Dan dywarchen y Gogarth, y pentir calchfaen uwchben Llandudno, mae un o ryfeddodau’r hen fyd. Ryw bedair mil o flynyddoedd yn ôl dechreuodd pobl y gogledd gloddio am gopr yma, a thros y canrifoedd torasant filltiroedd o dwneli i mewn i’r bryn. Mae ymhlith mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf Ewrop, ac efallai’r byd.FfynonellauGreat Orme Bronze Age Mine ↗Cymdeithas Ddaearegol Llundain, Geosites (Saesneg)Mae’r mwynau copr, calcopyrit gyda malachit ac asurit, mewn gwythiennau yn y garreg galch tua 330 miliwn oed; defnyddiai’r mwynwyr cynhanesyddol forthwylion carreg, esgyrn anifeiliaid a cheibiau corn carw; parhaodd y cloddio o ddechrau Oes yr Efydd hyd tua 600 CC; ymhlith mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf Ewrop ac efallai’r byd.Largest Bronze Age copper mine ↗Guinness World Records, 2003 (Saesneg)Y record: Mwyngloddiau’r Gogarth, ag o leiaf 8 km o dwneli hygyrch, a gloddiwyd o tua 1800 CC.
| Ble | Y Gogarth, uwchben Llandudno |
|---|---|
| Pryd | Tua 1700 hyd 900 CC, prysuraf tua 1600–1400 CC |
| Y mwyn | Malachit, asurit a chalcopyrit, mewn gwythiennau yn y garreg galch |
| Yr offer | Dros 2,400 o forthwylion carreg a thros 30,000 o ddarnau o asgwrn |
| Eu canfod eto | 1987 |
Eu canfod eto yn 1987#
Daeth mwynwyr yn ôl i’r Gogarth o ddiwedd yr ail ganrif ar bymtheg hyd y bedwaredd ar bymtheg, ond ni wyddai neb faint y mwynglawdd cyntaf tan 1987, pan ddadorchuddiodd cynllun i dirlunio hen safle mwyngloddio fynedfa twneli Oes yr Efydd.FfynonellauGreat Orme Mines ↗Subterranea Britannica, y gymdeithas safleoedd tanddaearol (Saesneg)Fe’i darganfuwyd yn 1987 yn ystod cynllun tirlunio; taith hunandywys drwy ran danddaearol 200 m.Great Orme Bronze Age Mine ↗Cymdeithas Ddaearegol Llundain, Geosites (Saesneg)Mae’r mwynau copr, calcopyrit gyda malachit ac asurit, mewn gwythiennau yn y garreg galch tua 330 miliwn oed; defnyddiai’r mwynwyr cynhanesyddol forthwylion carreg, esgyrn anifeiliaid a cheibiau corn carw; parhaodd y cloddio o ddechrau Oes yr Efydd hyd tua 600 CC; ymhlith mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf Ewrop ac efallai’r byd.
Ers hynny mae peirianwyr mwyngloddio, ogofwyr ac archaeolegwyr wedi mapio’r gweithfeydd, o dan y ddaear ac ar yr wyneb, lle mae rhesi o hen byllau yn dilyn y ffawtiau yn y graig. Gellir cyrraedd o leiaf wyth cilometr o dwneli heddiw.FfynonellauGreat Orme Bronze Age Mine ↗Cymdeithas Ddaearegol Llundain, Geosites (Saesneg)Mae’r mwynau copr, calcopyrit gyda malachit ac asurit, mewn gwythiennau yn y garreg galch tua 330 miliwn oed; defnyddiai’r mwynwyr cynhanesyddol forthwylion carreg, esgyrn anifeiliaid a cheibiau corn carw; parhaodd y cloddio o ddechrau Oes yr Efydd hyd tua 600 CC; ymhlith mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf Ewrop ac efallai’r byd.Largest Bronze Age copper mine ↗Guinness World Records, 2003 (Saesneg)Y record: Mwyngloddiau’r Gogarth, ag o leiaf 8 km o dwneli hygyrch, a gloddiwyd o tua 1800 CC.

Sut y gwnaethant#
Nid oedd gan y mwynwyr haearn. Torasant y graig â morthwylion o garreg galed, a chafwyd dros 2,400 ohonynt, a chrafasant y mwyn gwyrdd meddal ag offer asgwrn a chorn carw, ceibiau a chynion o esgyrn gwartheg a cheirw. Daeth dros 30,000 o ddarnau o asgwrn allan o’r mwynglawdd.FfynonellauBritain’s earliest mining boom revealed ↗Newyddion Prifysgol Lerpwl, 15 Hydref 2019 (Saesneg)Darganfuwyd y twneli yn 1987; mae pedwar ar bymtheg o ddyddiadau radiocarbon yn dangos cloddio o tua 1700 hyd 900 CC, gydag oes aur tua 1600–1400 CC; cafwyd dros 2,400 o gerrig morthwyl a thros 30,000 o ddarnau o asgwrn; olrheiniwyd copr y Gogarth drwy ei gemeg a’i isotopau plwm mewn gwaith metel o Lydaw hyd y Baltig; am gyfnod roedd Prydain yn hunangynhaliol mewn copr, yr unig dro yn Oes yr Efydd.Great Orme Bronze Age Mine ↗Cymdeithas Ddaearegol Llundain, Geosites (Saesneg)Mae’r mwynau copr, calcopyrit gyda malachit ac asurit, mewn gwythiennau yn y garreg galch tua 330 miliwn oed; defnyddiai’r mwynwyr cynhanesyddol forthwylion carreg, esgyrn anifeiliaid a cheibiau corn carw; parhaodd y cloddio o ddechrau Oes yr Efydd hyd tua 600 CC; ymhlith mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf Ewrop ac efallai’r byd.
Gorweddai’r copr mewn gwythiennau yn y garreg galch: malachit gwyrdd, asurit glas, a’r calcopyrit melyn fel pres. Gorweddai’r mwyn ar hyd craciau a ffawtiau’r graig, a dilynodd y mwynwyr ef yn ddwfn i mewn i’r bryn.FfynhonnellGreat Orme Bronze Age Mine ↗Cymdeithas Ddaearegol Llundain, Geosites (Saesneg)Mae’r mwynau copr, calcopyrit gyda malachit ac asurit, mewn gwythiennau yn y garreg galch tua 330 miliwn oed; defnyddiai’r mwynwyr cynhanesyddol forthwylion carreg, esgyrn anifeiliaid a cheibiau corn carw; parhaodd y cloddio o ddechrau Oes yr Efydd hyd tua 600 CC; ymhlith mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf Ewrop ac efallai’r byd.
Copr i Brydain a thu hwnt#
Mae pedwar ar bymtheg o ddyddiadau radiocarbon yn dangos i’r mwynglawdd gael ei weithio am ryw wyth can mlynedd, o tua 1700 hyd 900 CC. Daeth ei oes aur gyntaf, tua 1600 i 1400 CC, pan roddodd gymaint o gopr fel bod gan Brydain, am y tro cyntaf a’r unig dro yn Oes yr Efydd, yr holl gopr yr oedd ei angen arni o’i daear ei hun.FfynhonnellBritain’s earliest mining boom revealed ↗Newyddion Prifysgol Lerpwl, 15 Hydref 2019 (Saesneg)Darganfuwyd y twneli yn 1987; mae pedwar ar bymtheg o ddyddiadau radiocarbon yn dangos cloddio o tua 1700 hyd 900 CC, gydag oes aur tua 1600–1400 CC; cafwyd dros 2,400 o gerrig morthwyl a thros 30,000 o ddarnau o asgwrn; olrheiniwyd copr y Gogarth drwy ei gemeg a’i isotopau plwm mewn gwaith metel o Lydaw hyd y Baltig; am gyfnod roedd Prydain yn hunangynhaliol mewn copr, yr unig dro yn Oes yr Efydd.
Dim ond rhan o efydd yw copr: fe’i cymysgid ag alcam, a oedd yn gorfod dod o Gernyw. Ac aeth metel y Gogarth ymhell y tu hwnt i hynny. Drwy brofi cemeg a phlwm y mwyn, olrheiniodd Dr Alan Williams o Brifysgol Lerpwl a Cécile Le Carlier de Veslud o Rennes gopr y Gogarth mewn bwyeill o Oes yr Efydd a gafwyd ar draws Prydain a thros y môr, o Lydaw hyd y Baltig.FfynonellauBritain’s earliest mining boom revealed ↗Newyddion Prifysgol Lerpwl, 15 Hydref 2019 (Saesneg)Darganfuwyd y twneli yn 1987; mae pedwar ar bymtheg o ddyddiadau radiocarbon yn dangos cloddio o tua 1700 hyd 900 CC, gydag oes aur tua 1600–1400 CC; cafwyd dros 2,400 o gerrig morthwyl a thros 30,000 o ddarnau o asgwrn; olrheiniwyd copr y Gogarth drwy ei gemeg a’i isotopau plwm mewn gwaith metel o Lydaw hyd y Baltig; am gyfnod roedd Prydain yn hunangynhaliol mewn copr, yr unig dro yn Oes yr Efydd.Boom and bust in Bronze Age Britain: major copper production from the Great Orme mine and European trade, c. 1600–1400 BC ↗R. Alan Williams a Cécile Le Carlier de Veslud, Antiquity 93 (2019), tt. 1178–1196 (Saesneg)Astudiaeth archaeolegol o’r mwynglawdd: dyddiadau radiocarbon, sawl cilometr o weithfeydd, a chopr y Gogarth wedi’i olrhain mewn gwaith metel ar draws Ewrop. Mae’n galw’r mwynglawdd yn un o’r mwyaf yn Ewrop.
Roedd angen pobl a wyddai eu gwaith, a bwyd i’w cynnal, ar fwynglawdd o’r fath. Mae’r astudiaeth yn awgrymu cymuned o fwynwyr llawn amser, wedi’i bwydo, ac efallai wedi’i harwain, gan bobl ffermio gogledd-ddwyrain Cymru.FfynhonnellBritain’s earliest mining boom revealed ↗Newyddion Prifysgol Lerpwl, 15 Hydref 2019 (Saesneg)Darganfuwyd y twneli yn 1987; mae pedwar ar bymtheg o ddyddiadau radiocarbon yn dangos cloddio o tua 1700 hyd 900 CC, gydag oes aur tua 1600–1400 CC; cafwyd dros 2,400 o gerrig morthwyl a thros 30,000 o ddarnau o asgwrn; olrheiniwyd copr y Gogarth drwy ei gemeg a’i isotopau plwm mewn gwaith metel o Lydaw hyd y Baltig; am gyfnod roedd Prydain yn hunangynhaliol mewn copr, yr unig dro yn Oes yr Efydd.
Ymweld#
Mae Mwyngloddiau’r Gogarth ar agor i ymwelwyr o ganol Mawrth hyd ddiwedd Hydref. Gallwch gerdded i lawr i’r twneli a sefyll yn yr Ogof Fawr, y cloddiad tanddaearol cynhanesyddol mwyaf y gwyddys amdano yn y byd, yn y mwynglawdd metel hynaf yn unman sydd ar agor i’r cyhoedd.FfynhonnellGreat Orme Mines ↗Croeso Cymru, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Yr Ogof Fawr, y cloddiad tanddaearol cynhanesyddol mwyaf yn y byd, yn y mwynglawdd metel hynaf ar agor i’r cyhoedd yn unman yn y byd; ar agor o ganol Mawrth hyd ddiwedd Hydref.
Ar agor i’r byd#
Dim ond pedair blynedd wedi darganfod y twneli, ym mis Ebrill 1991, agorwyd Mwyngloddiau’r Gogarth i’r cyhoedd, gyda llwybrau a llwyfannau gwylio wedi’u codi dros y gweithfeydd ar yr wyneb. Rhoddwyd pont dros ben Siafft Vivian yn 1996.FfynhonnellGreat Orme ↗Wikipedia (Saesneg)Penrhyn y Gogarth uwchben Llandudno; agorwyd safle Mwyngloddiau’r Gogarth i’r cyhoedd ym mis Ebrill 1991, gyda llwybrau a llwyfannau gwylio dros y gweithfeydd ar yr wyneb; pont dros Siafft Vivian yn 1996; estynnwyd y ganolfan ymwelwyr yn 2014, gydag offer mwyngloddio, bwyeill efydd ac arddangosfeydd ar fywyd a marwolaeth yn Oes yr Efydd. Yn 2014 estynnwyd y ganolfan ymwelwyr, ac mae bellach yn dangos offer y mwynwyr a bwyeill efydd, gydag arddangosfeydd ar fywyd a marwolaeth yn Oes yr Efydd.FfynhonnellGreat Orme ↗Wikipedia (Saesneg)Penrhyn y Gogarth uwchben Llandudno; agorwyd safle Mwyngloddiau’r Gogarth i’r cyhoedd ym mis Ebrill 1991, gyda llwybrau a llwyfannau gwylio dros y gweithfeydd ar yr wyneb; pont dros Siafft Vivian yn 1996; estynnwyd y ganolfan ymwelwyr yn 2014, gydag offer mwyngloddio, bwyeill efydd ac arddangosfeydd ar fywyd a marwolaeth yn Oes yr Efydd.
Calchfaen tua 330 miliwn o flynyddoedd oed yw’r graig ei hun, ac yn ei holltau y ffurfiodd mwynau’r copr.FfynhonnellGreat Orme Bronze Age Mine ↗Cymdeithas Ddaearegol Llundain, Geosites (Saesneg)Mae’r mwynau copr, calcopyrit gyda malachit ac asurit, mewn gwythiennau yn y garreg galch tua 330 miliwn oed; defnyddiai’r mwynwyr cynhanesyddol forthwylion carreg, esgyrn anifeiliaid a cheibiau corn carw; parhaodd y cloddio o ddechrau Oes yr Efydd hyd tua 600 CC; ymhlith mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf Ewrop ac efallai’r byd.
Ffynonellau a darllen pellach





