
Ardudwy, Gwynedd
Blodeuwedd
Mae dau ddewin yn creu gwraig o flodau. Daw’n amlwg fod ganddi ewyllys ei hun.
Roedd Lleu Llaw Gyffes dan dynged: ni châi byth wraig o unrhyw genedl ar y ddaear. Felly cymerodd y dewiniaid Math a Gwydion flodau’r deri, y banadl a’r erwain, a chreu ohonynt y ferch decaf a welodd neb erioed. Enwyd hi’n Blodeuwedd, a’i rhoi i Leu.
Nid oedd neb wedi gofyn i Flodeuwedd. Un diwrnod tra oedd Lleu oddi cartref, daeth heliwr o’r enw Gronw Pebr at y drws, a syrthiodd y ddau mewn cariad. Ni ellid lladd Lleu na liw dydd na liw nos, nac mewn tŷ nac allan, nac ar farch nac ar droed. Denodd Blodeuwedd y gyfrinach ohono: ni ellid ei ladd ond gyda’r hwyr, dan do gwellt heb furiau, ag un droed ar ymyl cafn ymolchi a’r llall ar gefn bwch gafr, â gwaywffon y bu blwyddyn yn ei gwneud. Trefnodd hi’r cyfan yn union felly. Trawodd gwaywffon Gronw, a hedfanodd Lleu ymaith yn eryr a diflannu.
Chwiliodd Gwydion nes cael hyd i’r eryr a’i ganu i lawr o dderwen, a gwneud Lleu’n ddyn eto. Bu raid i Gronw sefyll a derbyn gwaywffon yn ôl, ac aeth honno’n syth drwy’r llech y cuddiai y tu ôl iddi. Ni laddwyd Blodeuwedd. Trodd Gwydion hi’n dylluan, i hela ar ei phen ei hun liw nos, a phob aderyn arall yn ei herlid.
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Math fab Mathonwy yw Pedwaredd Gainc y Mabinogi, ac wrth ei chalon mae Blodeuwedd, a wnaed gan Fath a Gwydion o flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain.FfynonellauBlodeuwedd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i chreu gan Fath a Gwydion o flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain; Gronw Pebr; Llyn y Morwynion; troi’n dylluan; drama Saunders Lewis a The Owl Service Alan Garner.Four Branches of the Mabinogi ↗Wikipedia (Saesneg)Gelwir y pedair chwedl yn Pwyll, Branwen, Manawydan a Math; lluniwyd hwy mae’n debyg yn yr unfed neu’r ddeuddegfed ganrif; copïwyd yn Llyfr Gwyn Rhydderch tua 1350 a Llyfr Coch Hergest tua 1382–1410; cyhoeddodd yr Arglwyddes Charlotte Guest ei Saesneg yn 1845; ymhlith yr awduron a awgrymwyd mae Rhygyfarch a Gwenllian ferch Gruffudd; dim ond un cymeriad, Pryderi, sydd yn y pedair.
| Mur y Castell | Tomen y MurFfynhonnellTomen y Mur ↗Wikipedia (Saesneg)Tomen y Mur, caer Rufeinig ar ysgwydd unig i’r gogledd-ddwyrain o Lyn Trawsfynydd, a godwyd yn ymgyrchoedd Agricola yng ngogledd Cymru yn OC 78, wrth ffordd Rufeinig Sarn Helen, ac a adawyd tua OC 140; heneb gofrestredig; cyfeiria’r enw at y domen o’r cyfnod Normanaidd o fewn y cloddiau Rhufeinig; ni wyddys yr enw Rhufeinig; o bridd a phren i ddechrau, i uned farchogion o 1,000 mae’n debyg, ailgodwyd mewn carreg ar ddechrau’r 2il ganrif i 500 o filwyr traed; mae meini canwriaid arysgrifedig, a gafwyd yng Nghastell Harlech ac y credir eu bod o Domen y Mur, yn cofnodi hyd y mur a godwyd gan bob canwriaeth; ailgodwyd darn o fur yr 2il ganrif i ddangos sut yr edrychai; ym Mhedwaredd Gainc y Mabinogi Mur y Castell yw hi, llys Ardudwy; y tu allan i’r gaer dengys cloddiau faes ymarfer, baddondy, mansio, ffyrdd, tomenni claddu, teml bosibl ac amffitheatr filwrol fechan, prin ym Mhrydain. Wicipedia Cymraeg: Tomen y Mur neu Mur y Castell, un o’r caerau Rhufeinig gorau ym Mhrydain, o tua OC 77 neu 78; cloddiau pridd yn amgáu sgwâr o tua 1.7 ha i ddechrau; ailgodwyd mewn carreg dan Hadrian tua OC 120; mae deg maen arysgrifedig yn cofnodi gwaith gwahanol ganrifoedd, un yn awr yn nhafarn y Grapes, Maentwrog; gadawyd erbyn canol yr 2g; amffitheatr, baddondy a mansio, gwesty i deithwyr; ar Sarn Helen, ag olion ei phont dros Nant Tyddyn-yr-ynn islaw Llyn yr Oerfel, a gyflenwai’r gaer â dŵr; rhedai ffordd arall i Gaer Gai ger Llyn Tegid; yn y Bedwaredd Gainc, Math fab Mathonwy, mae Lleu Llaw Gyffes a Blodeuwedd yn byw ym Mur y Castell; mae’r castell mwnt a beili o ddiwedd yr 11g, wedi’i godi o fewn y gaer Rufeinig fel bod ei muriau’n ffurfio’r beili; heneb gofrestredig ME078; cloddiwyd ac arolygwyd gan C. A. Gresham (1938), M. G. Jarrett (1962) ac eraill. |
|---|---|
| Codi’r gaer Rufeinig | 78 OCFfynhonnellTomen y Mur ↗Wikipedia (Saesneg)Tomen y Mur, caer Rufeinig ar ysgwydd unig i’r gogledd-ddwyrain o Lyn Trawsfynydd, a godwyd yn ymgyrchoedd Agricola yng ngogledd Cymru yn OC 78, wrth ffordd Rufeinig Sarn Helen, ac a adawyd tua OC 140; heneb gofrestredig; cyfeiria’r enw at y domen o’r cyfnod Normanaidd o fewn y cloddiau Rhufeinig; ni wyddys yr enw Rhufeinig; o bridd a phren i ddechrau, i uned farchogion o 1,000 mae’n debyg, ailgodwyd mewn carreg ar ddechrau’r 2il ganrif i 500 o filwyr traed; mae meini canwriaid arysgrifedig, a gafwyd yng Nghastell Harlech ac y credir eu bod o Domen y Mur, yn cofnodi hyd y mur a godwyd gan bob canwriaeth; ailgodwyd darn o fur yr 2il ganrif i ddangos sut yr edrychai; ym Mhedwaredd Gainc y Mabinogi Mur y Castell yw hi, llys Ardudwy; y tu allan i’r gaer dengys cloddiau faes ymarfer, baddondy, mansio, ffyrdd, tomenni claddu, teml bosibl ac amffitheatr filwrol fechan, prin ym Mhrydain. Wicipedia Cymraeg: Tomen y Mur neu Mur y Castell, un o’r caerau Rhufeinig gorau ym Mhrydain, o tua OC 77 neu 78; cloddiau pridd yn amgáu sgwâr o tua 1.7 ha i ddechrau; ailgodwyd mewn carreg dan Hadrian tua OC 120; mae deg maen arysgrifedig yn cofnodi gwaith gwahanol ganrifoedd, un yn awr yn nhafarn y Grapes, Maentwrog; gadawyd erbyn canol yr 2g; amffitheatr, baddondy a mansio, gwesty i deithwyr; ar Sarn Helen, ag olion ei phont dros Nant Tyddyn-yr-ynn islaw Llyn yr Oerfel, a gyflenwai’r gaer â dŵr; rhedai ffordd arall i Gaer Gai ger Llyn Tegid; yn y Bedwaredd Gainc, Math fab Mathonwy, mae Lleu Llaw Gyffes a Blodeuwedd yn byw ym Mur y Castell; mae’r castell mwnt a beili o ddiwedd yr 11g, wedi’i godi o fewn y gaer Rufeinig fel bod ei muriau’n ffurfio’r beili; heneb gofrestredig ME078; cloddiwyd ac arolygwyd gan C. A. Gresham (1938), M. G. Jarrett (1962) ac eraill. |
| Darganfod Llech Ronw | 1934FfynhonnellLlech Ronw ↗Wikipedia (Saesneg)Llech Gronw, maen â thwll ynddo sy’n gysylltiedig â’r Bedwaredd Gainc, lle mae Gronw Pebyr yn gofyn am gael gosod carreg rhyngddo a gwaywffon Lleu a’r waywffon yn mynd drwyddi; yn 1934 cafodd Frank Ward garreg o’r fath ger Afon Cynfal; tua 2000 cafwyd carreg, efallai’r un, ger Afon Bryn Saeth, tua 40 wrth 30 modfedd gyda thwll tua modfedd ar ei draws; mae’n sefyll ar fferm Bryn Saeth; ar gyfer The Owl Service gan Granada (1969) cerfiodd y saer maen Edward Rowlands gopi. |
Mur y Castell
Mae Lleu a Blodeuwedd yn byw ym Mur y Castell, llys Ardudwy. Tomen y Mur yw hwnnw, caer Rufeinig uwchben Llyn Trawsfynydd a godwyd yn 78 OC wrth Sarn Helen, gyda thomen gastell Normanaidd y tu mewn i’w chloddiau.FfynhonnellTomen y Mur ↗Wikipedia (Saesneg)Tomen y Mur, caer Rufeinig ar ysgwydd unig i’r gogledd-ddwyrain o Lyn Trawsfynydd, a godwyd yn ymgyrchoedd Agricola yng ngogledd Cymru yn OC 78, wrth ffordd Rufeinig Sarn Helen, ac a adawyd tua OC 140; heneb gofrestredig; cyfeiria’r enw at y domen o’r cyfnod Normanaidd o fewn y cloddiau Rhufeinig; ni wyddys yr enw Rhufeinig; o bridd a phren i ddechrau, i uned farchogion o 1,000 mae’n debyg, ailgodwyd mewn carreg ar ddechrau’r 2il ganrif i 500 o filwyr traed; mae meini canwriaid arysgrifedig, a gafwyd yng Nghastell Harlech ac y credir eu bod o Domen y Mur, yn cofnodi hyd y mur a godwyd gan bob canwriaeth; ailgodwyd darn o fur yr 2il ganrif i ddangos sut yr edrychai; ym Mhedwaredd Gainc y Mabinogi Mur y Castell yw hi, llys Ardudwy; y tu allan i’r gaer dengys cloddiau faes ymarfer, baddondy, mansio, ffyrdd, tomenni claddu, teml bosibl ac amffitheatr filwrol fechan, prin ym Mhrydain. Wicipedia Cymraeg: Tomen y Mur neu Mur y Castell, un o’r caerau Rhufeinig gorau ym Mhrydain, o tua OC 77 neu 78; cloddiau pridd yn amgáu sgwâr o tua 1.7 ha i ddechrau; ailgodwyd mewn carreg dan Hadrian tua OC 120; mae deg maen arysgrifedig yn cofnodi gwaith gwahanol ganrifoedd, un yn awr yn nhafarn y Grapes, Maentwrog; gadawyd erbyn canol yr 2g; amffitheatr, baddondy a mansio, gwesty i deithwyr; ar Sarn Helen, ag olion ei phont dros Nant Tyddyn-yr-ynn islaw Llyn yr Oerfel, a gyflenwai’r gaer â dŵr; rhedai ffordd arall i Gaer Gai ger Llyn Tegid; yn y Bedwaredd Gainc, Math fab Mathonwy, mae Lleu Llaw Gyffes a Blodeuwedd yn byw ym Mur y Castell; mae’r castell mwnt a beili o ddiwedd yr 11g, wedi’i godi o fewn y gaer Rufeinig fel bod ei muriau’n ffurfio’r beili; heneb gofrestredig ME078; cloddiwyd ac arolygwyd gan C. A. Gresham (1938), M. G. Jarrett (1962) ac eraill.
Llech Ronw
Gofynnodd Gronw am gael dal carreg rhyngddo a gwaywffon Lleu, ac aeth y waywffon drwyddi. Cafodd Frank Ward garreg o’r fath ger Cynfal yn 1934, a chafwyd llech tua 40 wrth 30 modfedd â thwll drwyddi, efallai’r un, ger nant Bryn Saeth tua 2000. Mae’n sefyll ar fferm Bryn Saeth.FfynhonnellLlech Ronw ↗Wikipedia (Saesneg)Llech Gronw, maen â thwll ynddo sy’n gysylltiedig â’r Bedwaredd Gainc, lle mae Gronw Pebyr yn gofyn am gael gosod carreg rhyngddo a gwaywffon Lleu a’r waywffon yn mynd drwyddi; yn 1934 cafodd Frank Ward garreg o’r fath ger Afon Cynfal; tua 2000 cafwyd carreg, efallai’r un, ger Afon Bryn Saeth, tua 40 wrth 30 modfedd gyda thwll tua modfedd ar ei draws; mae’n sefyll ar fferm Bryn Saeth; ar gyfer The Owl Service gan Granada (1969) cerfiodd y saer maen Edward Rowlands gopi.
Y dylluan
Ar ddiwedd y stori troir Blodeuwedd yn dylluan, ac mae Llyn y Morwynion, llyn ei morynion, yn rhan o’i stori.FfynhonnellBlodeuwedd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i chreu gan Fath a Gwydion o flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain; Gronw Pebr; Llyn y Morwynion; troi’n dylluan; drama Saunders Lewis a The Owl Service Alan Garner.
Stori i lenorion newydd
Ysgrifennodd Saunders Lewis y ddrama Blodeuwedd, a thyfodd nofel Alan Garner, The Owl Service, o’r stori. Ar gyfer fersiwn teledu Granada yn 1969 cerfiodd y saer maen Edward Rowlands gopi o Lech Ronw.FfynonellauBlodeuwedd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i chreu gan Fath a Gwydion o flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain; Gronw Pebr; Llyn y Morwynion; troi’n dylluan; drama Saunders Lewis a The Owl Service Alan Garner.Llech Ronw ↗Wikipedia (Saesneg)Llech Gronw, maen â thwll ynddo sy’n gysylltiedig â’r Bedwaredd Gainc, lle mae Gronw Pebyr yn gofyn am gael gosod carreg rhyngddo a gwaywffon Lleu a’r waywffon yn mynd drwyddi; yn 1934 cafodd Frank Ward garreg o’r fath ger Afon Cynfal; tua 2000 cafwyd carreg, efallai’r un, ger Afon Bryn Saeth, tua 40 wrth 30 modfedd gyda thwll tua modfedd ar ei draws; mae’n sefyll ar fferm Bryn Saeth; ar gyfer The Owl Service gan Granada (1969) cerfiodd y saer maen Edward Rowlands gopi.
Llun: Tylluan frech. Ffotograff: Andreas Trepte, CC BY-SA 2.5, Wikimedia Commons.
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Pedair Cainc y Mabinogi
0 / 4Y pedair chwedl wrth galon y Mabinogion.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



