
Arberth, Dyfed
Manawydan a hud ar Ddyfed
Daw niwl, mae Dyfed gyfan yn wag, ac mae tywysog amyneddgar yn ei hennill yn ôl â dim ond ei synnwyr.
Llun: Cylch o feini isel Gors Fawr dan fryniau’r Preseli · Helge Klaus Rieder, CC0 · Wikimedia Commons
Wedi’r rhyfel yn Iwerddon, daeth Manawydan fab Llŷr, brawd Bendigeidfran, adref gyda’i gyfaill Pryderi. Rhoddodd Pryderi iddo saith cantref Dyfed a’i fam, Rhiannon, yn wraig, a bu’r pedwar ohonynt, gyda Chigfa gwraig Pryderi, yn byw’n ddedwydd yn Arberth.
Un noson eisteddent ar Orsedd Arberth. Daeth taran a niwl mor drwchus fel na welai neb y lleill. Pan gododd, roedd Dyfed yn wag. Nid oedd na phobl na gwartheg na mwg o’r un tŷ: dim ond y pedwar ohonynt, a’r anifeiliaid gwyllt. Aethant i Loegr ac ennill eu bara fel cyfrwywyr, yna fel gwneuthurwyr tarianau, yna fel cryddion, ac roeddent mor fedrus nes i grefftwyr y lle gynllwynio i’w lladd. Roedd Pryderi am ymladd. Ni fynnai Manawydan. ‘Caem enw drwg,’ meddai, ac aethant ymlaen.
Yn ôl yn Nyfed, ymlidiodd cŵn Pryderi faedd gwyn disglair i mewn i gaer na fu yno erioed o’r blaen. Yn groes i gyngor Manawydan aeth Pryderi i mewn. Cafodd yno ffiol aur yn hongian ar gadwyni a godai o’r golwg, a phan gyffyrddodd hi glynodd ei ddwylo wrthi, a’i draed, ac ni allai siarad. Aeth Rhiannon i chwilio amdano a chafodd ei dal yn yr un modd. Gyda tharan diflannodd y gaer, a hwythau gyda hi.
Y llygoden ar y crocbren
Arhosodd Manawydan a Chigfa. Heuodd dri chae o wenith, ac wrth i bob un aeddfedu fe’i diosgwyd mewn noson. Gwyliodd, a gwelodd fyddin o lygod. Daliodd yr arafaf, a chodi crocbren fach ar Orsedd Arberth i’w chrogi. Marchogodd ysgolhaig tlawd heibio a chynnig punt am ei bywyd. Cynigiodd offeiriad dair. Cynigiodd esgob â’i holl osgordd bedair punt ar hugain, yna meirch, yna beth bynnag a fynnai. Daliodd Manawydan ei dir nes i’r esgob ddweud y gwir: Llwyd fab Cil Coed ydoedd, ei wraig oedd y llygoden, a dial am hen gam a wnaed i’w gyfaill yng ngwledd briodas Rhiannon oedd yr hud ar Ddyfed.
Yna enwodd Manawydan ei bris: rhyddhau Rhiannon a Phryderi, codi’r hud oddi ar y saith cantref, ac addewid na ddielid ar yr un ohonynt byth eto. Cytunodd Llwyd. Edrychodd Manawydan i fyny, a gwelodd dai a gyrroedd a phobl Dyfed, i gyd fel y buont.
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Manawydan fab Llŷr yw Trydedd Gainc y Mabinogi, lle mae tywysog amyneddgar yn ennill Dyfed gyfan yn ôl â’i ddoethineb a medr ei ddwylo.FfynonellauManawydan fab Llŷr (the Third Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Drydedd Gainc: y niwl ar Orsedd Arberth, y wlad wag, y crefftau yn Lloegr, y gaer a’r ffiol aur, a’r llygoden ar y crocbren.Four Branches of the Mabinogi ↗Wikipedia (Saesneg)Gelwir y pedair chwedl yn Pwyll, Branwen, Manawydan a Math; lluniwyd hwy mae’n debyg yn yr unfed neu’r ddeuddegfed ganrif; copïwyd yn Llyfr Gwyn Rhydderch tua 1350 a Llyfr Coch Hergest tua 1382–1410; cyhoeddodd yr Arglwyddes Charlotte Guest ei Saesneg yn 1845; ymhlith yr awduron a awgrymwyd mae Rhygyfarch a Gwenllian ferch Gruffudd; dim ond un cymeriad, Pryderi, sydd yn y pedair.
| Y darnau cynharaf | ail hanner y 1200auFfynhonnellPeniarth MS 6: fragments of Branwen, Manawydan and Geraint ↗catalog archifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg; 48 tudalen mewn pedair rhan, gynt Hengwrt 540a, 540b a 59; y darnau cynharaf o Franwen a Manawydan a dau ddarn o Geraint ab Erbin. |
|---|---|
| Yn y Trioedd | un o Dri Lledf UnbenFfynhonnellManawydan ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llŷr, arwr y Drydedd Gainc: ei grefftau yn Lloegr, y llygoden a’r esgob, a’r Trioedd sy’n ei alw’n un o Dri Lledyf Unben. |
| Arberth | Sir BenfroFfynhonnellNarberth, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Arberth, o ar a perth, a daw’r enw Saesneg o ‘yn Arberth’; tyfodd y dref o amgylch llys Cymreig a daeth wedyn yn gadarnle Normanaidd ar linell y Landsker; dyma brif lys Pwyll, Pendefig Dyfed, a lleoliad yng nghainc gyntaf a thrydedd gainc y Mabinogi; lloc amddiffynedig ar Fryn y Gwersyll; ailagorodd y castell i’r cyhoedd yn 2005, gyda drama i blant o Culhwch ac Olwen; cynhelir Gŵyl Fwyd Arberth bob mis Medi ers 1998; 70 o adeiladau rhestredig; yn 2021 gallai 19.6% siarad Cymraeg; poblogaeth tua 4,100 yn 2021. |
Y tir gwag
Mae’r stori’n rhedeg o’r niwl ar Orsedd Arberth a’r wlad a wagiwyd, drwy’r crefftau a ddilyn Manawydan yn Lloegr, at y gaer, y fowlen aur a’r llygoden ar y crocbren.FfynhonnellManawydan fab Llŷr (the Third Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Drydedd Gainc: y niwl ar Orsedd Arberth, y wlad wag, y crefftau yn Lloegr, y gaer a’r ffiol aur, a’r llygoden ar y crocbren.
Unben lledf
Mae’r Trioedd yn cyfrif Manawydan fab Llŷr ymhlith Tri Lledf Unben Ynys Prydain.FfynhonnellManawydan ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llŷr, arwr y Drydedd Gainc: ei grefftau yn Lloegr, y llygoden a’r esgob, a’r Trioedd sy’n ei alw’n un o Dri Lledyf Unben.
Y tudalennau hynaf
Mae’r darnau cynharaf o Manawydan ac o Branwen yn Llawysgrif Peniarth 6, 48 o dudalennau o ail hanner y 1200au, sydd bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.FfynhonnellPeniarth MS 6: fragments of Branwen, Manawydan and Geraint ↗catalog archifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg; 48 tudalen mewn pedair rhan, gynt Hengwrt 540a, 540b a 59; y darnau cynharaf o Franwen a Manawydan a dau ddarn o Geraint ab Erbin.
Arberth heddiw
Tyfodd Arberth o gwmpas llys Cymreig, ac ailagorodd ei chastell i’r cyhoedd yn 2005.FfynhonnellNarberth, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Arberth, o ar a perth, a daw’r enw Saesneg o ‘yn Arberth’; tyfodd y dref o amgylch llys Cymreig a daeth wedyn yn gadarnle Normanaidd ar linell y Landsker; dyma brif lys Pwyll, Pendefig Dyfed, a lleoliad yng nghainc gyntaf a thrydedd gainc y Mabinogi; lloc amddiffynedig ar Fryn y Gwersyll; ailagorodd y castell i’r cyhoedd yn 2005, gyda drama i blant o Culhwch ac Olwen; cynhelir Gŵyl Fwyd Arberth bob mis Medi ers 1998; 70 o adeiladau rhestredig; yn 2021 gallai 19.6% siarad Cymraeg; poblogaeth tua 4,100 yn 2021.
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Pedair Cainc y Mabinogi
0 / 4Y pedair chwedl wrth galon y Mabinogion.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf



