

Treffynnon · Holywell
Gwenffrewi a’r ffynnon sanctaidd
Lle syrthiodd santes ifanc, tarddodd ffynnon o’r ddaear. Mae pererinion wedi dod ati ers mil a thri chant o flynyddoedd.
Llun: Y pwll ymdrochi a chapel y ffynnon o’r Oesoedd Canol diweddar yn Ffynnon Gwenffrewi, Treffynnon · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Merch i uchelwr o Degeingl yng ngogledd-ddwyrain Cymru oedd Gwenffrewi, a nith i’r sant mawr Beuno, a oedd wedi codi eglwys yn y cwm islaw tŷ ei thad. Eisteddai wrth ei draed i’w glywed yn dysgu, a rhoddodd ei bywyd i Dduw.
Un Sul, pan oedd ei theulu wedi mynd i lawr i’r eglwys, daeth tywysog o’r enw Caradog at y tŷ a’i chael ar ei phen ei hun. Mynnai ei chael iddo’i hun. Ni fynnai hi ef, a ffodd i lawr y bryn tua’r eglwys. Marchogodd ar ei hôl, ei dal wrth ddrws yr eglwys, ac yn ei gynddaredd torrodd ei phen â’i gleddyf.
Lle syrthiodd ei phen, tarddodd ffynnon o ddŵr gloyw o’r ddaear, mor gryf nes iddi lifo i’r môr. Daeth Beuno allan o’r eglwys, codi ei phen, ei osod yn ôl ar ei hysgwyddau, a gweddïo. Agorodd Gwenffrewi ei llygaid a chodi, yn fyw, a dim ond llinell wen fain o amgylch ei gwddf i ddangos lle’r aethai’r cleddyf. Suddodd Caradog, meddir, i’r ddaear ac ni welwyd ef byth wedyn.
Bu Gwenffrewi fyw am flynyddoedd lawer wedyn, a daeth yn abades ar dŷ o wragedd sanctaidd yng Ngwytherin, yn y bryniau uwchlaw’r Conwy. Ond daliodd y ffynnon i lifo lle syrthiodd, ac roedd y cerrig ar ei gwaelod wedi’u staenio’n goch, a’r mwsogl o’i hamgylch yn arogli’n felys. Deuai pobl o bob rhan o Gymru i ymdrochi ynddi, a dywedai llawer iddynt gael eu hiacháu.
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Santes o’r seithfed ganrif oedd Gwenffrewi, a anrhydeddwyd mor gynnar â’r wythfed, a daeth ei ffynnon yn Nhreffynnon yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr ym mis Tachwedd 2023.FfynhonnellSaint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Winifred neu Winefride, Gwenffrewi, gwyryf a merthyr Cymreig o’r seithfed ganrif, a ddethlid mor gynnar â’r wythfed ganrif; y ffynnon iacháu yn y fan draddodiadol lle bu farw ac y’i hadferwyd yw Ffynnon Gwenffrewi yn Nhreffynnon, ‘Lourdes Cymru’, a wnaed yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr yn Nhachwedd 2023; merch Tyfid ab Eiludd o Degeingl; trawodd ei charwr Caradog hi â’i gleddyf pan ddewisodd fod yn lleian, cododd ffynnon lle syrthiodd, ac adferodd Beuno hi’n fyw; eisteddodd Beuno ar garreg, sy’n sefyll heddiw yn y pwll allanol, ac addo y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith yno am fendith yn ei henw hi ei chael os er lles ei enaid; wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin ger tarddiad Elwy a dod yn lleian ac yn abades yno; mae dau ddarn o greirfa dderw o’r wythfed ganrif, Arch Gwenfrewi, a ganfuwyd yn 1991, yn dystiolaeth dda iddi gael ei hadnabod yn santes yn fuan iawn wedi ei marw, efallai’r dystiolaeth hynaf sydd wedi goroesi i gwlt unrhyw sant Cymreig; aeth ei chreiriau i Amwythig yn 1138; mae’r ffynnon, yng ngofal Cadw ac Esgobaeth Gatholig Wrecsam, ag arddangosfa ac amgueddfa bererindod; ffynhonnau eraill iddi yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt; yn y Martyroleg Rufeinig dan 2 Tachwedd, ac fe’i cedwir yng Nghymru ar 3 Tachwedd; ar sêl cabidwl Llanelwy mae’n ymddangos fel abades â ffon fugail; enwir y ffynnon yn Sir Gawain and the Green Knight, a dechreuodd Gerard Manley Hopkins ddrama, St Winefred’s Well; mae’n ganolog i nofelau Brother Cadfael gan Ellis Peters.
| Enwi eglwys ‘Haliwel’ | 1093FfynhonnellSt Winefride’s Well ↗Wikipedia (Saesneg)Ffynnon Wenffrewi, ffynnon sanctaidd a chysegrfa genedlaethol yn Nhreffynnon, Sir y Fflint; fe’i henwir ar ôl Gwenffrewi, santes o’r 7fed ganrif, disgybl Beuno Sant, a adferodd Beuno’n fyw, a’r ffynnon yn tarddu lle syrthiodd; adroddir ei hanes mewn dwy Fuchedd o’r 12fed ganrif, ac yn ddiweddarach arweiniodd gymuned yng Ngwytherin, lle’i claddwyd; mae darn o greirfa o Wytherin, Arch Gwenfrewi, yn dangos ei bod yn cael ei hanrhydeddu’n santes erbyn canol yr 8fed ganrif; enwir eglwys ‘Haliwel’ gyntaf yn 1093; rhoddwyd i Abaty Dinas Basing yn 1135; cyrchfan pererinion enwog am ei dyfroedd iachusol; ysgrifennodd y bardd Tudur Aled fod ‘pob iarll, pob llyswr, pob brenin’ yn arfer mynd; yn ôl cerdd gan Siôn ap Hywel talodd yr Abad Thomas Pennant o Ddinas Basing am y capel presennol yn 1512, ac mae dyddio cylchoedd coed yn rhoi coed ei do tua 1525; mae’r ffynnon yn unigryw ymysg lleoedd sanctaidd Prydain am i’w phererindodau barhau’n ddi-dor drwy’r Diwygiad; bu’r Jeswitiaid yn y dref o 1590 i’r 20fed ganrif; codwyd dau dŷ ymolchi yn 1869; yn 1917 sychodd mwyngloddio yng nghwm Maes-glas y ffynnon, a dygwyd dŵr o darddiad newydd; mae’r capel yn rhestredig Gradd I ac yng ngofal Cadw, gyda chapel uchaf a chrypt y ffynnon, lle mae basn siâp seren yn dal y tarddiad, a cherflun o’r santes o’r 18fed ganrif; gall ymwelwyr ymdrochi ar adegau penodol; canolfan ymwelwyr ac amgueddfa; pererindodau grŵp sawl gwaith y flwyddyn. |
|---|---|
| To’r capel | tua 1525FfynhonnellSt Winefride’s Well ↗Wikipedia (Saesneg)Ffynnon Wenffrewi, ffynnon sanctaidd a chysegrfa genedlaethol yn Nhreffynnon, Sir y Fflint; fe’i henwir ar ôl Gwenffrewi, santes o’r 7fed ganrif, disgybl Beuno Sant, a adferodd Beuno’n fyw, a’r ffynnon yn tarddu lle syrthiodd; adroddir ei hanes mewn dwy Fuchedd o’r 12fed ganrif, ac yn ddiweddarach arweiniodd gymuned yng Ngwytherin, lle’i claddwyd; mae darn o greirfa o Wytherin, Arch Gwenfrewi, yn dangos ei bod yn cael ei hanrhydeddu’n santes erbyn canol yr 8fed ganrif; enwir eglwys ‘Haliwel’ gyntaf yn 1093; rhoddwyd i Abaty Dinas Basing yn 1135; cyrchfan pererinion enwog am ei dyfroedd iachusol; ysgrifennodd y bardd Tudur Aled fod ‘pob iarll, pob llyswr, pob brenin’ yn arfer mynd; yn ôl cerdd gan Siôn ap Hywel talodd yr Abad Thomas Pennant o Ddinas Basing am y capel presennol yn 1512, ac mae dyddio cylchoedd coed yn rhoi coed ei do tua 1525; mae’r ffynnon yn unigryw ymysg lleoedd sanctaidd Prydain am i’w phererindodau barhau’n ddi-dor drwy’r Diwygiad; bu’r Jeswitiaid yn y dref o 1590 i’r 20fed ganrif; codwyd dau dŷ ymolchi yn 1869; yn 1917 sychodd mwyngloddio yng nghwm Maes-glas y ffynnon, a dygwyd dŵr o darddiad newydd; mae’r capel yn rhestredig Gradd I ac yng ngofal Cadw, gyda chapel uchaf a chrypt y ffynnon, lle mae basn siâp seren yn dal y tarddiad, a cherflun o’r santes o’r 18fed ganrif; gall ymwelwyr ymdrochi ar adegau penodol; canolfan ymwelwyr ac amgueddfa; pererindodau grŵp sawl gwaith y flwyddyn. |
| Cysegrfa Genedlaethol | 2023FfynhonnellSaint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Winifred neu Winefride, Gwenffrewi, gwyryf a merthyr Cymreig o’r seithfed ganrif, a ddethlid mor gynnar â’r wythfed ganrif; y ffynnon iacháu yn y fan draddodiadol lle bu farw ac y’i hadferwyd yw Ffynnon Gwenffrewi yn Nhreffynnon, ‘Lourdes Cymru’, a wnaed yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr yn Nhachwedd 2023; merch Tyfid ab Eiludd o Degeingl; trawodd ei charwr Caradog hi â’i gleddyf pan ddewisodd fod yn lleian, cododd ffynnon lle syrthiodd, ac adferodd Beuno hi’n fyw; eisteddodd Beuno ar garreg, sy’n sefyll heddiw yn y pwll allanol, ac addo y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith yno am fendith yn ei henw hi ei chael os er lles ei enaid; wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin ger tarddiad Elwy a dod yn lleian ac yn abades yno; mae dau ddarn o greirfa dderw o’r wythfed ganrif, Arch Gwenfrewi, a ganfuwyd yn 1991, yn dystiolaeth dda iddi gael ei hadnabod yn santes yn fuan iawn wedi ei marw, efallai’r dystiolaeth hynaf sydd wedi goroesi i gwlt unrhyw sant Cymreig; aeth ei chreiriau i Amwythig yn 1138; mae’r ffynnon, yng ngofal Cadw ac Esgobaeth Gatholig Wrecsam, ag arddangosfa ac amgueddfa bererindod; ffynhonnau eraill iddi yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt; yn y Martyroleg Rufeinig dan 2 Tachwedd, ac fe’i cedwir yng Nghymru ar 3 Tachwedd; ar sêl cabidwl Llanelwy mae’n ymddangos fel abades â ffon fugail; enwir y ffynnon yn Sir Gawain and the Green Knight, a dechreuodd Gerard Manley Hopkins ddrama, St Winefred’s Well; mae’n ganolog i nofelau Brother Cadfael gan Ellis Peters. |
Arch Gwenfrewi
Mae dau ddarn o greirfa dderw o’r 700au, Arch Gwenfrewi, a gafwyd yn 1991, yn dangos iddi gael ei hanrhydeddu’n santes yn fuan iawn wedi’i marw, efallai’r dystiolaeth gynharaf sydd wedi goroesi i anrhydeddu unrhyw sant Cymreig.FfynhonnellSaint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Winifred neu Winefride, Gwenffrewi, gwyryf a merthyr Cymreig o’r seithfed ganrif, a ddethlid mor gynnar â’r wythfed ganrif; y ffynnon iacháu yn y fan draddodiadol lle bu farw ac y’i hadferwyd yw Ffynnon Gwenffrewi yn Nhreffynnon, ‘Lourdes Cymru’, a wnaed yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr yn Nhachwedd 2023; merch Tyfid ab Eiludd o Degeingl; trawodd ei charwr Caradog hi â’i gleddyf pan ddewisodd fod yn lleian, cododd ffynnon lle syrthiodd, ac adferodd Beuno hi’n fyw; eisteddodd Beuno ar garreg, sy’n sefyll heddiw yn y pwll allanol, ac addo y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith yno am fendith yn ei henw hi ei chael os er lles ei enaid; wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin ger tarddiad Elwy a dod yn lleian ac yn abades yno; mae dau ddarn o greirfa dderw o’r wythfed ganrif, Arch Gwenfrewi, a ganfuwyd yn 1991, yn dystiolaeth dda iddi gael ei hadnabod yn santes yn fuan iawn wedi ei marw, efallai’r dystiolaeth hynaf sydd wedi goroesi i gwlt unrhyw sant Cymreig; aeth ei chreiriau i Amwythig yn 1138; mae’r ffynnon, yng ngofal Cadw ac Esgobaeth Gatholig Wrecsam, ag arddangosfa ac amgueddfa bererindod; ffynhonnau eraill iddi yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt; yn y Martyroleg Rufeinig dan 2 Tachwedd, ac fe’i cedwir yng Nghymru ar 3 Tachwedd; ar sêl cabidwl Llanelwy mae’n ymddangos fel abades â ffon fugail; enwir y ffynnon yn Sir Gawain and the Green Knight, a dechreuodd Gerard Manley Hopkins ddrama, St Winefred’s Well; mae’n ganolog i nofelau Brother Cadfael gan Ellis Peters.
Gwytherin
Wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin ger tarddiad afon Elwy, a dod yn lleian ac yn abades yno.FfynhonnellSaint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Winifred neu Winefride, Gwenffrewi, gwyryf a merthyr Cymreig o’r seithfed ganrif, a ddethlid mor gynnar â’r wythfed ganrif; y ffynnon iacháu yn y fan draddodiadol lle bu farw ac y’i hadferwyd yw Ffynnon Gwenffrewi yn Nhreffynnon, ‘Lourdes Cymru’, a wnaed yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr yn Nhachwedd 2023; merch Tyfid ab Eiludd o Degeingl; trawodd ei charwr Caradog hi â’i gleddyf pan ddewisodd fod yn lleian, cododd ffynnon lle syrthiodd, ac adferodd Beuno hi’n fyw; eisteddodd Beuno ar garreg, sy’n sefyll heddiw yn y pwll allanol, ac addo y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith yno am fendith yn ei henw hi ei chael os er lles ei enaid; wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin ger tarddiad Elwy a dod yn lleian ac yn abades yno; mae dau ddarn o greirfa dderw o’r wythfed ganrif, Arch Gwenfrewi, a ganfuwyd yn 1991, yn dystiolaeth dda iddi gael ei hadnabod yn santes yn fuan iawn wedi ei marw, efallai’r dystiolaeth hynaf sydd wedi goroesi i gwlt unrhyw sant Cymreig; aeth ei chreiriau i Amwythig yn 1138; mae’r ffynnon, yng ngofal Cadw ac Esgobaeth Gatholig Wrecsam, ag arddangosfa ac amgueddfa bererindod; ffynhonnau eraill iddi yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt; yn y Martyroleg Rufeinig dan 2 Tachwedd, ac fe’i cedwir yng Nghymru ar 3 Tachwedd; ar sêl cabidwl Llanelwy mae’n ymddangos fel abades â ffon fugail; enwir y ffynnon yn Sir Gawain and the Green Knight, a dechreuodd Gerard Manley Hopkins ddrama, St Winefred’s Well; mae’n ganolog i nofelau Brother Cadfael gan Ellis Peters.
Y capel dros y ffynnon
Dywed cerdd gan Siôn ap Hywel mai’r Abad Thomas Pennant o Ddinas Basing a dalodd am y capel yn 1512, ac mae dyddio cylchoedd coed yn gosod ei do tua 1525. Yn ei fasn ar ffurf seren mae’r ffynnon, ac mae’n adeilad rhestredig Gradd I yng ngofal Cadw.FfynhonnellSt Winefride’s Well ↗Wikipedia (Saesneg)Ffynnon Wenffrewi, ffynnon sanctaidd a chysegrfa genedlaethol yn Nhreffynnon, Sir y Fflint; fe’i henwir ar ôl Gwenffrewi, santes o’r 7fed ganrif, disgybl Beuno Sant, a adferodd Beuno’n fyw, a’r ffynnon yn tarddu lle syrthiodd; adroddir ei hanes mewn dwy Fuchedd o’r 12fed ganrif, ac yn ddiweddarach arweiniodd gymuned yng Ngwytherin, lle’i claddwyd; mae darn o greirfa o Wytherin, Arch Gwenfrewi, yn dangos ei bod yn cael ei hanrhydeddu’n santes erbyn canol yr 8fed ganrif; enwir eglwys ‘Haliwel’ gyntaf yn 1093; rhoddwyd i Abaty Dinas Basing yn 1135; cyrchfan pererinion enwog am ei dyfroedd iachusol; ysgrifennodd y bardd Tudur Aled fod ‘pob iarll, pob llyswr, pob brenin’ yn arfer mynd; yn ôl cerdd gan Siôn ap Hywel talodd yr Abad Thomas Pennant o Ddinas Basing am y capel presennol yn 1512, ac mae dyddio cylchoedd coed yn rhoi coed ei do tua 1525; mae’r ffynnon yn unigryw ymysg lleoedd sanctaidd Prydain am i’w phererindodau barhau’n ddi-dor drwy’r Diwygiad; bu’r Jeswitiaid yn y dref o 1590 i’r 20fed ganrif; codwyd dau dŷ ymolchi yn 1869; yn 1917 sychodd mwyngloddio yng nghwm Maes-glas y ffynnon, a dygwyd dŵr o darddiad newydd; mae’r capel yn rhestredig Gradd I ac yng ngofal Cadw, gyda chapel uchaf a chrypt y ffynnon, lle mae basn siâp seren yn dal y tarddiad, a cherflun o’r santes o’r 18fed ganrif; gall ymwelwyr ymdrochi ar adegau penodol; canolfan ymwelwyr ac amgueddfa; pererindodau grŵp sawl gwaith y flwyddyn.
Pererinion a brenhinoedd
Mae’r ffynnon yn unigryw ymhlith mannau sanctaidd Prydain am gadw’i phererindodau’n ddi-dor drwy’r Diwygiad Protestannaidd. Daeth Rhisiart II yn 1398, yr ymweliad brenhinol cyntaf y gwyddys amdano, ac ysgrifennodd y bardd Tudur Aled fod pob iarll, pob gŵr llys a phob brenin yn arfer mynd yno.FfynonellauSt Winefride’s Well ↗Wikipedia (Saesneg)Ffynnon Wenffrewi, ffynnon sanctaidd a chysegrfa genedlaethol yn Nhreffynnon, Sir y Fflint; fe’i henwir ar ôl Gwenffrewi, santes o’r 7fed ganrif, disgybl Beuno Sant, a adferodd Beuno’n fyw, a’r ffynnon yn tarddu lle syrthiodd; adroddir ei hanes mewn dwy Fuchedd o’r 12fed ganrif, ac yn ddiweddarach arweiniodd gymuned yng Ngwytherin, lle’i claddwyd; mae darn o greirfa o Wytherin, Arch Gwenfrewi, yn dangos ei bod yn cael ei hanrhydeddu’n santes erbyn canol yr 8fed ganrif; enwir eglwys ‘Haliwel’ gyntaf yn 1093; rhoddwyd i Abaty Dinas Basing yn 1135; cyrchfan pererinion enwog am ei dyfroedd iachusol; ysgrifennodd y bardd Tudur Aled fod ‘pob iarll, pob llyswr, pob brenin’ yn arfer mynd; yn ôl cerdd gan Siôn ap Hywel talodd yr Abad Thomas Pennant o Ddinas Basing am y capel presennol yn 1512, ac mae dyddio cylchoedd coed yn rhoi coed ei do tua 1525; mae’r ffynnon yn unigryw ymysg lleoedd sanctaidd Prydain am i’w phererindodau barhau’n ddi-dor drwy’r Diwygiad; bu’r Jeswitiaid yn y dref o 1590 i’r 20fed ganrif; codwyd dau dŷ ymolchi yn 1869; yn 1917 sychodd mwyngloddio yng nghwm Maes-glas y ffynnon, a dygwyd dŵr o darddiad newydd; mae’r capel yn rhestredig Gradd I ac yng ngofal Cadw, gyda chapel uchaf a chrypt y ffynnon, lle mae basn siâp seren yn dal y tarddiad, a cherflun o’r santes o’r 18fed ganrif; gall ymwelwyr ymdrochi ar adegau penodol; canolfan ymwelwyr ac amgueddfa; pererindodau grŵp sawl gwaith y flwyddyn.St Winefride’s Well ↗Wikipedia (Saesneg)Ffynnon Wenffrewi, Treffynnon: cysegrfa genedlaethol ers Tachwedd 2023, adeilad rhestredig gradd I a heneb gofrestredig; Gwenfrewi, merthyr o’r seithfed ganrif, a dorrwyd ei phen gan Garadog ac a adferwyd yn fyw gan Feuno, a’r ffynnon yn tarddu lle syrthiodd ei phen; daeth yn abades yng Ngwytherin; Lourdes Cymru, a gadwodd draddodiad pererindod di-dor drwy’r Diwygiad; Rhisiart II yn 1398 oedd yr ymweliad brenhinol cyntaf y gwyddys amdano, Harri IV yn 1403, Iago II yn Awst 1687; cymerodd Abaty Amwythig ei gweddillion yn 1137; mae traddodiad yn priodoli’r capel i’r Arglwyddes Margaret Beaufort, ond mae cerdd o’r 16eg ganrif yn ei briodoli i’r Abad Tomos Pennant o Ddinas Basing, a dalodd amdano yn 1512, ac roedd y to yn ei le tua 1525.
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Chwedlau’r seintiau
0 / 3Cariad, ysgyfarnog a ffynnon sanctaidd.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf

