

Erthygl
Brutus o Gaerdroea, tad y Brythoniaid
Am fil o flynyddoedd roedd y Cymry’n gwybod o ble y daethant: o Frutus, tywysog o Gaerdroea, brenin cyntaf Ynys Prydain. Y stori, lle y’i hysgrifennwyd, a’r hyn a olygai i Gymru.
Llun: Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410 · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Am fil o flynyddoedd a mwy, roedd y Cymry’n gwybod o ble y daethant. Hwy oedd y Brythoniaid, pobl gyntaf Ynys Prydain, a’u brenin cyntaf oedd Brutus, tywysog o dŷ brenhinol Caerdroea. Ysgrifennodd y mynaich y stori yn eu croniclau, canodd y beirdd hi, ysgrifennodd tywysogion Cymru hi yn eu llythyrau, a chariodd brenin o Gymro hi i orsedd Lloegr. Yn ôl traddodiad Cymru, mae gwaed Caerdroea yng ngwythiennau’r Cymry o hyd. Dyma’r stori, a sut y lluniodd hi Gymru.
| Pwy | Brutus, Brut yn Gymraeg, gorŵyr Aeneas o Gaerdroea |
|---|---|
| Ei wraig | Ignoge, merch Pandrasus, brenin y Groegiaid |
| Glaniodd | Yn Totnes, ar arfordir Dyfnaint |
| Pryd | Yn nyddiau Eli’r offeiriad, yn ôl cyfrif yr hen groniclau: tua 1100 CC |
| Ei ddinas | Troea Newydd ar afon Tafwys, wedyn Caerludd, Llundain |
| Ei feibion | Locrinus, Camber ac Albanactus |
| Rhan Camber | Cambria: yr holl dir y tu hwnt i afon Hafren |
| Ysgrifennwyd gyntaf | Hanes y Brythoniaid, Gwynedd, tua 829 |
| Adroddwyd yn llawn | Sieffre o Fynwy, tua 1136, a Brut y Brenhinedd yn Gymraeg |
Tywysog o Gaerdroea#
Pan syrthiodd Caerdroea i’r Groegiaid, dihangodd yr arwr Aeneas o’r ddinas ar dân gyda’i fab Ascanius a hwylio tua’r gorllewin i’r Eidal, lle byddai ei linach un dydd yn sefydlu Rhufain. Mae’r stori Gymreig yn dechrau ddwy genhedlaeth yn ddiweddarach. Roedd gan Ascanius fab, Silvius, a phan oedd gwraig Silvius yn feichiog, proffwydodd y doethion y byddai’r bachgen yn achos marwolaeth ei dad a’i fam, ac y codai i’r anrhydedd uchaf ar ôl crwydro’n alltud drwy lawer gwlad. Bu farw ei fam pan aned ef. Galwyd ef yn Brutus.
Pan oedd Brutus yn bymtheg oed aeth i hela gyda’i dad, a thrawodd saeth a saethodd at garw Silvius ar ddamwain a’i ladd. Wedi’i alltudio o’r Eidal am y weithred, aeth y tywysog ifanc tua’r dwyrain, i Roeg.
Rhyddhau’r Troeaid#
Yng Ngroeg cafodd hyd i’w bobl ei hun. Roedd disgynyddion Helenus, mab y Brenin Priaf o Gaerdroea, yn gaethion yno dan Pandrasus, brenin y Groegiaid. Pan glywsant fod tywysog o waed Caerdroea wedi dod yn eu plith, dewisasant ef yn arweinydd. Gyda chymorth Assaracus, uchelwr ifanc o Roeg a’i fam yn Droead, arweiniodd Brutus hwy i’r coedydd a’r bryniau, a churodd y Groegiaid mewn brwydr ar ôl brwydr nes i Pandrasus ei hun gael ei ddal. Am ei ryddid rhoddodd y brenin longau i’r Troeaid, aur ac arian, ŷd a gwin ar gyfer mordaith hir, a’i ferch hynaf, Ignoge, yn wraig i Frutus.
Yr ynys yn y gorllewin#
Ddeuddydd a noson allan ar y môr, daeth y llynges at ynys anghyfannedd o’r enw Leogecia. Mewn dinas adfeiliedig yno cawsant deml i’r dduwies Diana. Offrymodd Brutus o flaen ei delw a gorwedd i gysgu o flaen yr allor, ac mewn breuddwyd safodd y dduwies wrth ei ochr a llefaru:
Brutus, y tu hwnt i diroedd Gâl, dan fachlud haul, mae ynys, a’r môr o’i chwmpas ac yn ei gwarchod, a fu gynt yn gartref i gewri, ac sydd bellach yn wag, ac yn addas i’th bobl di. Chwilia amdani! Yno y bydd dy gartref am byth. Yno y bydd dy feibion yn codi Caerdroea eto; yno o’th waed di y genir brenhinoedd a fydd yn teyrnasu dros bob gwlad drwy’r byd i gyd.
Diana wrth Frutus, yn Hanes Sieffre o Fynwy, o gyfieithiad Saesneg Sebastian Evans (1904)
Deffrodd Brutus a dweud wrth ei gymdeithion, a hwyliasant yn llawen am yr ynys yn y gorllewin. Ar y ffordd cyfarfuant â chwmni arall o Droeaid alltud ger Môr Tyrrhenia, dan arweiniad Corineus, gŵr â nerth cawr a chalon fawr, ac ymunodd ef a’i bobl â hwy. Yng Ngâl ymladdodd y Troeaid yn erbyn pobl Poitou ac ennill, er i Frutus golli ei nai Turonus yn yr ymladd. Claddwyd Turonus yno, ac mae dinas Tours, medd yr hen lyfrau, yn dwyn ei enw.
Glanio yn Totnes#
O’r diwedd daeth y llynges at yr ynys a addawyd, a daeth Brutus i’r lan yn Totnes, ar arfordir Dyfnaint. Albion oedd enw’r ynys bryd hynny, a neb yn byw yno ond ychydig gewri. Roedd yn wlad deg, ei hafonydd yn llawn pysgod a’i choedydd yn llawn helgig, a charodd Brutus a’i bobl hi ar unwaith. Enwodd yr ynys yn Brydain ar ei ôl ei hun, er mwyn i’w goffadwriaeth fyw yn ei henw, a galwyd ei gymdeithion yn Brythoniaid. Eu hiaith, a elwid gynt yn iaith Troea, a elwid yn Frythoneg o’r dydd hwnnw. Yn ôl traddodiad Cymru, y Frythoneg honno yw’r iaith y mae’r Cymry’n ei siarad heddiw.
Yn Totnes maent yn dal i gadw Carreg Brutus, wedi’i gosod ym mhalmant Fore Street, lle dywed traddodiad iddo gamu i’r lan gyntaf a dweud: Yma y safaf ac yma y gorffwysaf.
Rhoddwyd i Corineus y wlad ym mhen gorllewinol yr ynys, a’i henwi ar ei ôl ei hun: Cernyw. Yno yr ymgodymodd â’r mwyaf o’r cewri, Goemagot, deuddeg cufydd o daldra. Torrodd y cawr dair o’i asennau, ond cododd Corineus ef ar ei ysgwyddau a’i daflu oddi ar glogwyn i’r môr. Llam Goemagot y galwyd y lle byth wedyn.
Troea Newydd#
Chwiliodd Brutus am le i’w brif ddinas, a’i gael ar lan afon Tafwys. Troia Nova, Troea Newydd, y galwodd hi. Dros y blynyddoedd treuliwyd yr enw yn Trinovantum, nes i’r Brenin Lludd, genedlaethau lawer yn ddiweddarach, ailgodi ei muriau a’i thyrau, a’i galw’n Gaerludd, dinas Lludd, yr enw y daw Llundain ohono, medd Sieffre. Mae’r hen groniclau’n gosod sefydlu Troea Newydd yn y dyddiau pan oedd Eli’r offeiriad yn llywodraethu yn Jwdea a phan gipiwyd Arch y Cyfamod gan y Philistiaid.
Tri mab, tair gwlad#
Rhoddodd Brutus gyfreithiau i’w bobl a’u llywodraethu mewn heddwch. Bu farw yn y bedwaredd flwyddyn ar hugain wedi iddo lanio, a chladdodd ei feibion ef yn Nhroea Newydd. Roedd ganddo dri mab o Ignoge, a rhanasant yr ynys rhyngddynt. Cymerodd Locrinus, yr hynaf, ganol yr ynys, a elwid yn Loegria ar ei ôl: Lloegr, enw’r Cymry ar Loegr hyd heddiw. Cymerodd Albanactus, yr ieuengaf, y gogledd, a elwid yn Albania ar ei ôl: yr Alban. A chymerodd Camber yr holl dir y tu hwnt i afon Hafren.
A elwid wedyn am amser hir yn Cambria, ar ôl ei enw ef.
Sieffre o Fynwy ar wlad Camber, o gyfieithiad Saesneg Sebastian Evans (1904)
Yn ôl traddodiad Cymru, dyma enw Cymru ei hun: Cambria, gwlad Camber. Mae ysgolheigion heddiw yn olrhain y gair Cymry, yr enw sydd gan y Cymry arnynt eu hunain, i hen air Brythoneg, combrogi, sef cyd-wladwyr, pobl yr un fro. Y naill ffordd neu’r llall, mae’r enw’n dweud yr un peth: fod y Cymry’n perthyn i’w gilydd, ac yn perthyn yma.
Cadwodd yr afonydd y stori hefyd. Pan laddwyd Albanactus gan Humber, brenin o dros y môr, gyrrodd ei frodyr y goresgynnwr i afon fawr, lle boddodd a gadael ei enw arni: Humber. Ac mae Hafren yn cael ei henw, medd y stori, gan Habren, tywysoges o linach Brutus, a gollwyd yn ei dyfroedd.
Lle yr ysgrifennwyd y stori#
Mae’r stori’n ymddangos gyntaf ar glawr yn Hanes y Brythoniaid, yr Historia Brittonum, a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829, yn nheyrnasiad Merfyn Frych.FfynhonnellHistory of the Britons (Historia Brittonum) ↗cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Hanes y Brythoniaid, a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829, sy’n adrodd am Brutus a sut y cafodd Prydain ei henw ganddo. Mae’n dweud yn blaen fod Ynys Prydain yn cael ei henw gan Frutus. Mae’n adrodd sut y ganed ef o linach Aeneas, y lladdodd ei dad ar ddamwain, y gyrrwyd ef o’r Eidal, y sefydlodd ddinas Tours, ac y daeth o’r diwedd i’r ynys hon, a’i llenwi â’i bobl. Mae’n dyddio ei deyrnasiad i ddyddiau Eli’r offeiriad. Mae’r awdur hefyd yn rhoi ail hanes, o ‘hen lyfrau ein hynafiaid’, sy’n olrhain Brutus yn ôl drwy deuluoedd cyntaf Ewrop at Jaffeth fab Noa.
Yna, tua 1136, ysgrifennodd Sieffre o Fynwy, gŵr o Went, Hanes Brenhinoedd Prydain, yr Historia Regum Britanniae.FfynhonnellHistories of the Kings of Britain, by Geoffrey of Monmouth ↗cyfieithiad Saesneg Sebastian Evans, J. M. Dent, 1904 (Saesneg)Hanes Brenhinoedd Prydain gan Sieffre, tua 1136, yn y cyfieithiad a ddyfynnir yma. Am ddim i’w ddarllen ar-lein. Dywedodd iddo droi i’r Lladin ‘hen lyfr yn yr iaith Frythoneg’, a ddygwyd o Gymru gan Walter, archddiacon Rhydychen. Adroddai holl hanes y Brythoniaid, o Frutus hyd Gadwaladr, brenin olaf y Brythoniaid i wisgo coron yr ynys: Llŷr a’i ferched, Beli a Brân a gipiodd Rufain, Lludd a gododd furiau Llundain, Caswallon a safodd yn erbyn Iŵl Cesar, Macsen, Gwrtheyrn, Emrys ac Arthur. Roedd yn un o lyfrau mwyaf darllenedig yr Oesoedd Canol, ac mae dros ddau gant o lawysgrifau ohono wedi goroesi.
Yn stori Sieffre, pan edrychodd Iŵl Cesar gyntaf dros y môr ar Brydain, dywedodd:
Yr un yw ach ni’r Rhufeiniaid a’r Brythoniaid hyn, oherwydd o hil Caerdroea y daethom ninnau hefyd.
Iŵl Cesar, yn Hanes Sieffre o Fynwy, o gyfieithiad Saesneg Sebastian Evans (1904)
Ac ysgrifennodd Caswallon, brenin y Brythoniaid, yn ôl ato fod yr un gwaed bonheddig o eiddo Aeneas yn curo yng nghalon y Brython a’r Rhufeiniwr fel ei gilydd, ac y byddai’r Brythoniaid yn ymladd dros eu rhyddid fel y gwnaeth eu tadau. Yn y stori Gymreig, cefndryd oedd y Brythoniaid a’r Rhufeiniaid: dwy gangen o dŷ brenhinol Caerdroea.
Brut y Brenhinedd#
Yng Nghymru, daeth llyfr Sieffre adref. O fewn can mlynedd roedd wedi’i droi i’r Gymraeg, nid unwaith ond sawl gwaith, fel Brut y Brenhinedd. Mae tua thrigain copi wedi goroesi, a’r hynaf o ganol y drydedd ganrif ar ddeg. Ni chopïwyd unrhyw lyfr yn amlach yng Nghymru’r Oesoedd Canol.
Cymaint oedd cariad y Cymry at y stori nes i enw Brutus ddod yn air Cymraeg. Ystyr brut yw cronicl, hanes, a dyna pam y gelwir cronicl y tywysogion yn Frut y Tywysogion. Yn eu llawysgrifau mawr, megis Llyfr Coch Hergest, gosododd y Cymry eu hanes i lawr fel un stori hir. Yn gyntaf deuai Ystorya Dared, hanes cwymp Caerdroea yn Gymraeg. Yna Brut y Brenhinedd, o Frutus hyd Gadwaladr. Yna Brut y Tywysogion, sy’n dechrau gyda marw Cadwaladr yn 682 ac yn rhedeg ymlaen hyd gwymp Llywelyn ap Gruffudd yn 1282. Gyda’i gilydd, adroddent hanes un bobl, o furiau Caerdroea hyd dywysog olaf Cymru.
Argraffwyd un fersiwn, a elwir yn Frut Tysilio ar ôl Sant Tysilio o Feifod, yn 1801 yn y Myvyrian Archaiology of Wales gan Owain Myfyr, Iolo Morganwg a William Owen Pughe, ac yn 1811 trodd Peter Roberts hi i’r Saesneg fel The Chronicle of the Kings of Britain.
Tri enw’r ynys#
Cadwodd Trioedd Ynys Prydain eu cof eu hunain am ddyddiau cyntaf yr ynys. Maent yn rhoi tri enw iddi. Cyn ei chyfanheddu, Clas Myrddin oedd hi. Wedi ei chyfanheddu, y Fêl Ynys. A phan enillodd Prydain fab Aedd Mawr hi, fe’i galwyd yn Ynys Prydain. Safai hen ddysg y trioedd a stori Brutus ochr yn ochr yn llyfrau’r Cymry, ac roedd y ddwy’n dweud yr un peth: mai etifeddiaeth y Brythoniaid oedd yr ynys hon, ac mai’r Cymry oedd eu hetifeddion.
Gerallt Gymro#
Pan ysgrifennodd Gerallt Gymro ei Ddisgrifiad o Gymru yn 1194, â Brutus y dechreuodd. Cafodd Cambria ei henw, meddai, gan Camber fab Brutus, a gafodd y tir y tu hwnt i Hafren pan rannwyd y deyrnas rhwng y brodyr. Ac mae Gerallt yn adrodd am hen ŵr Pencader, a ddywedodd wrth y Brenin Harri II yn 1163 na fyddai’r un genedl ond hon o Gymru, na’r un iaith ond ei hiaith hi, yn ateb ar ddydd y farn dros y gornel hon o’r ddaear. Ffydd pobl ydoedd a wyddai mai hwy biau’r ynys o’r dechrau.
Owain Glyndŵr yn ysgrifennu at yr Alban#
Pan gododd Owain Glyndŵr dros ryddid Cymru, ysgrifennodd yn 1401 at Robert III, Brenin yr Albanwyr, a dechreuodd â Brutus:
Brutus, eich hynafiad mwyaf bonheddig chi a minnau, oedd y brenin coronog cyntaf a drigodd yn y deyrnas hon, a elwid gynt yn Brydain Fawr. Cenhedlodd y Brutus hwnnw dri mab, sef Albanact, Locrinus a Chamber; ac o’r Albanact hwnnw yr ydych chi’n disgyn mewn llinell union.
Owain Glyndŵr at Robert III, 1401, o gronicl Adda o Frynbuga, cyfieithiad Saesneg E. M. Thompson (1904)FfynhonnellChronicon Adae de Usk, A.D. 1377–1421 ↗Edward Maunde Thompson (gol. a chyf.), Llundain, 1904 (Saesneg)Copïodd Adda o Frynbuga lythyr Owain Glyndŵr at Robert III, brenin yr Alban, yn 1401 i’w gronicl. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.
Teyrnasodd llinach Camber, aeth Owain yn ei flaen, yn frenhinol hyd at Gadwaladr, brenin coronog olaf y Brythoniaid, ac ohono ef y disgynnai Owain ei hun mewn llinell union. Ysgrifennodd fel un tywysog o waed Brutus at un arall, cefnder at gefnder, a gofynnodd am gymorth yn erbyn eu gelyn cyffredin.
Y Mab Darogan#
Daeth Hanes Sieffre i ben gydag addewid. Pan aeth Cadwaladr i Rufain, dywedodd llais angel wrtho na fyddai’r Brythoniaid yn llywodraethu’r ynys gyfan eto hyd yr amser a broffwydodd Myrddin, ac y byddent un dydd, drwy rinwedd eu ffydd, yn ei hennill yn ôl. Am dri chan mlynedd canodd beirdd Cymru am y Mab Darogan, a fyddai’n adfer coron Prydain i linach Brutus a Chadwaladr.
Yn 1485 credai’r Cymry fod y broffwydoliaeth wedi’i chyflawni. Glaniodd Harri Tudur, a aned ym Mhenfro, yn Dale, gorymdeithiodd drwy Gymru dan ddraig goch Cadwaladr, ac enillodd y goron yn Bosworth. Yn fuan wedyn anfonodd wŷr dysgedig i Gymru i gofnodi ei ach. Roedd Gutun Owain, bardd ac arwyddfardd, o Ddinas Basing, yn un o’u prif awdurdodau, ac roedd y rhòl a luniwyd ganddynt yn olrhain llinach y brenin newydd yn ôl drwy dywysogion Cymru a Chadwaladr at Frutus ei hun. Gosododd Harri’r ddraig goch yn arfbais y brenin, a galwodd ei fab cyntaf yn Arthur.
Cymru’n amddiffyn hanes y Brythoniaid#
I’r Tuduriaid, hanes eu teulu eu hunain oedd stori Brutus, a chododd ysgolheigion Cymru i’w hamddiffyn. Pan fwriodd yr Eidalwr Polydore Vergil amheuaeth arni yn ei hanes Lloegr, a argraffwyd gyntaf yn 1534, atebodd Syr John Prys o Aberhonddu, y gŵr a argraffodd y llyfr Cymraeg cyntaf, ef yn ei Amddiffyniad o Hanes y Brythoniaid, a argraffwyd yn 1573. Safodd Humphrey Llwyd o Ddinbych dros hanes y Brythoniaid yn ei ysgrifeniadau, a chariodd Historie of Cambria David Powel yn 1584 stori Cymru i oes y wasg.
Pan ddaeth Iago VI o’r Alban yn frenin Lloegr yn 1603, cyfarchodd y beirdd ef fel ail Frutus. Roedd yn or-ŵyr i Marged Tudur, merch Harri Tudur, ac ynddo ef unwyd eto dan un goron y tair gwlad a rannodd Brutus rhwng ei feibion. Cymerodd y teitl Brenin Prydain Fawr. Yn y pasiant yn Llundain yn 1605, The Triumphs of Re-united Britannia, daeth Locrinus, Camber ac Albanactus ar y llwyfan a gosod eu coronau i lawr o’i flaen. Drwy waed Cymro, roedd ynys Brutus yn un unwaith eto.
Yn y beirdd#
Rhedai’r stori drwy farddoniaeth yr ynys gyfan. Gosododd Edmund Spenser linach brenhinoedd y Brythoniaid o Frutus yn ei Faerie Queene, adroddodd Michael Drayton am Brutus yn ei Poly-Olbion, a chymerodd Shakespeare y Brenin Llŷr a Chynfelyn o dudalennau Sieffre. Tyfodd y cyfan o gof Brythoniaid Cymru.
Yng Nghymru bu’r stori fyw yn llyfrau’r bobl eu hunain. Adroddodd Drych y Prif Oesoedd Theophilus Evans, a argraffwyd gyntaf yn 1716, ogoniant dechreuadau’r Cymry, o Gomer fab Jaffeth hyd Frutus a brenhinoedd y Brythoniaid. Fe’i hargraffwyd dro ar ôl tro a’i ddarllen mewn ffermdai ledled Cymru hyd oes Victoria.
Yr hyn a olygai’r stori i Gymru#
I’r Cymry, stori Brutus oedd eu gweithred hawl. Dywedai nad dyfodiaid hwyr na gweddillion oedd y Cymry, ond pobl gyntaf a chyfiawn Ynys Prydain gyfan: perthnasau i’r Rhufeiniaid drwy Aeneas, etifeddion coron hynaf yr ynys, a siaradwyr yr iaith a ddaeth Brutus gydag ef o Gaerdroea. Rhoddodd i Gymru hanes mor hir ac mor fonheddig ag un unrhyw genedl yn Ewrop, a’r gobaith y byddai’r ynys un dydd yn eiddo iddynt eto.
Mae haneswyr yn dadlau pa mor hen yw’r stori ac o ble y daeth. Yr hyn sydd y tu hwnt i ddadl yw’r hyn a olygai. Ysgrifennodd tywysogion hi yn eu llythyrau, canodd beirdd hi, copïodd mynaich hi i’w croniclau am bedwar can mlynedd, a chariodd brenin o Gymro hi i’r orsedd. Yn ôl traddodiad Cymru, dyma ddechrau stori’r Brythoniaid, ac am fil o flynyddoedd cariodd y Cymry hi gyda balchder.
Alan Wilson a Baram Blackett, a aeth i chwilio am frenhinoedd y Brut → Llythyr Owain Glyndŵr at Frenin yr Alban → Brut y Brenhinedd a llyfrau mawr Cymru → Trioedd Ynys Prydain → Sieffre o Fynwy → Owain Glyndŵr → Arthur, Brenin y Brythoniaid → Y Derwyddon: pan ddaeth Ewrop i Brydain i ddysgu →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 15 munY Brutiau: croniclau Cymru
Brut y Brenhinedd, o Frutus hyd Gadwaladr, a Brut y Tywysogion, o Gadwaladr hyd y tywysog olaf: y croniclau mawr lle ysgrifennodd y Cymry eu hanes fel un stori hir, a sut y daethant i lawr atom.
Erthygl · 11 munBendigeidfran
Cawr-frenin Ynys y Cedyrn, a orweddodd yn bont i’w fyddin ac y gwarchododd ei ben Brydain o’r Gwynfryn yn Llundain. A thraddodiad Cymru iddo ddod â ffydd Crist adref o Rufain, a dyna pam y’i gelwir yn Fendigaid.
Erthygl · 8 munAlan Wilson a Baram Blackett, y dynion a aeth i chwilio am Arthur
Dau ymchwilydd a gyfarfu yng Nghaerdydd ac a roddodd ddeugain mlynedd i hanes cynnar y Brythoniaid, ac i’r brenin y mae traddodiad Cymru yn ei adnabod fel Athrwys ap Meurig.
Yr oes · 2500 CC – 48 OCBrythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Mwynwyr copr, gofaint aur, brenhinoedd y bryngaerau a’r derwyddon: y Brythoniaid cyn Rhufain.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf