
Arberth · Glyn Cuch, Dyfed
Pwyll a Rhiannon
Mae tywysog Dyfed yn teyrnasu yn Annwn am flwyddyn, yna’n ymlid arglwyddes ar farch gwyn na all neb ei dal.
Llun: Copa creigiog Carn Ingli uwchben Trefdraeth, a muriau bryngaer Oes yr Haearn ymhlith y grug · Bill Boaden, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Roedd Pwyll, tywysog Dyfed, yn hela yng Nglyn Cuch pan welodd haid o gŵn dieithr yn tynnu carw i’r llawr. Roeddent yn wyn disglair, a’u clustiau’n goch. Gyrrodd hwy ymaith a gosod ei gŵn ei hun ar yr ysglyfaeth. Yna daeth marchog llwyd o’r coed: Arawn, brenin Annwn. I wneud iawn, cytunodd Pwyll i gymryd pryd a gwedd Arawn a llywodraethu ei deyrnas am flwyddyn, a chwrdd â gelyn Arawn, Hafgan, wrth y rhyd.
Am flwyddyn rheolodd Pwyll Annwn mor dda fel na amheuodd neb ddim. Bob nos gorweddai wrth ochr brenhines Arawn, a phob nos trôi ei wyneb at y pared heb ei chyffwrdd. Wrth y rhyd trawodd Hafgan un ergyd ac ni fynnai daro’r ail, oherwydd byddai ail ergyd yn ei iacháu. Ar ddiwedd y flwyddyn cafodd Arawn ei deyrnas yn gyfan a’i anrhydedd yn ddianaf. Buont yn gyfeillion am oes, a galwyd Pwyll yn Ben Annwn.
Y farchoges ar y march gwyn
Ger ei lys yn Arberth roedd twmpath, Gorsedd Arberth. Dywedid y câi pwy bynnag a eisteddai arni naill ai ei guro neu weld rhyfeddod. Eisteddodd Pwyll, a gwelodd wraig mewn eurwisg ddisglair ar farch gwyn tal, yn marchogaeth yn araf ar hyd y ffordd. Anfonodd ei farchog cyflymaf ar ei hôl, ond po gyflymaf y marchogai, pellaf yn y byd oedd hi, er na newidiodd ei march ei gam hamddenol. Ar y trydydd dydd marchogodd Pwyll ar ei hôl ei hun, a phan na allai gau’r bwlch, galwodd: ‘Forwyn, er mwyn y gŵr a geri fwyaf, aros amdanaf.’
‘Arhosaf yn llawen,’ meddai hi, ‘a gwell fuasai i’th farch pe gofynnaset ers meitin.’ Rhiannon oedd hi, merch Hefeydd Hen, ac roedd wedi dod i chwilio amdano, oherwydd ef a fynnai o blith pob gŵr. Ymhen blwyddyn, a chryn dipyn o gyfrwystra yn eu gwledd briodas, priodwyd hwy.
Diflannodd eu mab y noson y’i ganed, a rhoddwyd y bai ar gam ar Riannon. Am flynyddoedd eisteddai wrth yr esgynfaen ger porth Arberth gan gynnig cario pob ymwelydd i’r llys ar ei chefn. Ond yng Ngwent roedd arglwydd o’r enw Teyrnon wedi cael bachgen bach yn ei stabl Nos Galan Mai, y noson y bwriodd ei gaseg ebol, ac wedi’i fagu. Pan welodd mor debyg i Bwyll yr oedd y bachgen yn tyfu, daeth ag ef adref. ‘Dyna ben ar fy mhryder,’ meddai Rhiannon, ac o’r gair hwnnw, pryder, cafodd y bachgen yr enw Pryderi.
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Pwyll a Rhiannon yw Cainc Gyntaf y Mabinogi, pedair stori a luniwyd yn yr 1000au neu’r 1100au mae’n debyg, lle mae Pryderi, mab coll y stori hon, yr unig un sy’n ymddangos yn y pedair.FfynhonnellFour Branches of the Mabinogi ↗Wikipedia (Saesneg)Gelwir y pedair chwedl yn Pwyll, Branwen, Manawydan a Math; lluniwyd hwy mae’n debyg yn yr unfed neu’r ddeuddegfed ganrif; copïwyd yn Llyfr Gwyn Rhydderch tua 1350 a Llyfr Coch Hergest tua 1382–1410; cyhoeddodd yr Arglwyddes Charlotte Guest ei Saesneg yn 1845; ymhlith yr awduron a awgrymwyd mae Rhygyfarch a Gwenllian ferch Gruffudd; dim ond un cymeriad, Pryderi, sydd yn y pedair.
| Eu llunio | yr 1000au neu’r 1100auFfynhonnellFour Branches of the Mabinogi ↗Wikipedia (Saesneg)Gelwir y pedair chwedl yn Pwyll, Branwen, Manawydan a Math; lluniwyd hwy mae’n debyg yn yr unfed neu’r ddeuddegfed ganrif; copïwyd yn Llyfr Gwyn Rhydderch tua 1350 a Llyfr Coch Hergest tua 1382–1410; cyhoeddodd yr Arglwyddes Charlotte Guest ei Saesneg yn 1845; ymhlith yr awduron a awgrymwyd mae Rhygyfarch a Gwenllian ferch Gruffudd; dim ond un cymeriad, Pryderi, sydd yn y pedair. |
|---|---|
| Llyfr Gwyn Rhydderch | tua 1350FfynhonnellWhite Book of Rhydderch ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn bennaf yn ne-orllewin Cymru tua 1350, y casgliad cynharaf o destunau rhyddiaith Cymraeg; pum copïydd, a oedd yn gweithio yn Abaty Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg; fe’i gwnaed mae’n debyg i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch, ym mhlwyf Llangeitho, awdurdod ar gyfraith frodorol Cymru; mae Peniarth 4 yn dal y storïau a elwir heddiw’n Fabinogion; yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru fel Llawysgrifau Peniarth 4 a 5, a fu unwaith yn llyfrgell Robert Vaughan yn Hengwrt ger Dolgellau. |
| Llyfr Coch Hergest | tua 1382–1410FfynhonnellRed Book of Hergest ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn fuan wedi 1382, erbyn tua 1410, gan Hywel Fychan fab Hywel Goch o Fuellt a dau gopïydd arall; gweithiai Hywel Fychan i Hopcyn ap Tomas ab Einion o Ynysforgan ger Abertawe; mae’n dal y Mabinogion a storïau eraill, Historia Regum Britanniae Gymraeg, Trioedd, barddoniaeth y tywysogion, Canu Llywarch Hen, Canu Urien a Chanu Heledd, a meddyginiaethau Rhiwallon Feddyg; 362 o ddail, 34 wrth 21 cm, y trymaf o bell ffordd o lyfrau canoloesol Cymraeg; Coleg Iesu, Rhydychen, Llsgr. 111, a roddwyd i’r coleg yn 1701, ar adnau yn Llyfrgell Bodley. |
Dau lyfr mawr
Copïwyd y stori i Lyfr Gwyn Rhydderch tua 1350, gan gopïwyr yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg, i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch ger Llangeitho. Fe’i copïwyd eto i Lyfr Coch Hergest gan Hywel Fychan a dau gopïydd arall, a weithiai i Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan ger Abertawe.FfynonellauWhite Book of Rhydderch ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn bennaf yn ne-orllewin Cymru tua 1350, y casgliad cynharaf o destunau rhyddiaith Cymraeg; pum copïydd, a oedd yn gweithio yn Abaty Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg; fe’i gwnaed mae’n debyg i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch, ym mhlwyf Llangeitho, awdurdod ar gyfraith frodorol Cymru; mae Peniarth 4 yn dal y storïau a elwir heddiw’n Fabinogion; yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru fel Llawysgrifau Peniarth 4 a 5, a fu unwaith yn llyfrgell Robert Vaughan yn Hengwrt ger Dolgellau.Red Book of Hergest ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn fuan wedi 1382, erbyn tua 1410, gan Hywel Fychan fab Hywel Goch o Fuellt a dau gopïydd arall; gweithiai Hywel Fychan i Hopcyn ap Tomas ab Einion o Ynysforgan ger Abertawe; mae’n dal y Mabinogion a storïau eraill, Historia Regum Britanniae Gymraeg, Trioedd, barddoniaeth y tywysogion, Canu Llywarch Hen, Canu Urien a Chanu Heledd, a meddyginiaethau Rhiwallon Feddyg; 362 o ddail, 34 wrth 21 cm, y trymaf o bell ffordd o lyfrau canoloesol Cymraeg; Coleg Iesu, Rhydychen, Llsgr. 111, a roddwyd i’r coleg yn 1701, ar adnau yn Llyfrgell Bodley.
Arberth
Arberth, prif lys Pwyll, Pendefig Dyfed, yw’r dref o’r un enw yn Sir Benfro. Tyfodd y dref o gwmpas llys Cymreig, ac mae Arberth yn lleoliad yn y Gainc Gyntaf a’r Drydedd Gainc.FfynhonnellNarberth, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Arberth, o ar a perth, a daw’r enw Saesneg o ‘yn Arberth’; tyfodd y dref o amgylch llys Cymreig a daeth wedyn yn gadarnle Normanaidd ar linell y Landsker; dyma brif lys Pwyll, Pendefig Dyfed, a lleoliad yng nghainc gyntaf a thrydedd gainc y Mabinogi; lloc amddiffynedig ar Fryn y Gwersyll; ailagorodd y castell i’r cyhoedd yn 2005, gyda drama i blant o Culhwch ac Olwen; cynhelir Gŵyl Fwyd Arberth bob mis Medi ers 1998; 70 o adeiladau rhestredig; yn 2021 gallai 19.6% siarad Cymraeg; poblogaeth tua 4,100 yn 2021.
Pwy a’i hysgrifennodd
Ni ŵyr neb pwy a gofnododd y Pedair Cainc gyntaf. Mae ysgolheigion wedi cynnig Rhygyfarch a Gwenllian ferch Gruffudd ymhlith eraill, a chyhoeddodd yr Arglwyddes Charlotte Guest ei fersiwn Saesneg yn 1845.FfynhonnellFour Branches of the Mabinogi ↗Wikipedia (Saesneg)Gelwir y pedair chwedl yn Pwyll, Branwen, Manawydan a Math; lluniwyd hwy mae’n debyg yn yr unfed neu’r ddeuddegfed ganrif; copïwyd yn Llyfr Gwyn Rhydderch tua 1350 a Llyfr Coch Hergest tua 1382–1410; cyhoeddodd yr Arglwyddes Charlotte Guest ei Saesneg yn 1845; ymhlith yr awduron a awgrymwyd mae Rhygyfarch a Gwenllian ferch Gruffudd; dim ond un cymeriad, Pryderi, sydd yn y pedair.
Rhiannon a’i hadar
Daw Rhiannon, merch Hefeydd Hen, yn ôl yn Branwen ac yn Culhwch ac Olwen gyda’i hadar yn canu. Ysgrifennodd Stevie Nicks ei chân Rhiannon yn 1973 a dim ond wedyn y clywodd am Riannon y Mabinogi.FfynonellauRhiannon ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Hefeydd Hen; ei cheffyl gwyn, ei phriodas â Pwyll, ei phenyd yn Arberth, ei phriodas â Manawydan, a’i hadar yn Branwen ac yn Culhwch ac Olwen.Rhiannon (song) ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennodd Stevie Nicks y gân yn 1973 wedi darllen y nofel Triad gan Mary Bartlet Leader, a dim ond wedyn y clywodd am Riannon y Mabinogi.
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Pedair Cainc y Mabinogi
0 / 4Y pedair chwedl wrth galon y Mabinogion.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf



