Hanes Cymru / Llinell amser / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

c. 2,000 CC

Copr o’r Gogarth

Mae mwynwyr Oes yr Efydd yn dechrau cloddio un o’r mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf yn y byd.

Llun: Gweithfeydd copr agored Oes yr Efydd ym mwyngloddiau’r Gogarth uwchben Llandudno · David Dixon, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Dan dywarchen y Gogarth, y pentir calchfaen uwchben Llandudno, mae un o ryfeddodau’r hen fyd. Ryw bedair mil o flynyddoedd yn ôl dechreuodd pobl y gogledd gloddio am gopr yma, a thros y canrifoedd torasant filltiroedd o dwneli i mewn i’r bryn. Mae ymhlith mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf Ewrop, ac efallai’r byd.

BleY Gogarth, uwchben Llandudno
PrydTua 1700 hyd 900 CC, prysuraf tua 1600–1400 CC
Y mwynMalachit, asurit a chalcopyrit, mewn gwythiennau yn y garreg galch
Yr offerDros 2,400 o forthwylion carreg a thros 30,000 o ddarnau o asgwrn
Eu canfod eto1987

Eu canfod eto yn 1987#

Daeth mwynwyr yn ôl i’r Gogarth o ddiwedd yr ail ganrif ar bymtheg hyd y bedwaredd ar bymtheg, ond ni wyddai neb faint y mwynglawdd cyntaf tan 1987, pan ddadorchuddiodd cynllun i dirlunio hen safle mwyngloddio fynedfa twneli Oes yr Efydd.

Ers hynny mae peirianwyr mwyngloddio, ogofwyr ac archaeolegwyr wedi mapio’r gweithfeydd, o dan y ddaear ac ar yr wyneb, lle mae rhesi o hen byllau yn dilyn y ffawtiau yn y graig. Gellir cyrraedd o leiaf wyth cilometr o dwneli heddiw.

Y Gogarth yn codi uwchben Llandudno. Dan ei dywarchen mae milltiroedd o dwneli Oes yr Efydd.
Y Gogarth yn codi uwchben Llandudno. Dan ei dywarchen mae milltiroedd o dwneli Oes yr Efydd. · Llun: Velela, Public domain, Wikimedia Commons

Sut y gwnaethant#

Nid oedd gan y mwynwyr haearn. Torasant y graig â morthwylion o garreg galed, a chafwyd dros 2,400 ohonynt, a chrafasant y mwyn gwyrdd meddal ag offer asgwrn a chorn carw, ceibiau a chynion o esgyrn gwartheg a cheirw. Daeth dros 30,000 o ddarnau o asgwrn allan o’r mwynglawdd.

Gorweddai’r copr mewn gwythiennau yn y garreg galch: malachit gwyrdd, asurit glas, a’r calcopyrit melyn fel pres. Gorweddai’r mwyn ar hyd craciau a ffawtiau’r graig, a dilynodd y mwynwyr ef yn ddwfn i mewn i’r bryn.

Copr i Brydain a thu hwnt#

Mae pedwar ar bymtheg o ddyddiadau radiocarbon yn dangos i’r mwynglawdd gael ei weithio am ryw wyth can mlynedd, o tua 1700 hyd 900 CC. Daeth ei oes aur gyntaf, tua 1600 i 1400 CC, pan roddodd gymaint o gopr fel bod gan Brydain, am y tro cyntaf a’r unig dro yn Oes yr Efydd, yr holl gopr yr oedd ei angen arni o’i daear ei hun.

Dim ond rhan o efydd yw copr: fe’i cymysgid ag alcam, a oedd yn gorfod dod o Gernyw. Ac aeth metel y Gogarth ymhell y tu hwnt i hynny. Drwy brofi cemeg a phlwm y mwyn, olrheiniodd Dr Alan Williams o Brifysgol Lerpwl a Cécile Le Carlier de Veslud o Rennes gopr y Gogarth mewn bwyeill o Oes yr Efydd a gafwyd ar draws Prydain a thros y môr, o Lydaw hyd y Baltig.

Roedd angen pobl a wyddai eu gwaith, a bwyd i’w cynnal, ar fwynglawdd o’r fath. Mae’r astudiaeth yn awgrymu cymuned o fwynwyr llawn amser, wedi’i bwydo, ac efallai wedi’i harwain, gan bobl ffermio gogledd-ddwyrain Cymru.

Ymweld#

Mae Mwyngloddiau’r Gogarth ar agor i ymwelwyr o ganol Mawrth hyd ddiwedd Hydref. Gallwch gerdded i lawr i’r twneli a sefyll yn yr Ogof Fawr, y cloddiad tanddaearol cynhanesyddol mwyaf y gwyddys amdano yn y byd, yn y mwynglawdd metel hynaf yn unman sydd ar agor i’r cyhoedd.

Ar agor i’r byd#

Dim ond pedair blynedd wedi darganfod y twneli, ym mis Ebrill 1991, agorwyd Mwyngloddiau’r Gogarth i’r cyhoedd, gyda llwybrau a llwyfannau gwylio wedi’u codi dros y gweithfeydd ar yr wyneb. Rhoddwyd pont dros ben Siafft Vivian yn 1996. Yn 2014 estynnwyd y ganolfan ymwelwyr, ac mae bellach yn dangos offer y mwynwyr a bwyeill efydd, gydag arddangosfeydd ar fywyd a marwolaeth yn Oes yr Efydd.

Calchfaen tua 330 miliwn o flynyddoedd oed yw’r graig ei hun, ac yn ei holltau y ffurfiodd mwynau’r copr.

Cyn ac wedyn

  1. Cerrig gleision y Preselau (archaeoleg)

    Cludir meini o Fynydd Preseli yn Sir Benfro tua 150 milltir i Wastadedd Caersallog i sefyll yng nghylch cyntaf Côr y Cewri.

    Cerrig gleision y Preselau
  2. Disg haul Banc Tynddol (archaeoleg)

    Claddir disg bychan o aur ger mwyngloddiau copr Cwmystwyth. Dyma’r gwrthrych aur hynaf a ddarganfuwyd yng Nghymru hyd yma.

    Disg haul Banc Tynddol
  3. Bryn Cader Faner (archaeoleg)

    Ar grib unig uwchben Harlech, gosodir cylch o feini ar ogwydd o amgylch carnedd gladdu, fel coron ddrain.

    Bryn Cader Faner
  4. Clogyn aur yr Wyddgrug (archaeoleg)

    Claddwyd arweinydd o Oes yr Efydd mewn clogyn a gurwyd o un talp o aur. Cafodd gweithwyr hyd iddo yn 1833 ym Mryn yr Ellyllon.

    Clogyn aur yr Wyddgrug

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf