Hanes Cymru / Chwedlau

Pennant Melangell, Powys

Melangell a’r ysgyfarnog

Mae ysgyfarnog dan helfa’n cuddio dan fantell gwraig sanctaidd, ac mae brenin Powys yn rhoi’r cwm iddi am byth.

Llun: Eglwys Santes Melangell ym Mhennant Melangell yn ei mynwent, ym mynyddoedd y Berwyn · John H Darch, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Merch i frenin yn Iwerddon oedd Melangell. Mynnai ei thad iddi briodi uchelwr o’i lys, ond roedd hi wedi rhoi ei chalon i Dduw, a chroesodd y môr yn ddirgel a dod i ben draw cwm unig dan fynyddoedd y Berwyn. Yno bu’n byw ar ei phen ei hun am bymtheng mlynedd, yn gweddïo, ac yn cysgu ar graig noeth.

Un diwrnod daeth Brochwel Ysgithrog, brenin Powys, i hela yn y cwm. Cododd ei gŵn ysgyfarnog a’i hymlid i ddrysni. Yno cafodd Brochwel ferch ifanc yn ddwys mewn gweddi, a’r ysgyfarnog yn swatio dan odre’i mantell, yn wynebu’r cŵn yn hy. Anogodd y cŵn ymlaen, ond ciliasant gan udo ac ni fynnent fynd yn agos. Cododd ei heliwr ei gorn i’w ganu, a glynodd y corn wrth ei wefusau.

Gofynnodd Brochwel iddi pwy oedd hi, ac adroddodd ei hanes. Wedi’i gyffwrdd, rhoddodd y cwm iddi’n noddfa am byth, lle byddai unrhyw ddyn neu anifail a ffoai yno’n ddiogel. Bu Melangell fyw yno am ddwy flynedd ar bymtheg ar hugain eto. Daeth gwragedd i ymuno â hi, a daeth y cwm yn dŷ gweddi.

Wedi ei marw gelwid ysgyfarnogod y cwm yn ŵyn bach Melangell, ac am ganrifoedd ni laddai neb yn y plwyf ysgyfarnog. Dywedid pe gwaeddai rhywun ‘Duw a Melangell a’th gadwo!’ ar ysgyfarnog dan helfa, y dihangai’n siŵr.

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Meudwy ac abades yn y seithfed neu’r wythfed ganrif efallai oedd Melangell, Monacella yn Lladin, ‘lleian fach’, ac ysgrifennwyd ei Buchedd, yr Historia Divae Monacellae, yn y 1400au.

Gwneud y gysegrfatua 1160–1170
Ailgodi’r gysegrfa1958
Enwi’r eglwys gyntaf1254

Y gysegrfa

Ystyrir ei chysegrfa, a godwyd tua 1160–1170 i ddal ei gweddillion, y gysegrfa Romanésg hynaf sydd wedi goroesi yng ngogledd Ewrop. Fe’i datgymalwyd wedi’r Diwygiad Protestannaidd, a rhoddwyd ei cherrig yn y muriau a phorth y fynwent, ond fe’i hailgodwyd yn 1958 a’i hadfer eto yn 1991.

Yr eglwys

Mae’n debyg iawn mai Rhirid Flaidd, arglwydd yr ardal, a gododd eglwys y 1100au, yn nyddiau nawdd mawr Madog ap Maredudd, brenin Powys, i’r eglwys. Yn ei hapse, y cell-y-bedd, mae ei bedd traddodiadol.

Y groglen a’r beirdd

Mae croglen o’r 1400au yn adrodd ei stori, gyda’r darlun cynharaf sydd wedi goroesi o Felangell a’r ysgyfarnog, ac yn yr un ganrif ysgrifennodd y bardd Guto’r Glyn am bererinion yn dod i’r gysegrfa i geisio iachâd.

Ŵyn Melangell

Gelwir ysgyfarnogod yn ŵyn Melangell. Ysgrifennodd Thomas Pennant na fyddai neb yn y plwyf yn lladd ysgyfarnog, a hyd yn oed yn 1900 ni wnâi’r bobl hynny o hyd.

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf