Yn uchel ar weundir Ardudwy, i’r dwyrain o Dalsarnau ac i mewn i’r tir o Harlech, mae carnedd isel o gerrig yn eistedd ar grib, ac o’i chwmpas mae cylch o bileri tenau yn pwyso allan fel pigau coron. Dyma Fryn Cader Faner, a godwyd ryw bedair mil o flynyddoedd yn ôl ar ddechrau Oes yr Efydd.FfynonellauBryn Cader Faner ↗Wikipedia (Saesneg)Carnedd gron i’r dwyrain o Dalsarnau yn Ardudwy, tua 8.7 m ar draws, o ddiwedd y trydydd mileniwm CC yn ôl pob tebyg; mae deunaw piler tenau yn dal i bwyso allan ohoni, efallai deg ar hugain unwaith, pob un tua 2 m o hyd; efallai mai ystyr yr enw yw bryn y gadair, neu’r orsedd, â’r faner.Bryn Cader Faner cairn circle, Talsarnau ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Coflein, NPRN 302869 (Saesneg)Carnedd o Oes yr Efydd â chylch o ryw bymtheg o feini ar eu sefyll o’i chwmpas, 0.9 i 1.2 m o uchder, ar ran ucheldirol llwybr o Oes yr Efydd o Lanbedr; mae Edward Lhuyd yn sôn am gist faen yma tua 1698; cloddiodd helwyr trysor dwll yn y canol gan ddinistrio’r gist; difrodwyd y safle gan ymarferion y fyddin yn 1939. Ychydig o hen leoedd Cymru sydd mor drawiadol.
| Ble | Gweundir i’r dwyrain o Dalsarnau, Ardudwy, Gwynedd |
|---|---|
| Pryd | Diwedd y trydydd mileniwm CC, ar ddechrau Oes yr Efydd |
| Beth | Carnedd gladdu gron â choron o feini ar oledd |
| Maint | Tua 8.7 metr ar draws |
| Meini | Mae deunaw yn sefyll o hyd; efallai deg ar hugain unwaith |
Coron ar y bryn#
Mae’r garnedd ei hun yn fach ac yn isel, tua 8.7 metr ar draws. Yr hyn sy’n ei gwneud yn fythgofiadwy yw ei chylch o feini. Mae deunaw piler tenau, pob un tua dau fetr o hyd, yn dal i ymwthio allan o’r garnedd ar oledd, ac efallai fod tua deg ar hugain yno unwaith. O bell maent yn edrych fel coron wedi’i gosod ar ben y bryn; yr hen gymhariaeth yw coron ddrain.FfynhonnellBryn Cader Faner ↗Wikipedia (Saesneg)Carnedd gron i’r dwyrain o Dalsarnau yn Ardudwy, tua 8.7 m ar draws, o ddiwedd y trydydd mileniwm CC yn ôl pob tebyg; mae deunaw piler tenau yn dal i bwyso allan ohoni, efallai deg ar hugain unwaith, pob un tua 2 m o hyd; efallai mai ystyr yr enw yw bryn y gadair, neu’r orsedd, â’r faner.
Mae Coflein, y cofnod cenedlaethol, yn ei disgrifio fel carnedd gylch: twmpath claddu â chylch o feini ar eu sefyll wedi’u gosod o gwmpas ei hymyl.FfynhonnellBryn Cader Faner cairn circle, Talsarnau ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Coflein, NPRN 302869 (Saesneg)Carnedd o Oes yr Efydd â chylch o ryw bymtheg o feini ar eu sefyll o’i chwmpas, 0.9 i 1.2 m o uchder, ar ran ucheldirol llwybr o Oes yr Efydd o Lanbedr; mae Edward Lhuyd yn sôn am gist faen yma tua 1698; cloddiodd helwyr trysor dwll yn y canol gan ddinistrio’r gist; difrodwyd y safle gan ymarferion y fyddin yn 1939.

Ar yr hen ffordd#
Nid ar hap y codwyd Bryn Cader Faner mewn lle unig. Saif wrth hen lwybr sy’n dringo o’r arfordir yn Llanbedr i’r bryniau, ffordd a ddefnyddid yn Oes yr Efydd.FfynhonnellBryn Cader Faner cairn circle, Talsarnau ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Coflein, NPRN 302869 (Saesneg)Carnedd o Oes yr Efydd â chylch o ryw bymtheg o feini ar eu sefyll o’i chwmpas, 0.9 i 1.2 m o uchder, ar ran ucheldirol llwybr o Oes yr Efydd o Lanbedr; mae Edward Lhuyd yn sôn am gist faen yma tua 1698; cloddiodd helwyr trysor dwll yn y canol gan ddinistrio’r gist; difrodwyd y safle gan ymarferion y fyddin yn 1939. Byddai pawb a deithiai ar ei hyd wedi gweld y garnedd.
Mae ei henw yn hen ac yn anodd ei ddehongli. Efallai mai ei ystyr yw bryn y gadair, neu’r orsedd, â’r faner.FfynhonnellBryn Cader Faner ↗Wikipedia (Saesneg)Carnedd gron i’r dwyrain o Dalsarnau yn Ardudwy, tua 8.7 m ar draws, o ddiwedd y trydydd mileniwm CC yn ôl pob tebyg; mae deunaw piler tenau yn dal i bwyso allan ohoni, efallai deg ar hugain unwaith, pob un tua 2 m o hyd; efallai mai ystyr yr enw yw bryn y gadair, neu’r orsedd, â’r faner.
Y bedd yn y canol#
Yng nghalon y garnedd roedd cist, blwch carreg i’r meirw. Nododd Edward Lhuyd, yr ysgolhaig mawr o Gymro, gist faen yma tua 1698. Yn ddiweddarach, cloddiodd helwyr trysor dwll dwfn yn y canol a malu’r gist; dim ond darnau o’i slabiau sydd ar ôl, ac ni wyddys beth a gladdwyd ynddi.FfynhonnellBryn Cader Faner cairn circle, Talsarnau ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Coflein, NPRN 302869 (Saesneg)Carnedd o Oes yr Efydd â chylch o ryw bymtheg o feini ar eu sefyll o’i chwmpas, 0.9 i 1.2 m o uchder, ar ran ucheldirol llwybr o Oes yr Efydd o Lanbedr; mae Edward Lhuyd yn sôn am gist faen yma tua 1698; cloddiodd helwyr trysor dwll yn y canol gan ddinistrio’r gist; difrodwyd y safle gan ymarferion y fyddin yn 1939.
Dioddefodd y cylch hefyd. Yn 1939 defnyddiodd y fyddin y waun i ymarfer, a difrodwyd meini ar yr ochr ddwyreiniol. Er hynny, mae coron Bryn Cader Faner yn dal i sefyll, fel y gwnaeth am bedair mil o flynyddoedd.FfynonellauBryn Cader Faner cairn circle, Talsarnau ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Coflein, NPRN 302869 (Saesneg)Carnedd o Oes yr Efydd â chylch o ryw bymtheg o feini ar eu sefyll o’i chwmpas, 0.9 i 1.2 m o uchder, ar ran ucheldirol llwybr o Oes yr Efydd o Lanbedr; mae Edward Lhuyd yn sôn am gist faen yma tua 1698; cloddiodd helwyr trysor dwll yn y canol gan ddinistrio’r gist; difrodwyd y safle gan ymarferion y fyddin yn 1939.Bryn Cader Faner ↗Wikipedia (Saesneg)Carnedd gron i’r dwyrain o Dalsarnau yn Ardudwy, tua 8.7 m ar draws, o ddiwedd y trydydd mileniwm CC yn ôl pob tebyg; mae deunaw piler tenau yn dal i bwyso allan ohoni, efallai deg ar hugain unwaith, pob un tua 2 m o hyd; efallai mai ystyr yr enw yw bryn y gadair, neu’r orsedd, â’r faner.
Ymweld#
Nid oes ffordd at y garnedd. Fe’i cyrhaeddir ar droed ar draws gweundir agored, ac mae’n werth y daith: ar ddiwrnod clir mae’r meini’n sefyll yn erbyn mynyddoedd Eryri a môr Bae Ceredigion.
Y gorau ym Mhrydain#
Galwodd yr archaeolegydd Frances Lynch Fryn Cader Faner yn heneb orau Oes yr Efydd ym Mhrydain.FfynhonnellCountry diary: what sights were seen from this magnificent cairn? ↗Jim Perrin, The Guardian (Saesneg)Bryn Cader Faner yn y Rhinogydd, a alwyd gan yr archaeolegydd Frances Lynch yn heneb orau Oes yr Efydd ym Mhrydain; mae’r hen lwybr wrth ei hymyl yn rhedeg o Fochras, Ynys Fochras, ar arfordir Ardudwy, dros ogledd y Rhinogydd, ac efallai iddo fynd ymlaen ar hyd y Ddyfrdwy; tomenni cregyn ym Mochras. Saif yn y Rhinogydd, ar grib lle mae ei meini gogwydd yn sefyll allan yn erbyn yr awyr.
Y ffordd o’r môr#
Mae’r llwybr wrth ymyl y garnedd yn dechrau ar arfordir Ardudwy ym Mochras, Ynys Fochras, ac yn dringo dros ogledd y Rhinogydd, bryniau garwaf Eryri. Efallai iddo redeg ymlaen ar hyd dyffryn y Ddyfrdwy tua’r tiroedd i’r dwyrain.FfynhonnellCountry diary: what sights were seen from this magnificent cairn? ↗Jim Perrin, The Guardian (Saesneg)Bryn Cader Faner yn y Rhinogydd, a alwyd gan yr archaeolegydd Frances Lynch yn heneb orau Oes yr Efydd ym Mhrydain; mae’r hen lwybr wrth ei hymyl yn rhedeg o Fochras, Ynys Fochras, ar arfordir Ardudwy, dros ogledd y Rhinogydd, ac efallai iddo fynd ymlaen ar hyd y Ddyfrdwy; tomenni cregyn ym Mochras. Ym Mochras, mae tomenni o gregyn a adawyd gan bobl a gasglai fwyd ar y traeth yn dangos ers pa hyd y mae pobl wedi byw ar yr arfordir hwn, efallai yr un pryd ag y codwyd y garnedd.FfynhonnellCountry diary: what sights were seen from this magnificent cairn? ↗Jim Perrin, The Guardian (Saesneg)Bryn Cader Faner yn y Rhinogydd, a alwyd gan yr archaeolegydd Frances Lynch yn heneb orau Oes yr Efydd ym Mhrydain; mae’r hen lwybr wrth ei hymyl yn rhedeg o Fochras, Ynys Fochras, ar arfordir Ardudwy, dros ogledd y Rhinogydd, ac efallai iddo fynd ymlaen ar hyd y Ddyfrdwy; tomenni cregyn ym Mochras.
Dod dros y bryn ar y ffordd honno a gweld coron y meini ar y gorwel oedd gwybod bod gan y wlad hon ei meirw anrhydeddus, a phobl a’u hanrhydeddai.
Ffynonellau a darllen pellach




