Hanes Cymru / Chwedlau

Llyn Tegid · Y Bala

Pair Ceridwen a geni Taliesin

Mae tri diferyn o bair gwrach yn troi gwas bach yn bennaf y beirdd.

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Roedd Ceridwen yn byw ar lan Llyn Tegid gyda’i mab Morfran, a oedd mor hyll nes iddi benderfynu ei wneud yn ddoeth yn lle hynny. Gosododd bair i ferwi am flwyddyn a diwrnod, yn llawn llysiau a gasglwyd yn ôl oriau’r planedau. Ar y diwedd byddai tri diferyn yn dal holl wybodaeth y byd. Gosodwyd bachgen o’r enw Gwion Bach i’w droi.

Ar y diwrnod olaf poerodd y pair, a syrthiodd tri diferyn berwedig ar fawd Gwion. Rhoddodd ef yn ei geg, ac ar unwaith gwyddai bopeth, gan gynnwys y byddai Ceridwen yn ei ladd. Rhedodd. Aeth yn ysgyfarnog, a hithau’n filiast. Neidiodd i’r afon yn bysgodyn, a dilynodd hithau’n ddyfrgi. Cododd yn aderyn, a disgynnodd hithau arno’n hebog. O’r diwedd syrthiodd i bentwr o wenith yn un gronyn, ac aeth hithau’n iâr ddu a’i lyncu.

Naw mis yn ddiweddarach esgorodd ar blentyn mor hardd fel na allai ei ladd. Gwnïodd ef mewn cwdyn lledr a’i daflu i’r môr. Nos Galan Mai daliwyd y cwdyn yng nghored Gwyddno Garanhir, lle cafodd Elffin, mab anlwcus y brenin, hyd iddo. Agorodd ef, gwelodd dalcen disglair plentyn, a gwaeddodd, ‘Tal iesin!’ Ac atebodd y plentyn ef ar gân.

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Bardd yn ail hanner y chweched ganrif oedd Taliesin, ac mae’r Historia Brittonum yn ei enwi ymhlith pum bardd y Brythoniaid, gydag Aneirin.

Cerddi cynnarun ar ddeg, gan Ifor Williams yn 1960
Llyfr TaliesinPeniarth 2
Cofnodi’r storiy 1500au

Bardd Urien

Mae’r rhan fwyaf o’i gerddi’n moli’r Brenin Urien Rheged a’i fab Owain, a chanodd hefyd i Gynan Garwyn, brenin Powys.

Llyfr Taliesin

Mae Llyfr Taliesin, Peniarth 2 yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru heddiw, yn dal tua hanner cant a chwech o gerddi, llawer ohonynt yn llawer hŷn na’r llyfr. Casglodd Robert Vaughan ef yn Hengwrt, a rhoddodd Edward Lhuyd ei enw iddo.

Pair Ceridwen

Elis Gruffydd a ysgrifennodd stori Gwion Bach gyntaf yn y 1500au, gan ddweud ei bod yn adnabyddus drwy Gymru, ac roedd Beirdd y Tywysogion fel Cynddelw Brydydd Mawr yn arddel Ceridwen yn ffynhonnell eu celfyddyd.

Bedd Taliesin

Yng Ngheredigion gelwir carnedd o Oes yr Efydd gyda chist garreg yn Fedd Taliesin, a chofnododd Edward Lhuyd y gred y byddai pwy bynnag a gysgai noson ar garreg Taliesin yn deffro’n fardd neu’n wallgof.

Llun: Pair Gundestrup, a wnaed yn Oes yr Haearn. Ffotograff: Knud Winckelmann, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf