Meilyr Brydydd
Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr Brydydd
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
c. 1085–c. 1136
Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Nest ferch Rhys: Nest, merch Rhys
Nest ferch Rhys
Nest ferch Rhys oedd merch Rhys ap Tewdwr, brenin olaf Deheubarth, ac un o wragedd enwocaf Cymru’r Oesoedd Canol. Roedd yn enwog am ei harddwch, fe’i galwyd yn Helen Cymru, a chynhyrfodd ei stori’r de i gyd yn 1109. Drwy ei phlant daeth yn fam i deuluoedd mawr ar ddwy ochr Môr Iwerddon, a hi oedd mam-gu Gerallt Gymro.FfynonellauNest (fl. 1120), a princess of Deheubarth ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruNest, merch Rhys ap Tewdwr a Gwladus, merch Rhiwallon ap Cynfyn; tua 1100 priododd â Gerallt o Benfro, a chawsant o leiaf dri mab, William, Maurice a David Fitz-Gerald, a merch, Angharad, gwraig William o Faenorbŷr a mam Gerallt Gymro; yn amlwg yn wraig o swyn a harddwch mawr; fe’i cipiwyd gan ei pherthynas Owain ap Cadwgan yn 1109, a enillodd iddi’r enw ‘Helen Cymru’; roedd ei phlant hefyd yn cynnwys Robert Fitz-Stephen; ni wyddys pryd y bu farw, ond bu fyw hyd ymhell wedi 1136.Nest ferch Rhys ap Tewdwr ↗Wicipedia CymraegY Dywysoges Nest, merch Rhys ap Tewdwr, brenin olaf Deheubarth (c. 1085 – cyn 1136; fl. 1100–1120); adwaenir hi fel Helen Cymru oherwydd iddi gael ei chipio gan Owain ap Cadwgan yn 1109, efallai yng nghastell Cilgerran; roedd hi’n hardd eithriadol; tua 1100 priododd â Gerallt o Windsor, a phriododd eu merch Angharad â William de Barri, arglwydd Maenorbŷr, a hi oedd mam y llenor enwog Gerallt Gymro; gyda Stephen, cwnstabl castell Aberteifi, cafodd Robert Fitz-Stephen, arweinydd y fyddin Normanaidd gyntaf i groesi i Iwerddon; ysgrifennodd Geraint Dyfnallt Owen ddwy nofel am ei bywyd, Nest (1949) a Dyddiau’r Gofid (1950).
| Ganwyd | Tua 1085 |
|---|---|
| Bu farw | Wedi 1136 |
| Ei thad | Rhys ap Tewdwr, brenin Deheubarth |
| Ei mam | Gwladus, merch Rhiwallon ap Cynfyn o Bowys |
| Ei brawd | Gruffudd ap Rhys |
| Ei hŵyr | Gerallt Gymro |
Ganwyd Nest tua 1085 i dŷ brenhinol Dinefwr. Ei thad oedd Rhys ap Tewdwr, brenin Deheubarth, a’i mam Gwladus yn dywysoges o Bowys, merch Rhiwallon ap Cynfyn. Pan syrthiodd ei thad mewn brwydr yn 1093 a’r Normaniaid yn goresgyn y de, cariwyd ei brawd bach Gruffudd i ddiogelwch yn Iwerddon, a dygwyd Nest, yn ferch ifanc o hyd, i lys brenin Lloegr yn wystl brenhinol.FfynonellauNest ferch Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Rhys ap Tewdwr, brenin olaf y Deheubarth, a Gwladys ferch Rhiwallon; fe’i cadwyd yn llys Gwilym II, a phriododd y brenin hi â Gerallt fab Gwallter o Windsor; efallai mai Cilgerran yw Cenarth Bychan; ymosododd Owain ap Cadwgan ar y castell; anogodd Nest ei gŵr i ddianc drwy gwter y geudy; aeth Owain â hi a’i phlant ymaith; gyrrwyd Owain a’i dad Cadwgan i Iwerddon; ymhlith ei meibion yr oedd Gwilym a Morys fab Gerallt a Dafydd fab Gerallt, esgob Tyddewi, a chan Steffan, cwnstabl Aberteifi, Robert fab Steffan, un o’r Normaniaid a orchfygodd Iwerddon; drwy ei merch Angharad roedd yn nain i Gerallt Gymro; fe’i galwyd yn ‘Helen Cymru’ yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.Nest (fl. 1120), a princess of Deheubarth ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruNest, merch Rhys ap Tewdwr a Gwladus, merch Rhiwallon ap Cynfyn; tua 1100 priododd â Gerallt o Benfro, a chawsant o leiaf dri mab, William, Maurice a David Fitz-Gerald, a merch, Angharad, gwraig William o Faenorbŷr a mam Gerallt Gymro; yn amlwg yn wraig o swyn a harddwch mawr; fe’i cipiwyd gan ei pherthynas Owain ap Cadwgan yn 1109, a enillodd iddi’r enw ‘Helen Cymru’; roedd ei phlant hefyd yn cynnwys Robert Fitz-Stephen; ni wyddys pryd y bu farw, ond bu fyw hyd ymhell wedi 1136.
Tua 1100 priododd Nest â Gerallt o Windsor, cwnstabl Castell Penfro, a bu’n arglwyddes yng nghestyll y de-orllewin pell. Cawsant o leiaf dri mab, William, Maurice a David, a dwy ferch, Angharad a Gwladus. Pan ddaeth ei brawd Gruffudd adref o Iwerddon yn 1113, treuliodd lawer o’i amser gyda Nest a’i gŵr cyn codi i ennill teyrnas eu tad yn ôl.FfynonellauNest (fl. 1120), a princess of Deheubarth ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruNest, merch Rhys ap Tewdwr a Gwladus, merch Rhiwallon ap Cynfyn; tua 1100 priododd â Gerallt o Benfro, a chawsant o leiaf dri mab, William, Maurice a David Fitz-Gerald, a merch, Angharad, gwraig William o Faenorbŷr a mam Gerallt Gymro; yn amlwg yn wraig o swyn a harddwch mawr; fe’i cipiwyd gan ei pherthynas Owain ap Cadwgan yn 1109, a enillodd iddi’r enw ‘Helen Cymru’; roedd ei phlant hefyd yn cynnwys Robert Fitz-Stephen; ni wyddys pryd y bu farw, ond bu fyw hyd ymhell wedi 1136.Nest ferch Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Rhys ap Tewdwr, brenin olaf y Deheubarth, a Gwladys ferch Rhiwallon; fe’i cadwyd yn llys Gwilym II, a phriododd y brenin hi â Gerallt fab Gwallter o Windsor; efallai mai Cilgerran yw Cenarth Bychan; ymosododd Owain ap Cadwgan ar y castell; anogodd Nest ei gŵr i ddianc drwy gwter y geudy; aeth Owain â hi a’i phlant ymaith; gyrrwyd Owain a’i dad Cadwgan i Iwerddon; ymhlith ei meibion yr oedd Gwilym a Morys fab Gerallt a Dafydd fab Gerallt, esgob Tyddewi, a chan Steffan, cwnstabl Aberteifi, Robert fab Steffan, un o’r Normaniaid a orchfygodd Iwerddon; drwy ei merch Angharad roedd yn nain i Gerallt Gymro; fe’i galwyd yn ‘Helen Cymru’ yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Adeg Nadolig 1109 cynhaliodd Cadwgan ap Bleddyn o Bowys wledd fawr, a chlywodd ei fab Owain yno am harddwch Nest. Daeth liw nos gyda mintai fach i gastell Cenarth Bychan, Cilgerran efallai, lle’r oedd Nest yn byw, a’i chario hi a’i phlant i Bowys. Cynhyrfodd y weithred y de i gyd, a chyn hir gyrrwyd Owain a’i dad i Iwerddon. Mae’r awdur Caradog o Lancarfan yn adrodd i Nest ennill rhyddid i’w phlant: ‘Os mynni i mi aros gyda thi,’ meddai wrth Owain, ‘anfon fy mhlant adref at eu tad.’ Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg enillodd y stori iddi’r enw Helen Cymru.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 1106 to 1118 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)Gwledd Cadwgan, a wnaeth adeg y Nadolig er anrhydedd i Dduw; clywodd Owain fod Nest, merch Rhys ap Tewdwr a gwraig Gerallt y distain, yn y castell; cymerasant Nest, gyda’i dau fab a’i merch, a mab arall a gafodd ef gan ordderch. Daeth Gruffudd fab Rhys ap Tewdwr, brenin y Deheubarth, o Iwerddon i Ddyfed; yng Ngwynedd fe’u croesawyd yn garedig gan Ruffudd ap Cynan. Yn Arberth ymosododd, yn y frwydr gyntaf, ar y castell ger Arberth a’i losgi; yn Llanymddyfri ceisiodd ei dorri a’i losgi, ond ni allodd, gan i’r gwarchodlu ei wrthsefyll; anfonodd ei gymdeithion i ymosod ar gastell ger Abertawe a’i ddychryn. Gruffudd ap Cynan oedd yn dal ynys Môn. Mae blynyddoedd y Brut yn yr argraffiad hwn yn aml y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.Nest ferch Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Rhys ap Tewdwr, brenin olaf y Deheubarth, a Gwladys ferch Rhiwallon; fe’i cadwyd yn llys Gwilym II, a phriododd y brenin hi â Gerallt fab Gwallter o Windsor; efallai mai Cilgerran yw Cenarth Bychan; ymosododd Owain ap Cadwgan ar y castell; anogodd Nest ei gŵr i ddianc drwy gwter y geudy; aeth Owain â hi a’i phlant ymaith; gyrrwyd Owain a’i dad Cadwgan i Iwerddon; ymhlith ei meibion yr oedd Gwilym a Morys fab Gerallt a Dafydd fab Gerallt, esgob Tyddewi, a chan Steffan, cwnstabl Aberteifi, Robert fab Steffan, un o’r Normaniaid a orchfygodd Iwerddon; drwy ei merch Angharad roedd yn nain i Gerallt Gymro; fe’i galwyd yn ‘Helen Cymru’ yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.Nest ferch Rhys ap Tewdwr ↗Wicipedia CymraegY Dywysoges Nest, merch Rhys ap Tewdwr, brenin olaf Deheubarth (c. 1085 – cyn 1136; fl. 1100–1120); adwaenir hi fel Helen Cymru oherwydd iddi gael ei chipio gan Owain ap Cadwgan yn 1109, efallai yng nghastell Cilgerran; roedd hi’n hardd eithriadol; tua 1100 priododd â Gerallt o Windsor, a phriododd eu merch Angharad â William de Barri, arglwydd Maenorbŷr, a hi oedd mam y llenor enwog Gerallt Gymro; gyda Stephen, cwnstabl castell Aberteifi, cafodd Robert Fitz-Stephen, arweinydd y fyddin Normanaidd gyntaf i groesi i Iwerddon; ysgrifennodd Geraint Dyfnallt Owen ddwy nofel am ei bywyd, Nest (1949) a Dyddiau’r Gofid (1950).
Daeth plant Nest yn rhai o bobl fwyaf pwerus eu hoes. Daeth ei mab David yn esgob Tyddewi. Roedd William a Maurice FitzGerald yn arglwyddi yng Nghymru ac wedyn yn Iwerddon, ac o Maurice y daeth tŷ mawr Gwyddelig y FitzGeraldiaid. Gyda’i gŵr diweddarach Stephen, cwnstabl Aberteifi, cafodd Robert FitzStephen, a arweiniodd y fyddin Normanaidd gyntaf i groesi i Iwerddon yn 1169. Priododd ei merch Angharad â William de Barri o Faenorbŷr, a’u mab hwy oedd Gerallt Gymro, yr eglwyswr a’r awdur a deithiodd ar hyd a lled Cymru yn 1188 ac a ysgrifennodd y disgrifiad cynnar gorau ohoni.FfynonellauNest ferch Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Rhys ap Tewdwr, brenin olaf y Deheubarth, a Gwladys ferch Rhiwallon; fe’i cadwyd yn llys Gwilym II, a phriododd y brenin hi â Gerallt fab Gwallter o Windsor; efallai mai Cilgerran yw Cenarth Bychan; ymosododd Owain ap Cadwgan ar y castell; anogodd Nest ei gŵr i ddianc drwy gwter y geudy; aeth Owain â hi a’i phlant ymaith; gyrrwyd Owain a’i dad Cadwgan i Iwerddon; ymhlith ei meibion yr oedd Gwilym a Morys fab Gerallt a Dafydd fab Gerallt, esgob Tyddewi, a chan Steffan, cwnstabl Aberteifi, Robert fab Steffan, un o’r Normaniaid a orchfygodd Iwerddon; drwy ei merch Angharad roedd yn nain i Gerallt Gymro; fe’i galwyd yn ‘Helen Cymru’ yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.Nest ferch Rhys ap Tewdwr ↗Wicipedia CymraegY Dywysoges Nest, merch Rhys ap Tewdwr, brenin olaf Deheubarth (c. 1085 – cyn 1136; fl. 1100–1120); adwaenir hi fel Helen Cymru oherwydd iddi gael ei chipio gan Owain ap Cadwgan yn 1109, efallai yng nghastell Cilgerran; roedd hi’n hardd eithriadol; tua 1100 priododd â Gerallt o Windsor, a phriododd eu merch Angharad â William de Barri, arglwydd Maenorbŷr, a hi oedd mam y llenor enwog Gerallt Gymro; gyda Stephen, cwnstabl castell Aberteifi, cafodd Robert Fitz-Stephen, arweinydd y fyddin Normanaidd gyntaf i groesi i Iwerddon; ysgrifennodd Geraint Dyfnallt Owen ddwy nofel am ei bywyd, Nest (1949) a Dyddiau’r Gofid (1950).The Itinerary of Archbishop Baldwin through Wales, A.D. 1188, book I ↗Gerallt Gymro, cyfieithiad Syr Richard Colt Hoare (1806); Project Gutenberg (Saesneg)Aeth yr archesgob i Faesyfed ar Ddydd Mercher y Lludw, yn 1188; yno cyfarfu â Rhys ap Gruffudd, tywysog y De; yng nghastell Brynbuga cymerodd lliaws o bobl y groes; mae gwŷr Gwent yn fwy medrus mewn saethyddiaeth nag unrhyw ran arall o Gymru, a’u bwâu nid o gorn, ifori nac ywen ond o lwyfen wyllt.
Ni ŵyr neb pryd y bu farw Nest, ond roedd hi’n fyw o hyd ymhell wedi 1136. Mae ei bywyd wedi denu awduron byth oddi ar hynny, ac adroddodd Geraint Dyfnallt Owen ei stori mewn dwy nofel Gymraeg, Nest yn 1949 a Dyddiau’r Gofid yn 1950.FfynonellauNest (fl. 1120), a princess of Deheubarth ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruNest, merch Rhys ap Tewdwr a Gwladus, merch Rhiwallon ap Cynfyn; tua 1100 priododd â Gerallt o Benfro, a chawsant o leiaf dri mab, William, Maurice a David Fitz-Gerald, a merch, Angharad, gwraig William o Faenorbŷr a mam Gerallt Gymro; yn amlwg yn wraig o swyn a harddwch mawr; fe’i cipiwyd gan ei pherthynas Owain ap Cadwgan yn 1109, a enillodd iddi’r enw ‘Helen Cymru’; roedd ei phlant hefyd yn cynnwys Robert Fitz-Stephen; ni wyddys pryd y bu farw, ond bu fyw hyd ymhell wedi 1136.Nest ferch Rhys ap Tewdwr ↗Wicipedia CymraegY Dywysoges Nest, merch Rhys ap Tewdwr, brenin olaf Deheubarth (c. 1085 – cyn 1136; fl. 1100–1120); adwaenir hi fel Helen Cymru oherwydd iddi gael ei chipio gan Owain ap Cadwgan yn 1109, efallai yng nghastell Cilgerran; roedd hi’n hardd eithriadol; tua 1100 priododd â Gerallt o Windsor, a phriododd eu merch Angharad â William de Barri, arglwydd Maenorbŷr, a hi oedd mam y llenor enwog Gerallt Gymro; gyda Stephen, cwnstabl castell Aberteifi, cafodd Robert Fitz-Stephen, arweinydd y fyddin Normanaidd gyntaf i groesi i Iwerddon; ysgrifennodd Geraint Dyfnallt Owen ddwy nofel am ei bywyd, Nest (1949) a Dyddiau’r Gofid (1950).
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Erthygl · 13 munYn amddifad yn fachgen, enillodd Rhys ap Gruffudd deyrnas gyfan Deheubarth yn ôl oddi ar y Normaniaid, safodd gydag Owain Gwynedd yn erbyn Harri II, rheolodd dde Cymru am ddeugain mlynedd, ac adeg y Nadolig 1176 cynhaliodd yr eisteddfod gyntaf yn ei gastell yn Aberteifi.
Erthygl · 12 munBu merch brenin olaf Deheubarth fyw drwy goncwest Normanaidd y de, achubodd fywyd ei gŵr ar noson o dân yng Nghenarth Bychan, a daeth yn fam i deulu a enillodd Iwerddon ac a roddodd Gerallt Gymro i Gymru.
Adeg y Nadolig mae Owain ap Cadwgan o Bowys yn torri i mewn i gastell Gerallt o Windsor yng Nghenarth Bychan a’i roi ar dân. Mae Nest ferch Rhys, merch brenin olaf Deheubarth, yn achub ei gŵr drwy ddangos ffordd allan iddo, ac mae’n cael ei chludo i Geredigion. Mae de Cymru’n cael ei gynhyrfu drwyddo.
Nest a’r noson yng Nghenarth BychanMae Robert FitzStephen, mab Nest ferch Rhys, yn glanio ym Mae Bannow gyda saethwyr a marchogion o dde Cymru, a’i mab Morys FitzGerald yn ei ddilyn: glaniad cyntaf y gwŷr o Gymru a ddechreuodd goncwest Normanaidd Iwerddon.
Meibion Nest yn hwylio am IwerddonMae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Rheolwyr Deheubarth, teyrnas fawr y de-orllewin.
Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysGŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyYsgolhaig o Lancarfan a ysgrifennodd Fucheddau Gildas a Chadog, ac a enwodd Sieffre o Fynwy yn hanesydd brenhinoedd Cymru.
Caradog o LancarfanYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf