Hanes Cymru / Chwedlau

Ynys Llanddwyn, Ynys Môn

Santes Dwynwen

Mae tywysoges na allai gael y gŵr a garai yn gofyn am dri dymuniad, ac yn rhoi’r tri i eraill.

Llun: Y groes garreg ac adfeilion eglwys Santes Dwynwen ar Ynys Llanddwyn, a’r goleudy y tu hwnt · Sportmaniaphotos, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Roedd Dwynwen yn un o ferched niferus Brychan, brenin Brycheiniog, a’r harddaf ohonynt i gyd. Syrthiodd llanc o’r enw Maelon mewn cariad â hi, a hithau ag yntau. Ond nid felly y bu, a gadawodd yr ymadael y ddau mewn cymaint galar nes i Ddwynwen fynd ar ei phen ei hun i’r goedwig a gweddïo am gael ei rhyddhau o’i thristwch.

Wrth iddi gysgu daeth angel ati â chwpan o ddiod felys. Pan yfodd hi, fe’i hiachawyd o’i galar. Ond yn ei breuddwyd gwelodd fod Maelon wedi cael yr un ddiod ac wedi’i droi’n dalp o rew.

Yna rhoddwyd iddi dri dymuniad. Â’r cyntaf gofynnodd am i Faelon gael ei ddadmer a’i adfer. Â’r ail gofynnodd am i Dduw wrando ar weddïau pob gwir gariad a alwai arni hi. Â’r trydydd, na fynnai hi ei hun briodi byth. Caniatawyd y tri.

Rhoddodd Dwynwen ei bywyd i Dduw. Croesodd i ynys lanw fach oddi ar arfordir gorllewinol Môn, Llanddwyn, a chodi cell yno, a byw weddill ei dyddiau’n edrych dros y môr at fynyddoedd Eryri. Daeth cariadon at ei ffynnon am ganrifoedd. Dywedid y gallai’r pysgod a nofiai ynddi ddweud a fyddai cariad dau’n hapus, wrth y ffordd y symudent yn y dŵr.

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Dwynwen, merch Brychan, yw nawddsant cariadon Cymru, a chedwir ei dydd, 25 Ionawr, ar draws Cymru.

Gŵyl25 Ionawr
Goleudy1873
Cloddio’r eglwys2011 a 2021

Ynys Llanddwyn

Ynys lanw fechan oddi ar dde-orllewin Ynys Môn yw Llanddwyn, ynghlwm wrth y tir ond pan fo’r llanw’n uchel, ac yn rhan o Warchodfa Natur Genedlaethol Niwbwrch.

Ei heglwys a’i ffynnon

Cloddiwyd adfeilion ei heglwys, sydd ar ffurf croes, yn anarferol yn yr ardal, yn 2011 a 2021, a chafodd yr ail gloddio adeiladau hŷn odanynt. Wrth ei ffynnon credid bod symudiadau’r pysgod yn darogan ffawd cariadon.

Beirdd a phererinion

Mae Dafydd ap Gwilym a Dafydd Trefor yn sôn am y pererindodau i Landdwyn, ac ysgrifennodd Joseph Parry ei gytgan Dwynwen ar gyfer Eisteddfod Llandudno 1896.

Cardiau a chroesau

Codwyd croes ar yr ynys tua 1879 ac un arall yn 1903. Gwnaeth Vera Williams gardiau Dwynwen yn y 1960au, ac yn 2003 rhoddodd Bwrdd yr Iaith Gymraeg 50,000 ohonynt am ddim.

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf