Hanes Cymru / Llinell amser / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

c. 2,000 CC

Bryn Cader Faner

Ar grib unig uwchben Harlech, gosodir cylch o feini ar ogwydd o amgylch carnedd gladdu, fel coron ddrain.

Llun: Bryn Cader Faner ar ei grib yn Ardudwy: mae’r meini ar oledd yn dal i sefyll o gwmpas y garnedd wedi pedair mil o flynyddoedd. · Ian Medcalf, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Yn uchel ar weundir Ardudwy, i’r dwyrain o Dalsarnau ac i mewn i’r tir o Harlech, mae carnedd isel o gerrig yn eistedd ar grib, ac o’i chwmpas mae cylch o bileri tenau yn pwyso allan fel pigau coron. Dyma Fryn Cader Faner, a godwyd ryw bedair mil o flynyddoedd yn ôl ar ddechrau Oes yr Efydd. Ychydig o hen leoedd Cymru sydd mor drawiadol.

BleGweundir i’r dwyrain o Dalsarnau, Ardudwy, Gwynedd
PrydDiwedd y trydydd mileniwm CC, ar ddechrau Oes yr Efydd
BethCarnedd gladdu gron â choron o feini ar oledd
MaintTua 8.7 metr ar draws
MeiniMae deunaw yn sefyll o hyd; efallai deg ar hugain unwaith

Coron ar y bryn#

Mae’r garnedd ei hun yn fach ac yn isel, tua 8.7 metr ar draws. Yr hyn sy’n ei gwneud yn fythgofiadwy yw ei chylch o feini. Mae deunaw piler tenau, pob un tua dau fetr o hyd, yn dal i ymwthio allan o’r garnedd ar oledd, ac efallai fod tua deg ar hugain yno unwaith. O bell maent yn edrych fel coron wedi’i gosod ar ben y bryn; yr hen gymhariaeth yw coron ddrain.

Mae Coflein, y cofnod cenedlaethol, yn ei disgrifio fel carnedd gylch: twmpath claddu â chylch o feini ar eu sefyll wedi’u gosod o gwmpas ei hymyl.

O agos, mae’r pileri tenau o garreg lwyd yn pwyso allan o’r garnedd isel fel pigau coron.
O agos, mae’r pileri tenau o garreg lwyd yn pwyso allan o’r garnedd isel fel pigau coron. · Llun: Arthur C Harris, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Ar yr hen ffordd#

Nid ar hap y codwyd Bryn Cader Faner mewn lle unig. Saif wrth hen lwybr sy’n dringo o’r arfordir yn Llanbedr i’r bryniau, ffordd a ddefnyddid yn Oes yr Efydd. Byddai pawb a deithiai ar ei hyd wedi gweld y garnedd.

Mae ei henw yn hen ac yn anodd ei ddehongli. Efallai mai ei ystyr yw bryn y gadair, neu’r orsedd, â’r faner.

Y bedd yn y canol#

Yng nghalon y garnedd roedd cist, blwch carreg i’r meirw. Nododd Edward Lhuyd, yr ysgolhaig mawr o Gymro, gist faen yma tua 1698. Yn ddiweddarach, cloddiodd helwyr trysor dwll dwfn yn y canol a malu’r gist; dim ond darnau o’i slabiau sydd ar ôl, ac ni wyddys beth a gladdwyd ynddi.

Dioddefodd y cylch hefyd. Yn 1939 defnyddiodd y fyddin y waun i ymarfer, a difrodwyd meini ar yr ochr ddwyreiniol. Er hynny, mae coron Bryn Cader Faner yn dal i sefyll, fel y gwnaeth am bedair mil o flynyddoedd.

Ymweld#

Nid oes ffordd at y garnedd. Fe’i cyrhaeddir ar droed ar draws gweundir agored, ac mae’n werth y daith: ar ddiwrnod clir mae’r meini’n sefyll yn erbyn mynyddoedd Eryri a môr Bae Ceredigion.

Y gorau ym Mhrydain#

Galwodd yr archaeolegydd Frances Lynch Fryn Cader Faner yn heneb orau Oes yr Efydd ym Mhrydain. Saif yn y Rhinogydd, ar grib lle mae ei meini gogwydd yn sefyll allan yn erbyn yr awyr.

Y ffordd o’r môr#

Mae’r llwybr wrth ymyl y garnedd yn dechrau ar arfordir Ardudwy ym Mochras, Ynys Fochras, ac yn dringo dros ogledd y Rhinogydd, bryniau garwaf Eryri. Efallai iddo redeg ymlaen ar hyd dyffryn y Ddyfrdwy tua’r tiroedd i’r dwyrain. Ym Mochras, mae tomenni o gregyn a adawyd gan bobl a gasglai fwyd ar y traeth yn dangos ers pa hyd y mae pobl wedi byw ar yr arfordir hwn, efallai yr un pryd ag y codwyd y garnedd.

Dod dros y bryn ar y ffordd honno a gweld coron y meini ar y gorwel oedd gwybod bod gan y wlad hon ei meirw anrhydeddus, a phobl a’u hanrhydeddai.

Cyn ac wedyn

  1. Disg haul Banc Tynddol (archaeoleg)

    Claddir disg bychan o aur ger mwyngloddiau copr Cwmystwyth. Dyma’r gwrthrych aur hynaf a ddarganfuwyd yng Nghymru hyd yma.

    Disg haul Banc Tynddol
  2. Copr o’r Gogarth (archaeoleg)

    Mae mwynwyr Oes yr Efydd yn dechrau cloddio un o’r mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf yn y byd.

    Copr o’r Gogarth
  3. Clogyn aur yr Wyddgrug (archaeoleg)

    Claddwyd arweinydd o Oes yr Efydd mewn clogyn a gurwyd o un talp o aur. Cafodd gweithwyr hyd iddo yn 1833 ym Mryn yr Ellyllon.

    Clogyn aur yr Wyddgrug
  4. Copr Mynydd Parys (archaeoleg)

    Mae mwynwyr yr Oes Efydd yn cloddio am gopr ar Fynydd Parys ym Môn, dair mil a hanner o flynyddoedd cyn iddo ddod yn fwynglawdd copr mwyaf y byd.

    Copr Mynydd Parys

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf