Meilyr Brydydd
Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr Brydydd
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
1132–1197
Noddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.
Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Deheubarth →Yn y coed teulu brenhinol →

Rhys ap Gruffudd, a adwaenir mewn hanes fel yr Arglwydd Rhys, a deyrnasodd ar Ddeheubarth o 1155 hyd 1197, ac roedd yn un o’r rheolwyr mwyaf a fu gan Gymru erioed. Yn ŵyr i Rys ap Tewdwr ac yn fab i Wenllian, enillodd hen deyrnas y de yn ôl, cododd y castell carreg cyntaf a godwyd gan reolwr Cymreig, cynhaliodd yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, a rhoddodd ei enw a’i ofal i abatai mawr Cymru. Mewn dwy o’i siarteri galwodd ei hun yn Dywysog Cymru.FfynonellauRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys ap Gruffudd (c. 1132 – 28 Ebrill 1197), yr Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth o 1155 hyd 1197, a’i galwodd ei hun yn ‘Dywysog Cymru’ neu ‘Dywysog y Cymry’ mewn dwy siarter sydd wedi goroesi; un o reolwyr mwyaf llwyddiannus a grymus Cymru, ac wedi marw Owain Gwynedd yn 1170 y prif rym yng Nghymru; ŵyr Rhys ap Tewdwr; mae’n ymddangos gyntaf yn y cronicl yn 1146, yn ymladd gyda’i frodyr Cadell a Maredudd wrth gipio castell Llansteffan, ac wedyn Cas-wis yn 1147, Caerfyrddin yn 1150 a Chasllwchwr yn 1151; yn 1153 arweiniodd fyddin ar ei ben ei hun am y tro cyntaf a chipio castell Sanclêr; daeth yn rheolwr Deheubarth yn 1155, priododd â Gwenllian, merch Madog ap Maredudd, a chododd gastell yn Aberdyfi yn 1156; wedi methiant ymgyrch Harri II yn 1165 enillodd y rhan fwyaf o’i diroedd yn ôl gydag Owain Gwynedd; yn 1171 gwnaeth heddwch â Harri a’i enwi’n Ustus De Cymru; lansiodd ei ymgyrch olaf yn 1196 a bu farw’r flwyddyn wedyn, a’i gladdu yn eglwys gadeiriol Tyddewi.Rhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1132, mab Gwenllian; rheolwr y Deheubarth o 1155; yn 1158 gadawodd Harri II iddo’r Cantref Mawr yn unig; yng ngwrthryfel 1164 enillodd y rhan fwyaf o Geredigion yn ôl; yn 1165 safodd gydag Owain Gwynedd, a gorfododd glaw trwm fyddin Harri i gilio’n anhrefnus; yn 1171–72 gwnaeth heddwch â Harri a’i wneud yn ustus ar ei ran yn yr holl Ddeheubarth; Aberteifi oedd y castell carreg cynharaf a gofnodwyd a adeiladwyd gan reolwr Cymreig; adeg Nadolig 1176 cynhaliodd ŵyl o farddoniaeth a cherdd yn Aberteifi, yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair; sefydlodd Dalyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a Llanllŷr, a noddodd Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur; galwodd Gerallt ef yn ŵr o ffraethineb rhagorol a chyflym ei ateb; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a’i gladdu yn Nhyddewi; galwodd y Brut ef yn ben diorchfygol holl Gymru, a dywed ei feddargraff fod Cymru yn awr yn weddw; yn Gymraeg, yr Arglwydd Rhys.
| Ganwyd | Tua 1132 |
|---|---|
| Bu farw | 28 Ebrill 1197 |
| Teyrnasodd | Deheubarth, 1155 hyd 1197 |
| Ei rieni | Gruffudd ap Rhys a Gwenllian |
| Ei wraig | Gwenllian, merch Madog ap Maredudd o Bowys |
| Claddwyd | Eglwys Gadeiriol Tyddewi |
Ganwyd Rhys tua 1132, mab ieuengaf Gruffudd ap Rhys a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan. Pan oedd yn bedair oed syrthiodd ei fam yn ymladd yng Nghydweli, a’r flwyddyn wedyn bu farw ei dad. Arweiniodd ei hanner brodyr Anarawd a Chadell, ac yna ei frawd Maredudd, y frwydr i ennill y de yn ôl, a magwyd Rhys yn eu gosgorddion. Mae’n ymddangos gyntaf yn y cronicl yn dair ar ddeg oed, yn 1146, yn ymladd wrth ochr Cadell a Maredudd wrth gipio castell Llansteffan. Dilynodd Cas-wis, Caerfyrddin a Chasllwchwr, ac yn 1153 arweiniodd Rhys ei fyddin ei hun am y tro cyntaf a chipio castell Sanclêr.FfynonellauRhys ap Gruffydd (1132–1197), lord of Deheubarth, known in history as Yr Arglwydd Rhys ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRhys ap Gruffydd, mab ieuengaf Gruffydd ap Rhys ap Tewdwr a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan; roedd yn bedair oed pan fu farw ei dad ac aeth yr arweiniad i’w hanner brodyr Anarawd a Chadell; yn dair ar ddeg oed ymladdodd gyda’i frawd Maredudd dan Gadell yn 1146; yn y deng mlynedd nesaf ailgodwyd hen deyrnas Deheubarth, a gyrrwyd y Clariaid o Geredigion a’r Cliffordiaid o’r Cantref Bychan a Llanymddyfri, a daeth Rhys yn unig reolwr yn 1155 wedi marw Maredudd; yng ngwrthryfel mawr 1164–5 cipiodd Geredigion ac Emlyn, gyda chaerau Aberteifi a Chilgerran, a’u dal am weddill ei oes, gan ychwanegu rhannau o Ddyfed; ceisiodd Harri II ei gyfeillgarwch, cadarnhaodd ef yn Neheubarth a’i wneud yn ustus De Cymru, prif uchelwr Cymreig ei oes; ailddechreuodd ryfel yn erbyn ei gymdogion Normanaidd yn ei flynyddoedd olaf; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a chladdwyd ef yn eglwys gadeiriol Tyddewi; priododd â Gwenllian, merch Madog ap Maredudd, a chafodd wyth mab, yn eu plith Gruffydd, Rhys Gryg a Maelgwn, a merch, Gwenllian, a briododd ag Ednyfed Fychan.Rhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys ap Gruffudd (c. 1132 – 28 Ebrill 1197), yr Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth o 1155 hyd 1197, a’i galwodd ei hun yn ‘Dywysog Cymru’ neu ‘Dywysog y Cymry’ mewn dwy siarter sydd wedi goroesi; un o reolwyr mwyaf llwyddiannus a grymus Cymru, ac wedi marw Owain Gwynedd yn 1170 y prif rym yng Nghymru; ŵyr Rhys ap Tewdwr; mae’n ymddangos gyntaf yn y cronicl yn 1146, yn ymladd gyda’i frodyr Cadell a Maredudd wrth gipio castell Llansteffan, ac wedyn Cas-wis yn 1147, Caerfyrddin yn 1150 a Chasllwchwr yn 1151; yn 1153 arweiniodd fyddin ar ei ben ei hun am y tro cyntaf a chipio castell Sanclêr; daeth yn rheolwr Deheubarth yn 1155, priododd â Gwenllian, merch Madog ap Maredudd, a chododd gastell yn Aberdyfi yn 1156; wedi methiant ymgyrch Harri II yn 1165 enillodd y rhan fwyaf o’i diroedd yn ôl gydag Owain Gwynedd; yn 1171 gwnaeth heddwch â Harri a’i enwi’n Ustus De Cymru; lansiodd ei ymgyrch olaf yn 1196 a bu farw’r flwyddyn wedyn, a’i gladdu yn eglwys gadeiriol Tyddewi.
Pan fu farw Maredudd yn 1155, daeth Rhys yn unig reolwr Deheubarth tua thair ar hugain oed. Tua’r adeg hon priododd â Gwenllian, merch Madog ap Maredudd o Bowys, a’r flwyddyn wedyn cododd gastell yn Aberdyfi i warchod ei ffin ogleddol. Roedd brenin newydd Lloegr, Harri II, yn benderfynol o feistroli Cymru, ac yn 1158 gadawodd i Rys ddim ond y Cantref Mawr, calon tir ei deulu.FfynonellauRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys ap Gruffudd (c. 1132 – 28 Ebrill 1197), yr Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth o 1155 hyd 1197, a’i galwodd ei hun yn ‘Dywysog Cymru’ neu ‘Dywysog y Cymry’ mewn dwy siarter sydd wedi goroesi; un o reolwyr mwyaf llwyddiannus a grymus Cymru, ac wedi marw Owain Gwynedd yn 1170 y prif rym yng Nghymru; ŵyr Rhys ap Tewdwr; mae’n ymddangos gyntaf yn y cronicl yn 1146, yn ymladd gyda’i frodyr Cadell a Maredudd wrth gipio castell Llansteffan, ac wedyn Cas-wis yn 1147, Caerfyrddin yn 1150 a Chasllwchwr yn 1151; yn 1153 arweiniodd fyddin ar ei ben ei hun am y tro cyntaf a chipio castell Sanclêr; daeth yn rheolwr Deheubarth yn 1155, priododd â Gwenllian, merch Madog ap Maredudd, a chododd gastell yn Aberdyfi yn 1156; wedi methiant ymgyrch Harri II yn 1165 enillodd y rhan fwyaf o’i diroedd yn ôl gydag Owain Gwynedd; yn 1171 gwnaeth heddwch â Harri a’i enwi’n Ustus De Cymru; lansiodd ei ymgyrch olaf yn 1196 a bu farw’r flwyddyn wedyn, a’i gladdu yn eglwys gadeiriol Tyddewi.Rhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1132, mab Gwenllian; rheolwr y Deheubarth o 1155; yn 1158 gadawodd Harri II iddo’r Cantref Mawr yn unig; yng ngwrthryfel 1164 enillodd y rhan fwyaf o Geredigion yn ôl; yn 1165 safodd gydag Owain Gwynedd, a gorfododd glaw trwm fyddin Harri i gilio’n anhrefnus; yn 1171–72 gwnaeth heddwch â Harri a’i wneud yn ustus ar ei ran yn yr holl Ddeheubarth; Aberteifi oedd y castell carreg cynharaf a gofnodwyd a adeiladwyd gan reolwr Cymreig; adeg Nadolig 1176 cynhaliodd ŵyl o farddoniaeth a cherdd yn Aberteifi, yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair; sefydlodd Dalyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a Llanllŷr, a noddodd Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur; galwodd Gerallt ef yn ŵr o ffraethineb rhagorol a chyflym ei ateb; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a’i gladdu yn Nhyddewi; galwodd y Brut ef yn ben diorchfygol holl Gymru, a dywed ei feddargraff fod Cymru yn awr yn weddw; yn Gymraeg, yr Arglwydd Rhys.
Yn 1164 cododd y Cymry i gyd gyda’i gilydd, ac ysgubodd Rhys i Geredigion ac Emlyn a chipio cestyll Aberteifi a Chilgerran. Yn 1165 safodd gydag Owain Gwynedd yng Nghorwen pan ddaeth Harri â byddin fawr. Gyrrodd stormydd y Berwyn a’r Cymry yng nghoedydd Ceiriog y Saeson yn ôl, a daliodd Rhys ei diroedd o hynny ymlaen am weddill ei oes.FfynonellauRhys ap Gruffydd (1132–1197), lord of Deheubarth, known in history as Yr Arglwydd Rhys ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRhys ap Gruffydd, mab ieuengaf Gruffydd ap Rhys ap Tewdwr a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan; roedd yn bedair oed pan fu farw ei dad ac aeth yr arweiniad i’w hanner brodyr Anarawd a Chadell; yn dair ar ddeg oed ymladdodd gyda’i frawd Maredudd dan Gadell yn 1146; yn y deng mlynedd nesaf ailgodwyd hen deyrnas Deheubarth, a gyrrwyd y Clariaid o Geredigion a’r Cliffordiaid o’r Cantref Bychan a Llanymddyfri, a daeth Rhys yn unig reolwr yn 1155 wedi marw Maredudd; yng ngwrthryfel mawr 1164–5 cipiodd Geredigion ac Emlyn, gyda chaerau Aberteifi a Chilgerran, a’u dal am weddill ei oes, gan ychwanegu rhannau o Ddyfed; ceisiodd Harri II ei gyfeillgarwch, cadarnhaodd ef yn Neheubarth a’i wneud yn ustus De Cymru, prif uchelwr Cymreig ei oes; ailddechreuodd ryfel yn erbyn ei gymdogion Normanaidd yn ei flynyddoedd olaf; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a chladdwyd ef yn eglwys gadeiriol Tyddewi; priododd â Gwenllian, merch Madog ap Maredudd, a chafodd wyth mab, yn eu plith Gruffydd, Rhys Gryg a Maelgwn, a merch, Gwenllian, a briododd ag Ednyfed Fychan.Battle of Crogen ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1165 casglodd Harri II fyddin fawr yn Amwythig; cododd Owain Gwynedd lu unedig yng Nghorwen, gyda Rhys ap Gruffudd, Iorwerth Goch ac Owain Cyfeiliog; torrodd Harri goed yn Nyffryn Ceiriog, lle ymosododd milwyr Cymreig ar ei fyddin; cysylltir y lle ag Adwy’r Beddau; ar y Berwyn, medd y Brut, gorthrymwyd y fyddin gan dymestl gref o wynt a llifogydd mawr o law; aeth Harri’n ôl i Amwythig a pheri dallu dau ar hugain o wystlon, dau ohonynt yn feibion i Owain; yna rhoddodd y gorau i’r ymgyrch.
Wedi marw Owain Gwynedd yn 1170, Rhys oedd y prif rym yng Nghymru gyfan. Yn 1171 ceisiodd y Brenin Harri ei gyfeillgarwch a’i wneud yn ustus De Cymru, ac am weddill teyrnasiad Harri bu heddwch yn y de. Ailgododd Rhys Gastell Aberteifi mewn carreg yn 1171, y castell carreg cynharaf y gwyddys iddo gael ei godi gan reolwr Cymreig.FfynonellauRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1132, mab Gwenllian; rheolwr y Deheubarth o 1155; yn 1158 gadawodd Harri II iddo’r Cantref Mawr yn unig; yng ngwrthryfel 1164 enillodd y rhan fwyaf o Geredigion yn ôl; yn 1165 safodd gydag Owain Gwynedd, a gorfododd glaw trwm fyddin Harri i gilio’n anhrefnus; yn 1171–72 gwnaeth heddwch â Harri a’i wneud yn ustus ar ei ran yn yr holl Ddeheubarth; Aberteifi oedd y castell carreg cynharaf a gofnodwyd a adeiladwyd gan reolwr Cymreig; adeg Nadolig 1176 cynhaliodd ŵyl o farddoniaeth a cherdd yn Aberteifi, yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair; sefydlodd Dalyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a Llanllŷr, a noddodd Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur; galwodd Gerallt ef yn ŵr o ffraethineb rhagorol a chyflym ei ateb; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a’i gladdu yn Nhyddewi; galwodd y Brut ef yn ben diorchfygol holl Gymru, a dywed ei feddargraff fod Cymru yn awr yn weddw; yn Gymraeg, yr Arglwydd Rhys.Rhys ap Gruffydd (1132–1197), lord of Deheubarth, known in history as Yr Arglwydd Rhys ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRhys ap Gruffydd, mab ieuengaf Gruffydd ap Rhys ap Tewdwr a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan; roedd yn bedair oed pan fu farw ei dad ac aeth yr arweiniad i’w hanner brodyr Anarawd a Chadell; yn dair ar ddeg oed ymladdodd gyda’i frawd Maredudd dan Gadell yn 1146; yn y deng mlynedd nesaf ailgodwyd hen deyrnas Deheubarth, a gyrrwyd y Clariaid o Geredigion a’r Cliffordiaid o’r Cantref Bychan a Llanymddyfri, a daeth Rhys yn unig reolwr yn 1155 wedi marw Maredudd; yng ngwrthryfel mawr 1164–5 cipiodd Geredigion ac Emlyn, gyda chaerau Aberteifi a Chilgerran, a’u dal am weddill ei oes, gan ychwanegu rhannau o Ddyfed; ceisiodd Harri II ei gyfeillgarwch, cadarnhaodd ef yn Neheubarth a’i wneud yn ustus De Cymru, prif uchelwr Cymreig ei oes; ailddechreuodd ryfel yn erbyn ei gymdogion Normanaidd yn ei flynyddoedd olaf; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a chladdwyd ef yn eglwys gadeiriol Tyddewi; priododd â Gwenllian, merch Madog ap Maredudd, a chafodd wyth mab, yn eu plith Gruffydd, Rhys Gryg a Maelgwn, a merch, Gwenllian, a briododd ag Ednyfed Fychan.1176 Cardigan eisteddfod ↗Wikipedia (Saesneg)Yn ôl Brut y Tywysogion, anfonodd yr Arglwydd Rhys air flwyddyn ymlaen llaw drwy Gymru, Lloegr, yr Alban, Iwerddon a’r ynysoedd eraill; cynhaliwyd y cynulliad yng Nghastell Aberteifi adeg Nadolig 1176; dwy gadair, i farddoniaeth ac i gerdd, cadair y beirdd i fardd o Wynedd a gwobr y gerdd i fab Eilon y Crythwr; roedd Rhys wedi ailadeiladu’r castell mewn carreg yn 1171; gosodwyd cadair eisteddfod naw troedfedd ar Dŵr y Dwyrain yn 2015; dathlwyd yr 850 mlwyddiant yn 2026, gyda’r Eisteddfod Genedlaethol yn ardal Aberteifi a phyped anferth o’r Arglwydd Rhys.
Adeg Nadolig 1176 cynhaliodd Rhys ŵyl fawr o farddoniaeth a cherddoriaeth yn Aberteifi. Roedd wedi anfon gair flwyddyn ymlaen llaw drwy Gymru, Lloegr, yr Alban, Iwerddon a’r ynysoedd eraill. Roedd dwy gadair, un i farddoniaeth ac un i gerddoriaeth, ac aeth cadair y beirdd i fardd o Wynedd a gwobr y gerddoriaeth i fab Eilon y Crythwr. Dyma’r eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, ac yn 2026, 850 o flynyddoedd yn ddiweddarach, daeth yr Eisteddfod Genedlaethol i ardal Aberteifi i’w nodi.Ffynhonnell1176 Cardigan eisteddfod ↗Wikipedia (Saesneg)Yn ôl Brut y Tywysogion, anfonodd yr Arglwydd Rhys air flwyddyn ymlaen llaw drwy Gymru, Lloegr, yr Alban, Iwerddon a’r ynysoedd eraill; cynhaliwyd y cynulliad yng Nghastell Aberteifi adeg Nadolig 1176; dwy gadair, i farddoniaeth ac i gerdd, cadair y beirdd i fardd o Wynedd a gwobr y gerdd i fab Eilon y Crythwr; roedd Rhys wedi ailadeiladu’r castell mewn carreg yn 1171; gosodwyd cadair eisteddfod naw troedfedd ar Dŵr y Dwyrain yn 2015; dathlwyd yr 850 mlwyddiant yn 2026, gyda’r Eisteddfod Genedlaethol yn ardal Aberteifi a phyped anferth o’r Arglwydd Rhys.
Roedd Rhys yn gyfaill mawr i’r eglwys. Sefydlodd Dalyllychau, abaty cyntaf canoniaid Premonstratensaidd yng Nghymru, a lleiandy Llanllŷr, ac roedd yn noddwr i Sistersiaid Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur, a gwaddolodd Ystrad Fflur â siarter yn 1184. Daeth Ystrad Fflur yn fan claddu tywysogion ei dŷ ac yn fan lle ysgrifennwyd cronicl y tywysogion, Brut y Tywysogion.FfynonellauRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1132, mab Gwenllian; rheolwr y Deheubarth o 1155; yn 1158 gadawodd Harri II iddo’r Cantref Mawr yn unig; yng ngwrthryfel 1164 enillodd y rhan fwyaf o Geredigion yn ôl; yn 1165 safodd gydag Owain Gwynedd, a gorfododd glaw trwm fyddin Harri i gilio’n anhrefnus; yn 1171–72 gwnaeth heddwch â Harri a’i wneud yn ustus ar ei ran yn yr holl Ddeheubarth; Aberteifi oedd y castell carreg cynharaf a gofnodwyd a adeiladwyd gan reolwr Cymreig; adeg Nadolig 1176 cynhaliodd ŵyl o farddoniaeth a cherdd yn Aberteifi, yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair; sefydlodd Dalyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a Llanllŷr, a noddodd Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur; galwodd Gerallt ef yn ŵr o ffraethineb rhagorol a chyflym ei ateb; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a’i gladdu yn Nhyddewi; galwodd y Brut ef yn ben diorchfygol holl Gymru, a dywed ei feddargraff fod Cymru yn awr yn weddw; yn Gymraeg, yr Arglwydd Rhys.Strata Florida Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd yn 1164 gan Robert fab Steffan, gyda mynaich o Hendy-gwyn yn ymsefydlu gyntaf ar lan Afon Fflur; daeth yr Arglwydd Rhys yn noddwr iddo, a chadarnhawyd ef gan siarter yn 1184; drws y gorllewin yw’r unig adeiladwaith sylweddol sy’n aros; claddwyd 11 o dywysogion tŷ brenhinol Dinefwr yno; tua 1238 cynhaliodd Llywelyn gyngor yno lle cydnabu arweinwyr Cymru Ddafydd yn etifedd iddo; lluniwyd Brut y Tywysogion yno; mae cofeb Dafydd ap Gwilym wrth hen ywen; diddymwyd yn 1539; yng ngofal Cadw.
Galwodd Gerallt Gymro, ei berthynas, ef yn ŵr o ffraethineb rhagorol a chyflym ei ateb. Yn ei flynyddoedd olaf, dan frenin newydd, cododd Rhys arfau eto, ac yn 1196 enillodd gastell ar ôl castell. Bu farw ar 28 Ebrill 1197 a chladdwyd ef yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi. Galarodd y cronicl amdano fel pen anorchfygol Cymru gyfan, ac mae ei feddargraff yn dweud i Gymru, gydag ef, gael ei gadael yn weddw.FfynonellauRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1132, mab Gwenllian; rheolwr y Deheubarth o 1155; yn 1158 gadawodd Harri II iddo’r Cantref Mawr yn unig; yng ngwrthryfel 1164 enillodd y rhan fwyaf o Geredigion yn ôl; yn 1165 safodd gydag Owain Gwynedd, a gorfododd glaw trwm fyddin Harri i gilio’n anhrefnus; yn 1171–72 gwnaeth heddwch â Harri a’i wneud yn ustus ar ei ran yn yr holl Ddeheubarth; Aberteifi oedd y castell carreg cynharaf a gofnodwyd a adeiladwyd gan reolwr Cymreig; adeg Nadolig 1176 cynhaliodd ŵyl o farddoniaeth a cherdd yn Aberteifi, yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair; sefydlodd Dalyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a Llanllŷr, a noddodd Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur; galwodd Gerallt ef yn ŵr o ffraethineb rhagorol a chyflym ei ateb; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a’i gladdu yn Nhyddewi; galwodd y Brut ef yn ben diorchfygol holl Gymru, a dywed ei feddargraff fod Cymru yn awr yn weddw; yn Gymraeg, yr Arglwydd Rhys.Rhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys ap Gruffudd (c. 1132 – 28 Ebrill 1197), yr Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth o 1155 hyd 1197, a’i galwodd ei hun yn ‘Dywysog Cymru’ neu ‘Dywysog y Cymry’ mewn dwy siarter sydd wedi goroesi; un o reolwyr mwyaf llwyddiannus a grymus Cymru, ac wedi marw Owain Gwynedd yn 1170 y prif rym yng Nghymru; ŵyr Rhys ap Tewdwr; mae’n ymddangos gyntaf yn y cronicl yn 1146, yn ymladd gyda’i frodyr Cadell a Maredudd wrth gipio castell Llansteffan, ac wedyn Cas-wis yn 1147, Caerfyrddin yn 1150 a Chasllwchwr yn 1151; yn 1153 arweiniodd fyddin ar ei ben ei hun am y tro cyntaf a chipio castell Sanclêr; daeth yn rheolwr Deheubarth yn 1155, priododd â Gwenllian, merch Madog ap Maredudd, a chododd gastell yn Aberdyfi yn 1156; wedi methiant ymgyrch Harri II yn 1165 enillodd y rhan fwyaf o’i diroedd yn ôl gydag Owain Gwynedd; yn 1171 gwnaeth heddwch â Harri a’i enwi’n Ustus De Cymru; lansiodd ei ymgyrch olaf yn 1196 a bu farw’r flwyddyn wedyn, a’i gladdu yn eglwys gadeiriol Tyddewi.
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Erthygl · 15 munBrut y Brenhinedd, o Frutus hyd Gadwaladr, a Brut y Tywysogion, o Gadwaladr hyd y tywysog olaf: y croniclau mawr lle ysgrifennodd y Cymry eu hanes fel un stori hir, a sut y daethant i lawr atom.
Erthygl · 13 munYn amddifad yn fachgen, enillodd Rhys ap Gruffudd deyrnas gyfan Deheubarth yn ôl oddi ar y Normaniaid, safodd gydag Owain Gwynedd yn erbyn Harri II, rheolodd dde Cymru am ddeugain mlynedd, ac adeg y Nadolig 1176 cynhaliodd yr eisteddfod gyntaf yn ei gastell yn Aberteifi.
Erthygl · 12 munBu merch brenin olaf Deheubarth fyw drwy goncwest Normanaidd y de, achubodd fywyd ei gŵr ar noson o dân yng Nghenarth Bychan, a daeth yn fam i deulu a enillodd Iwerddon ac a roddodd Gerallt Gymro i Gymru.
Mae Rhys ap Gruffudd, mab Gwenllian, yn dod yn rheolwr Deheubarth, ac yntau’n dal yn ei ugeiniau cynnar.
Yr Arglwydd RhysDaw’r Arglwydd Rhys yn noddwr Ystrad Fflur. Daw’r abaty’n gladdfa tywysogion ac yn gartref i groniclau Cymraeg.
Ystrad FflurMae’r Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth, noddwr beirdd ac Ystrad Fflur, yn marw ac yn cael ei gladdu yn Nhyddewi.
Marw’r Arglwydd RhysMae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Rheolwyr Deheubarth, teyrnas fawr y de-orllewin.
Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddMerch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysGŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf