Ym mis Hydref 2002 roedd tîm o archaeolegwyr yn cloddio hen aelwydydd toddi plwm yng Nghwmystwyth, yn uchel ym mryniau Ceredigion, pan ddaeth disg bach o aur o’r ddaear. Nid yw’n fwy na chaead potel laeth. Dyma hefyd y gwrthrych aur hynaf a gafwyd yng Nghymru hyd yma, wedi’i wneud ryw bedair mil a hanner o flynyddoedd yn ôl, ac fe’i claddwyd mewn bedd yn agos at un o’r mwyngloddiau copr cynharaf ym Mhrydain.FfynonellauEarly Bronze Age gold disc ↗Amgueddfa Cymru, Casgliadau Ar-lein (Saesneg)Fe’i cafwyd yn 2002 mewn bedd ym Manc Tynddol, ger mwynglawdd copr Oes yr Efydd ar Fryn Copa, Cwmystwyth, pan oedd Simon Timberlake yn cloddio dros yr Early Mines Research Group; tua 2450–2150 CC; botwm wedi’i wnïo ar ddillad y sawl a gladdwyd, yn ôl pob tebyg; ei gylchoedd o linellau a dotiau wedi’u gwasgu o’r cefn; un o’r gwrthrychau aur cynharaf o Gymru, gyda lunula Llanllyfni a mantell yr Wyddgrug. Cafodd ail gloddiad ym Mawrth 2003 doriad y bedd ag olion dynol.Banc Tynddol sun-disc ↗Wikipedia, yn seiliedig ar adroddiadau Simon Timberlake yn Antiquity 78 (2004) ac Archaeology in Wales (Saesneg)Fe’i cafwyd ar 16 Hydref 2002; 3.89 cm ar draws a 2.51 g; tua 93.5 y cant o aur a 6.5 y cant o arian; dau dwll bach yn y canol; fe’i cyhoeddwyd yn Drysor yn 2003; gorweddai’r bedd mewn cilgant o feini mawr, dan garnedd unwaith, yn wynebu’r gorllewin i lawr y cwm; roedd yr asgwrn yn rhy bydredig i’w ddyddio; mae disgiau tebyg yn hysbys o Iwerddon, yr Alban, Lloegr, Ffrainc a Llydaw.
| Ei ganfod | 16 Hydref 2002, ym Manc Tynddol, Cwmystwyth |
|---|---|
| Ei wneud | Tua 2450–2150 CC |
| Ei faint | 3.89 cm ar draws, a 2.51 gram |
| Beth ydyw | Tua 93.5 y cant o aur a 6.5 y cant o arian |
| Ble mae heddiw | Amgueddfa Cymru |
Y darganfyddiad#
Simon Timberlake o’r Early Mines Research Group oedd yn arwain y cloddio. Roedd ei dîm wedi dod i astudio gweithfeydd plwm Rhufeinig a chanoloesol islaw Bryn Copa, lle bu mwynwyr Oes yr Efydd yn cloddio am gopr ymhell cyn hynny. Gorweddai’r disg ychydig dan yr wyneb, ac ar y dechrau roedd yn edrych fel petai wedi llithro i lawr y llethr o rywle uwch.FfynonellauEarly Bronze Age gold disc ↗Amgueddfa Cymru, Casgliadau Ar-lein (Saesneg)Fe’i cafwyd yn 2002 mewn bedd ym Manc Tynddol, ger mwynglawdd copr Oes yr Efydd ar Fryn Copa, Cwmystwyth, pan oedd Simon Timberlake yn cloddio dros yr Early Mines Research Group; tua 2450–2150 CC; botwm wedi’i wnïo ar ddillad y sawl a gladdwyd, yn ôl pob tebyg; ei gylchoedd o linellau a dotiau wedi’u gwasgu o’r cefn; un o’r gwrthrychau aur cynharaf o Gymru, gyda lunula Llanllyfni a mantell yr Wyddgrug. Cafodd ail gloddiad ym Mawrth 2003 doriad y bedd ag olion dynol.Banc Tynddol sun-disc ↗Wikipedia, yn seiliedig ar adroddiadau Simon Timberlake yn Antiquity 78 (2004) ac Archaeology in Wales (Saesneg)Fe’i cafwyd ar 16 Hydref 2002; 3.89 cm ar draws a 2.51 g; tua 93.5 y cant o aur a 6.5 y cant o arian; dau dwll bach yn y canol; fe’i cyhoeddwyd yn Drysor yn 2003; gorweddai’r bedd mewn cilgant o feini mawr, dan garnedd unwaith, yn wynebu’r gorllewin i lawr y cwm; roedd yr asgwrn yn rhy bydredig i’w ddyddio; mae disgiau tebyg yn hysbys o Iwerddon, yr Alban, Lloegr, Ffrainc a Llydaw.
Fe’i hadroddwyd i’r crwner fel trysor posibl, ac ym mis Mawrth 2003 daeth yr archaeolegwyr yn ôl i edrych eto. O dan y fan lle gorweddai’r disg cawsant fedd wedi’i dorri i’r ddaear, ac olion person ynddo. Roedd y bedd wedi’i osod o fewn cilgant o feini mawr a’i orchuddio unwaith â charnedd o gerrig, ac roedd yn edrych tua’r gorllewin, i lawr y cwm. Roedd y disg wedi’i gladdu gyda’r marw.FfynonellauEarly Bronze Age gold disc ↗Amgueddfa Cymru, Casgliadau Ar-lein (Saesneg)Fe’i cafwyd yn 2002 mewn bedd ym Manc Tynddol, ger mwynglawdd copr Oes yr Efydd ar Fryn Copa, Cwmystwyth, pan oedd Simon Timberlake yn cloddio dros yr Early Mines Research Group; tua 2450–2150 CC; botwm wedi’i wnïo ar ddillad y sawl a gladdwyd, yn ôl pob tebyg; ei gylchoedd o linellau a dotiau wedi’u gwasgu o’r cefn; un o’r gwrthrychau aur cynharaf o Gymru, gyda lunula Llanllyfni a mantell yr Wyddgrug. Cafodd ail gloddiad ym Mawrth 2003 doriad y bedd ag olion dynol.Banc Tynddol sun-disc ↗Wikipedia, yn seiliedig ar adroddiadau Simon Timberlake yn Antiquity 78 (2004) ac Archaeology in Wales (Saesneg)Fe’i cafwyd ar 16 Hydref 2002; 3.89 cm ar draws a 2.51 g; tua 93.5 y cant o aur a 6.5 y cant o arian; dau dwll bach yn y canol; fe’i cyhoeddwyd yn Drysor yn 2003; gorweddai’r bedd mewn cilgant o feini mawr, dan garnedd unwaith, yn wynebu’r gorllewin i lawr y cwm; roedd yr asgwrn yn rhy bydredig i’w ddyddio; mae disgiau tebyg yn hysbys o Iwerddon, yr Alban, Lloegr, Ffrainc a Llydaw.

Haul bach#
Curodd y gof aur yr aur yn denau a gwasgu’r patrwm o’r cefn: cylchoedd o linellau main a rhesi o ddotiau, rownd a rownd at y canol. Daliai dau dwll bach yn y canol yr edau. Cred yr amgueddfa mai botwm ydoedd, wedi’i wnïo ar ddillad y person yn y bedd.FfynonellauEarly Bronze Age gold disc ↗Amgueddfa Cymru, Casgliadau Ar-lein (Saesneg)Fe’i cafwyd yn 2002 mewn bedd ym Manc Tynddol, ger mwynglawdd copr Oes yr Efydd ar Fryn Copa, Cwmystwyth, pan oedd Simon Timberlake yn cloddio dros yr Early Mines Research Group; tua 2450–2150 CC; botwm wedi’i wnïo ar ddillad y sawl a gladdwyd, yn ôl pob tebyg; ei gylchoedd o linellau a dotiau wedi’u gwasgu o’r cefn; un o’r gwrthrychau aur cynharaf o Gymru, gyda lunula Llanllyfni a mantell yr Wyddgrug. Cafodd ail gloddiad ym Mawrth 2003 doriad y bedd ag olion dynol.Banc Tynddol sun-disc ↗Wikipedia, yn seiliedig ar adroddiadau Simon Timberlake yn Antiquity 78 (2004) ac Archaeology in Wales (Saesneg)Fe’i cafwyd ar 16 Hydref 2002; 3.89 cm ar draws a 2.51 g; tua 93.5 y cant o aur a 6.5 y cant o arian; dau dwll bach yn y canol; fe’i cyhoeddwyd yn Drysor yn 2003; gorweddai’r bedd mewn cilgant o feini mawr, dan garnedd unwaith, yn wynebu’r gorllewin i lawr y cwm; roedd yr asgwrn yn rhy bydredig i’w ddyddio; mae disgiau tebyg yn hysbys o Iwerddon, yr Alban, Lloegr, Ffrainc a Llydaw.
Edrychwch arno ac mae’n anodd peidio â gweld yr haul. Mae llawer wedi meddwl mai dyna a fwriadwyd, rhoddwr goleuni a bywyd yn disgleirio ar fron y marw. Fe’i cyhoeddwyd yn Drysor yn 2003 ac mae yng ngofal Amgueddfa Cymru heddiw.FfynhonnellBanc Tynddol sun-disc ↗Wikipedia, yn seiliedig ar adroddiadau Simon Timberlake yn Antiquity 78 (2004) ac Archaeology in Wales (Saesneg)Fe’i cafwyd ar 16 Hydref 2002; 3.89 cm ar draws a 2.51 g; tua 93.5 y cant o aur a 6.5 y cant o arian; dau dwll bach yn y canol; fe’i cyhoeddwyd yn Drysor yn 2003; gorweddai’r bedd mewn cilgant o feini mawr, dan garnedd unwaith, yn wynebu’r gorllewin i lawr y cwm; roedd yr asgwrn yn rhy bydredig i’w ddyddio; mae disgiau tebyg yn hysbys o Iwerddon, yr Alban, Lloegr, Ffrainc a Llydaw.
Oes gyntaf y metel#
Mae’r disg yn perthyn i ddechrau cyntaf metel yng Nghymru, pan ddysgodd pobl weithio copr ac aur am y tro cyntaf. Saif gyda dau ryfeddod arall o aur cynnar Cymru, lunula Llanllyfni a mantell yr Wyddgrug, yn un o’r gwrthrychau aur cynharaf a gafwyd erioed yng Nghymru.FfynhonnellEarly Bronze Age gold disc ↗Amgueddfa Cymru, Casgliadau Ar-lein (Saesneg)Fe’i cafwyd yn 2002 mewn bedd ym Manc Tynddol, ger mwynglawdd copr Oes yr Efydd ar Fryn Copa, Cwmystwyth, pan oedd Simon Timberlake yn cloddio dros yr Early Mines Research Group; tua 2450–2150 CC; botwm wedi’i wnïo ar ddillad y sawl a gladdwyd, yn ôl pob tebyg; ei gylchoedd o linellau a dotiau wedi’u gwasgu o’r cefn; un o’r gwrthrychau aur cynharaf o Gymru, gyda lunula Llanllyfni a mantell yr Wyddgrug. Cafodd ail gloddiad ym Mawrth 2003 doriad y bedd ag olion dynol.
Nid oedd Cymru ar ei phen ei hun. Cafwyd disgiau tebyg yn Iwerddon, yr Alban, Lloegr, Ffrainc a Llydaw, dros ugain ohonynt yn Iwerddon. Rhannai pobl bryniau Ceredigion eu ffasiynau â’r bobloedd ar hyd y moroedd gorllewinol i gyd.FfynhonnellBanc Tynddol sun-disc ↗Wikipedia, yn seiliedig ar adroddiadau Simon Timberlake yn Antiquity 78 (2004) ac Archaeology in Wales (Saesneg)Fe’i cafwyd ar 16 Hydref 2002; 3.89 cm ar draws a 2.51 g; tua 93.5 y cant o aur a 6.5 y cant o arian; dau dwll bach yn y canol; fe’i cyhoeddwyd yn Drysor yn 2003; gorweddai’r bedd mewn cilgant o feini mawr, dan garnedd unwaith, yn wynebu’r gorllewin i lawr y cwm; roedd yr asgwrn yn rhy bydredig i’w ddyddio; mae disgiau tebyg yn hysbys o Iwerddon, yr Alban, Lloegr, Ffrainc a Llydaw.
Roedd yr esgyrn yn y bedd yn rhy bydredig i roi dyddiad radiocarbon, felly mae’r disg yn cael ei ddyddio yn ôl ei arddull, sy’n cyfateb i waith aur cynharaf Prydain ac Iwerddon, tua 2450 i 2150 CC.FfynonellauEarly Bronze Age gold disc ↗Amgueddfa Cymru, Casgliadau Ar-lein (Saesneg)Fe’i cafwyd yn 2002 mewn bedd ym Manc Tynddol, ger mwynglawdd copr Oes yr Efydd ar Fryn Copa, Cwmystwyth, pan oedd Simon Timberlake yn cloddio dros yr Early Mines Research Group; tua 2450–2150 CC; botwm wedi’i wnïo ar ddillad y sawl a gladdwyd, yn ôl pob tebyg; ei gylchoedd o linellau a dotiau wedi’u gwasgu o’r cefn; un o’r gwrthrychau aur cynharaf o Gymru, gyda lunula Llanllyfni a mantell yr Wyddgrug. Cafodd ail gloddiad ym Mawrth 2003 doriad y bedd ag olion dynol.Banc Tynddol sun-disc ↗Wikipedia, yn seiliedig ar adroddiadau Simon Timberlake yn Antiquity 78 (2004) ac Archaeology in Wales (Saesneg)Fe’i cafwyd ar 16 Hydref 2002; 3.89 cm ar draws a 2.51 g; tua 93.5 y cant o aur a 6.5 y cant o arian; dau dwll bach yn y canol; fe’i cyhoeddwyd yn Drysor yn 2003; gorweddai’r bedd mewn cilgant o feini mawr, dan garnedd unwaith, yn wynebu’r gorllewin i lawr y cwm; roedd yr asgwrn yn rhy bydredig i’w ddyddio; mae disgiau tebyg yn hysbys o Iwerddon, yr Alban, Lloegr, Ffrainc a Llydaw.
Dyffryn o fwynwyr#
Mae’r bryniau o gwmpas Cwmystwyth wedi’u cloddio am blwm a chopr ers mwy na phedair mil o flynyddoedd, bron o ddechrau gweithio metel ym Mhrydain. Roedd cloddiad 2002 wedi dod i astudio gweithfeydd o oes y Rhufeiniaid, yn y ganrif gyntaf OC, ac o’r Oesoedd Canol cynnar, rhwng y nawfed a’r ddeuddegfed ganrif. Roedd y ddisgen yn hŷn na’r un ohonynt o fwy na dwy fil o flynyddoedd.FfynhonnellBanc Tynddol sun-disc ↗Wikipedia, yn seiliedig ar adroddiadau Simon Timberlake yn Antiquity 78 (2004) ac Archaeology in Wales (Saesneg)Fe’i cafwyd ar 16 Hydref 2002; 3.89 cm ar draws a 2.51 g; tua 93.5 y cant o aur a 6.5 y cant o arian; dau dwll bach yn y canol; fe’i cyhoeddwyd yn Drysor yn 2003; gorweddai’r bedd mewn cilgant o feini mawr, dan garnedd unwaith, yn wynebu’r gorllewin i lawr y cwm; roedd yr asgwrn yn rhy bydredig i’w ddyddio; mae disgiau tebyg yn hysbys o Iwerddon, yr Alban, Lloegr, Ffrainc a Llydaw.
Aur yr ynysoedd hyn#
Mae’r ddisgen wedi’i gwneud o aur pur iawn, gydag ychydig o arian a bron dim copr. Ni ellir dod o hyd i’w union ffynhonnell, ond mae’r metel yn cyfateb i’r aur a olchir allan o afonydd Iwerddon, yr Alban a Chymru.FfynhonnellBanc Tynddol sun-disc ↗Wikipedia, yn seiliedig ar adroddiadau Simon Timberlake yn Antiquity 78 (2004) ac Archaeology in Wales (Saesneg)Fe’i cafwyd ar 16 Hydref 2002; 3.89 cm ar draws a 2.51 g; tua 93.5 y cant o aur a 6.5 y cant o arian; dau dwll bach yn y canol; fe’i cyhoeddwyd yn Drysor yn 2003; gorweddai’r bedd mewn cilgant o feini mawr, dan garnedd unwaith, yn wynebu’r gorllewin i lawr y cwm; roedd yr asgwrn yn rhy bydredig i’w ddyddio; mae disgiau tebyg yn hysbys o Iwerddon, yr Alban, Lloegr, Ffrainc a Llydaw. O’r disgiau o’i bath, cafwyd 21 yn Iwerddon, chwech yn yr Alban a phump yn Lloegr, a dyma’r gyntaf o Gymru. Mae’r ffordd y’i gorffennwyd, gyda’r llinellau wedi’u gwasgu i mewn o’r cefn ac yna’u miniogi o’r blaen, yn cyfateb yn union i addurniadau aur claddedigaethau cyfoethocaf ei hoes.FfynhonnellBanc Tynddol sun-disc ↗Wikipedia, yn seiliedig ar adroddiadau Simon Timberlake yn Antiquity 78 (2004) ac Archaeology in Wales (Saesneg)Fe’i cafwyd ar 16 Hydref 2002; 3.89 cm ar draws a 2.51 g; tua 93.5 y cant o aur a 6.5 y cant o arian; dau dwll bach yn y canol; fe’i cyhoeddwyd yn Drysor yn 2003; gorweddai’r bedd mewn cilgant o feini mawr, dan garnedd unwaith, yn wynebu’r gorllewin i lawr y cwm; roedd yr asgwrn yn rhy bydredig i’w ddyddio; mae disgiau tebyg yn hysbys o Iwerddon, yr Alban, Lloegr, Ffrainc a Llydaw.
Ffynonellau a darllen pellach




