Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1085–c. 1136 (wedi’i gofnodi) Tywysoges Deheubarth Oes y Tywysogion Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Castell Caeriw, a godwyd ar dir a ddaeth gyda Nest i’w gŵr Gerallt o Windsor
Castell Caeriw, a godwyd ar dir a ddaeth gyda Nest i’w gŵr Gerallt o Windsor · Llun: Wikimedia Commons · Karen Sawyer, CC BY-SA 4.0

Ystyr yr enw

Nest ferch Rhys: Nest, merch Rhys

Nest ferch Rhys

  • Nest ei henw ei hun
  • ferch mercho merch (treiglad meddal: m → f)
  • Rhys enw ei thad

Nest ferch Rhys oedd merch Rhys ap Tewdwr, brenin olaf Deheubarth, ac un o wragedd enwocaf Cymru’r Oesoedd Canol. Roedd yn enwog am ei harddwch, fe’i galwyd yn Helen Cymru, a chynhyrfodd ei stori’r de i gyd yn 1109. Drwy ei phlant daeth yn fam i deuluoedd mawr ar ddwy ochr Môr Iwerddon, a hi oedd mam-gu Gerallt Gymro.

GanwydTua 1085
Bu farwWedi 1136
Ei thadRhys ap Tewdwr, brenin Deheubarth
Ei mamGwladus, merch Rhiwallon ap Cynfyn o Bowys
Ei brawdGruffudd ap Rhys
Ei hŵyrGerallt Gymro

Merch i frenin#

Ganwyd Nest tua 1085 i dŷ brenhinol Dinefwr. Ei thad oedd Rhys ap Tewdwr, brenin Deheubarth, a’i mam Gwladus yn dywysoges o Bowys, merch Rhiwallon ap Cynfyn. Pan syrthiodd ei thad mewn brwydr yn 1093 a’r Normaniaid yn goresgyn y de, cariwyd ei brawd bach Gruffudd i ddiogelwch yn Iwerddon, a dygwyd Nest, yn ferch ifanc o hyd, i lys brenin Lloegr yn wystl brenhinol.

Arglwyddes Penfro#

Tua 1100 priododd Nest â Gerallt o Windsor, cwnstabl Castell Penfro, a bu’n arglwyddes yng nghestyll y de-orllewin pell. Cawsant o leiaf dri mab, William, Maurice a David, a dwy ferch, Angharad a Gwladus. Pan ddaeth ei brawd Gruffudd adref o Iwerddon yn 1113, treuliodd lawer o’i amser gyda Nest a’i gŵr cyn codi i ennill teyrnas eu tad yn ôl.

Helen Cymru#

Adeg Nadolig 1109 cynhaliodd Cadwgan ap Bleddyn o Bowys wledd fawr, a chlywodd ei fab Owain yno am harddwch Nest. Daeth liw nos gyda mintai fach i gastell Cenarth Bychan, Cilgerran efallai, lle’r oedd Nest yn byw, a’i chario hi a’i phlant i Bowys. Cynhyrfodd y weithred y de i gyd, a chyn hir gyrrwyd Owain a’i dad i Iwerddon. Mae’r awdur Caradog o Lancarfan yn adrodd i Nest ennill rhyddid i’w phlant: ‘Os mynni i mi aros gyda thi,’ meddai wrth Owain, ‘anfon fy mhlant adref at eu tad.’ Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg enillodd y stori iddi’r enw Helen Cymru.

Mam teuluoedd mawr#

Daeth plant Nest yn rhai o bobl fwyaf pwerus eu hoes. Daeth ei mab David yn esgob Tyddewi. Roedd William a Maurice FitzGerald yn arglwyddi yng Nghymru ac wedyn yn Iwerddon, ac o Maurice y daeth tŷ mawr Gwyddelig y FitzGeraldiaid. Gyda’i gŵr diweddarach Stephen, cwnstabl Aberteifi, cafodd Robert FitzStephen, a arweiniodd y fyddin Normanaidd gyntaf i groesi i Iwerddon yn 1169. Priododd ei merch Angharad â William de Barri o Faenorbŷr, a’u mab hwy oedd Gerallt Gymro, yr eglwyswr a’r awdur a deithiodd ar hyd a lled Cymru yn 1188 ac a ysgrifennodd y disgrifiad cynnar gorau ohoni.

Mewn stori#

Ni ŵyr neb pryd y bu farw Nest, ond roedd hi’n fyw o hyd ymhell wedi 1136. Mae ei bywyd wedi denu awduron byth oddi ar hynny, ac adroddodd Geraint Dyfnallt Owen ei stori mewn dwy nofel Gymraeg, Nest yn 1949 a Dyddiau’r Gofid yn 1950.

Lleoedd i ymweld â nhw

Ar y llinell amser

  1. Nest a’r noson yng Nghenarth Bychan

    Adeg y Nadolig mae Owain ap Cadwgan o Bowys yn torri i mewn i gastell Gerallt o Windsor yng Nghenarth Bychan a’i roi ar dân. Mae Nest ferch Rhys, merch brenin olaf Deheubarth, yn achub ei gŵr drwy ddangos ffordd allan iddo, ac mae’n cael ei chludo i Geredigion. Mae de Cymru’n cael ei gynhyrfu drwyddo.

    Nest a’r noson yng Nghenarth Bychan
  2. Meibion Nest yn hwylio am Iwerddon

    Mae Robert FitzStephen, mab Nest ferch Rhys, yn glanio ym Mae Bannow gyda saethwyr a marchogion o dde Cymru, a’i mab Morys FitzGerald yn ei ddilyn: glaniad cyntaf y gwŷr o Gymru a ddechreuodd goncwest Normanaidd Iwerddon.

    Meibion Nest yn hwylio am Iwerddon

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy
fl. c. 1135

Caradog o Lancarfan

Awdur bucheddau’r saint (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig o Lancarfan a ysgrifennodd Fucheddau Gildas a Chadog, ac a enwodd Sieffre o Fynwy yn hanesydd brenhinoedd Cymru.

Caradog o Lancarfan

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf