Yn 1940 cymerodd y fyddin Fynydd Epynt ar gyfer Maes Hyfforddi Pontsenni, a bu’n rhaid i 219 o bobl o 54 o gartrefi adael.FfynhonnellEpynt clearances ↗Gwefan cymuned Llangamarch (Saesneg)I greu Maes Hyfforddi Pontsenni bu’n rhaid gwagio 54 o gartrefi a bu’n rhaid i 219 o bobl adael; caeodd ysgol, eglwys a’r Drovers Arms; cymerwyd y tir erbyn 30 Mehefin 1940. Wyth deg pump o flynyddoedd yn ddiweddarach, daeth Grŵp Epynt, disgynyddion y teuluoedd hynny, â’r hen enwau adref.FfynhonnellGrŵp Epynt marks 85 years since clearance ↗Luke Williams, Brecon & Radnor Express, 5 Chwefror 2026 (Saesneg)Llechi ag enwau Cymraeg gwreiddiol y ffermydd, a alwyd gan y fyddin yn Farm 1, Farm 2 ac yn y blaen, wedi’u dychwelyd i’w safleoedd; tua 300 o ymwelwyr, llawer yn ddisgynyddion; ymweld â chapel y Babell, ysgol Cilieni a’r Drovers Arms; dadorchuddio llechen yn rhestru pawb a symudwyd yng Nghanolfan Epynt a phlannu coeden; aeth y ddrama Iorwerth o’r Epynt o amgylch ysgolion.
| Cliriwyd | Erbyn 30 Mehefin 1940 |
|---|---|
| Pobl | 219, o 54 o gartrefi |
| Yn eu cofio | Grŵp Epynt |
| Ymwelwyr | Tua 300 |
Fferm 1, Fferm 2#
Roedd y fyddin wedi galw’r ffermydd yn Fferm 1, Fferm 2 ac yn y blaen. Gosodwyd llechi â’u henwau Cymraeg eu hunain wedi’u cerfio arnynt yn ôl lle buont yn sefyll.FfynhonnellGrŵp Epynt marks 85 years since clearance ↗Luke Williams, Brecon & Radnor Express, 5 Chwefror 2026 (Saesneg)Llechi ag enwau Cymraeg gwreiddiol y ffermydd, a alwyd gan y fyddin yn Farm 1, Farm 2 ac yn y blaen, wedi’u dychwelyd i’w safleoedd; tua 300 o ymwelwyr, llawer yn ddisgynyddion; ymweld â chapel y Babell, ysgol Cilieni a’r Drovers Arms; dadorchuddio llechen yn rhestru pawb a symudwyd yng Nghanolfan Epynt a phlannu coeden; aeth y ddrama Iorwerth o’r Epynt o amgylch ysgolion.

Y diwrnod cofio#
Daeth tua 300 o bobl, llawer ohonynt yn ddisgynyddion, ac ymweld â chapel y Babell, ysgol Cilieni a’r Drovers Arms. Dadorchuddiwyd llechen ag enwau pawb y bu’n rhaid iddynt adael yng Nghanolfan Epynt, plannwyd coeden, ac aeth y ddrama Iorwerth o’r Epynt ar daith o amgylch yr ysgolion.FfynhonnellGrŵp Epynt marks 85 years since clearance ↗Luke Williams, Brecon & Radnor Express, 5 Chwefror 2026 (Saesneg)Llechi ag enwau Cymraeg gwreiddiol y ffermydd, a alwyd gan y fyddin yn Farm 1, Farm 2 ac yn y blaen, wedi’u dychwelyd i’w safleoedd; tua 300 o ymwelwyr, llawer yn ddisgynyddion; ymweld â chapel y Babell, ysgol Cilieni a’r Drovers Arms; dadorchuddio llechen yn rhestru pawb a symudwyd yng Nghanolfan Epynt a phlannu coeden; aeth y ddrama Iorwerth o’r Epynt o amgylch ysgolion.

Allweddi yn y drysau#
Yn 1940 roedd y teuluoedd wedi gadael eu hallweddi yn y drysau a’u caeau wedi’u haredig.FfynhonnellEpynt clearance ↗Wikipedia, ar sail Herbert Hughes (1997, 1998), BBC News (2020), WalesOnline a Coflein (Saesneg)Allweddau wedi’u gadael yn y drysau a chaeau’n dal i gael eu haredig; Euros Lewis: ‘ergyd farwol i Frycheiniog Gymraeg’; crebachodd y Fro Gymraeg yn y dwyrain; dinistriwyd y rhan fwyaf o’r adeiladau; y pentref ffug yn 1988; ymgyrch Plaid Cymru yn 1947 yn erbyn cymryd rhagor o dir. Daeth y llythyrau ar 2 Mawrth, y diwrnod wedi Gŵyl Ddewi; gadawodd y teulu olaf ddydd Sul 30 Mehefin, a dechreuodd y gynnau y diwrnod wedyn.FfynhonnellEpynt: A lost community ↗Clare Williams, NFU Cymru, 29 Mehefin 2020 (Saesneg)219 o bobl ar 54 o ffermydd; y llythyrau o 2 Mawrth 1940, y diwrnod ar ôl Gŵyl Dewi yng Nghapel y Babell; mis o estyniad; cau’r ysgol a’r capel ym Mehefin; gadawodd y teulu olaf ddydd Sul 30 Mehefin a dechreuodd y gynnau ddydd Llun 1 Gorffennaf. Thomas Morgan o Landŵr, Gwybedog, Neuadd Llwyd, Beryl Lake; symudodd ffin y Gymraeg tua’r gorllewin.
Ffynonellau a darllen pellach





