
Harlech · Ynys Môn
Branwen a’r ddrudwen
Mae priodas a oedd i ddod â heddwch rhwng Cymru ac Iwerddon yn gorffen mewn distryw i’r ddwy.
Bendigeidfran oedd brenin Ynys y Cedyrn, ac yr oedd mor fawr fel na allai’r un tŷ ei gynnwys. O graig Harlech gwelodd longau Matholwch, brenin Iwerddon, a ddaethai i ofyn am law ei chwaer Branwen. Trefnwyd y briodas. Ond yn ei gynddaredd am na ofynnwyd ei ganiatâd, anffurfiodd Efnysien, hanner brawd Branwen, feirch brenin Iwerddon, ac er i Frân dalu iawn am y sarhad ag anrhegion, nid anghofiwyd mohono.
Yn Iwerddon, ganed mab i Franwen. Yna codwyd yr hen gŵyn drachefn, ac fe’i gyrrwyd i weithio yn y gegin, lle trawai’r cigydd hi bob dydd. Dioddefodd hynny am dair blynedd. Magodd ddrudwen ar ymyl ei chafn tylino, dysgodd iddi siarad, clymodd lythyr dan ei hadain a’i hanfon dros y môr.
Daeth Brân â’i holl fyddin, gan gerdded drwy’r dŵr wrth ochr ei longau. Lle’r oedd afon yn rhwystr, gorweddodd ar ei thraws a cherddodd ei wŷr dros ei gorff, gan ddweud, ‘A fo ben, bid bont’. Dinistriodd y rhyfel a ddilynodd Iwerddon. O wŷr Prydain, saith yn unig a ddaeth adref. Edrychodd Branwen yn ôl ar y ddwy ynys a ddifethwyd o’i hachos, a thorrodd ei chalon ar lan afon Alaw.
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Branwen ferch Llŷr yw Ail Gainc y Mabinogi, ac mae’r darnau cynharaf ohoni wedi goroesi mewn llawysgrif o ail hanner y 1200au.FfynonellauFour Branches of the Mabinogi ↗Wikipedia (Saesneg)Gelwir y pedair chwedl yn Pwyll, Branwen, Manawydan a Math; lluniwyd hwy mae’n debyg yn yr unfed neu’r ddeuddegfed ganrif; copïwyd yn Llyfr Gwyn Rhydderch tua 1350 a Llyfr Coch Hergest tua 1382–1410; cyhoeddodd yr Arglwyddes Charlotte Guest ei Saesneg yn 1845; ymhlith yr awduron a awgrymwyd mae Rhygyfarch a Gwenllian ferch Gruffudd; dim ond un cymeriad, Pryderi, sydd yn y pedair.Peniarth MS 6: fragments of Branwen, Manawydan and Geraint ↗catalog archifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg; 48 tudalen mewn pedair rhan, gynt Hengwrt 540a, 540b a 59; y darnau cynharaf o Franwen a Manawydan a dau ddarn o Geraint ab Erbin.
| Y darnau cynharaf | ail hanner y 1200auFfynhonnellPeniarth MS 6: fragments of Branwen, Manawydan and Geraint ↗catalog archifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg; 48 tudalen mewn pedair rhan, gynt Hengwrt 540a, 540b a 59; y darnau cynharaf o Franwen a Manawydan a dau ddarn o Geraint ab Erbin. |
|---|---|
| Bedd Branwen | Oes yr EfyddFfynhonnellBedd Branwen round barrow, Tref Alaw (NPRN 302327) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Crug crwn o Oes yr Efydd ger afon Alaw, tua 30 m ar ei draws; yn 1813 cafwyd wrn amlosgi mewn cist, a chymharodd rhai clerigwyr y safle â bedd Branwen yn y Mabinogion; cloddiwyd yn 1967; wyth wrn arall o Oes yr Efydd a darnau o dri arall, y rhan fwyaf yn dal gweddillion amlosgi, ac un â llinyn o fwclis muchudd ac ambr; maen hir 1.2 m o uchder yn y canol; dyddiadau radiocarbon rhwng 1403 a 1274 CC. |
| Darganfod yr wrn | 1813FfynhonnellBedd Branwen round barrow, Tref Alaw (NPRN 302327) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Crug crwn o Oes yr Efydd ger afon Alaw, tua 30 m ar ei draws; yn 1813 cafwyd wrn amlosgi mewn cist, a chymharodd rhai clerigwyr y safle â bedd Branwen yn y Mabinogion; cloddiwyd yn 1967; wyth wrn arall o Oes yr Efydd a darnau o dri arall, y rhan fwyaf yn dal gweddillion amlosgi, ac un â llinyn o fwclis muchudd ac ambr; maen hir 1.2 m o uchder yn y canol; dyddiadau radiocarbon rhwng 1403 a 1274 CC. |
Y briodas yn Aberffraw
Cynhelir gwledd briodas Branwen a Matholwch, brenin Iwerddon, yn Aberffraw, mewn pebyll, am na allai’r un tŷ fyth ddal Bendigeidfran.FfynhonnellBranwen daughter of Llŷr, the Second Branch of the Mabinogi ↗Pedair Cainc y Mabinogi; cyfieithiad Saesneg Sioned Davies (Rhydychen, 2007) (Saesneg)Mae Bendigeidfran yn rhoi ei chwaer Branwen i Fatholwch, brenin Iwerddon, a chynhelir y wledd briodas yn Aberffraw, mewn pebyll, gan na allai’r un tŷ fyth ddal Bendigeidfran; yno mae Efnysien yn anffurfio meirch y Gwyddyl.
Bedd Branwen
Ar lan Alaw ym Môn mae crug claddu o Oes yr Efydd tua 30 metr ar ei draws. Yn 1813 cafwyd yno wrn o esgyrn llosg mewn cist garreg, a chymharodd clerigwyr y lle â bedd Branwen yn y stori.FfynonellauBedd Branwen round barrow, Tref Alaw (NPRN 302327) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Crug crwn o Oes yr Efydd ger afon Alaw, tua 30 m ar ei draws; yn 1813 cafwyd wrn amlosgi mewn cist, a chymharodd rhai clerigwyr y safle â bedd Branwen yn y Mabinogion; cloddiwyd yn 1967; wyth wrn arall o Oes yr Efydd a darnau o dri arall, y rhan fwyaf yn dal gweddillion amlosgi, ac un â llinyn o fwclis muchudd ac ambr; maen hir 1.2 m o uchder yn y canol; dyddiadau radiocarbon rhwng 1403 a 1274 CC.Branwen ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Llŷr, a briodwyd â Matholwch o Iwerddon yn Aberffraw; ei drudwy, y rhyfel, ei marw yn Aber Alaw a’r garnedd a elwir Bedd Branwen.
Cloddio 1967
Pan gloddiwyd y crug yn 1967, cafwyd wyth wrn arall a darnau o dri arall, ac roedd llinyn o fwclis muchudd ac ambr yn un ohonynt. Mae dyddiadau radiocarbon yn gosod y claddedigaethau rhwng tua 1400 a 1270 CC.FfynhonnellBedd Branwen round barrow, Tref Alaw (NPRN 302327) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Crug crwn o Oes yr Efydd ger afon Alaw, tua 30 m ar ei draws; yn 1813 cafwyd wrn amlosgi mewn cist, a chymharodd rhai clerigwyr y safle â bedd Branwen yn y Mabinogion; cloddiwyd yn 1967; wyth wrn arall o Oes yr Efydd a darnau o dri arall, y rhan fwyaf yn dal gweddillion amlosgi, ac un â llinyn o fwclis muchudd ac ambr; maen hir 1.2 m o uchder yn y canol; dyddiadau radiocarbon rhwng 1403 a 1274 CC.
Brân Fendigaid
Mae’r Trioedd yn cofio Brân fab Llŷr fel y gŵr a ddaeth â ffydd Crist i’r Cymry gyntaf o Rufain, ac yn cyfrif ei deulu ymhlith Tri Llwyth Saint Ynys Prydain, gyda theuluoedd Cunedda Wledig a Brychan Brycheiniog.FfynhonnellNotes to Branwen the Daughter of Llŷr: Bendigeid Vran ↗Arglwyddes Charlotte Guest, The Mabinogion (argraffiad 1877), tudalennau 385–386 (Saesneg)Mae’n dyfynnu’r triawd (Tr. 35) am Frân Fendigaid fab Llŷr Llediaith, a ddaeth gyntaf â ffydd Crist i genedl y Cymry o Rufain, lle bu saith mlynedd yn wystl dros ei fab Caradog; enillodd hyn i’w deulu’r anrhydedd o’i gyfrif yn un o dri llwyth sanctaidd Ynys Prydain, gyda theuluoedd Cunedda Wledig a Brychan Brycheiniog; noda Guest fod yr hanes yn wahanol iawn i’r awduron clasurol am gaethiwed Caradog.
Bendigeidfran: yr erthygl →Bendigeidfran →
Llun: Drudwen. Ffotograff: Frank Schulenburg, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Pedair Cainc y Mabinogi
0 / 4Y pedair chwedl wrth galon y Mabinogion.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



