
Erthygl
Cofiwch Epynt: clirio’r mynydd, 1940
Yn haf 1940 cymerodd y Swyddfa Ryfel Fynydd Epynt ym Mrycheiniog yn faes tanio. Gorfodwyd 219 o bobl o 54 o gartrefi, cymuned Gymraeg gyfan gyda’i chapel, ei hysgol a’i thafarn, i adael, ac nid aethant byth yn ôl. Hanes pobl y mynydd, a sut y mae Cymru’n eu cofio.
Llun: Tir fferm tonnog ar Fynydd Epynt · Alan Hughes, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Gyrrwch dros Fynydd Epynt heddiw ac fe welwch faneri coch, arwyddion rhybudd ac olion tanciau. Gwrandewch, ac efallai y clywch y gynnau. Yr hyn na welwch yw’r ffermydd. Hyd haf 1940 roedd yr ucheldir hwn yng ngogledd yr hen Frycheiniog yn gartref i gymuned Gymraeg a fu’n ei ffermio ers cenedlaethau, gyda’i chapel, ei hysgol, ei thafarn, ei heisteddfod a’i ffordd ei hun o fyw. Mewn ychydig fisoedd roedd wedi mynd. Cafodd y bobl eu rhybuddion, cymerwyd y mynydd yn faes tanio i’r fyddin, a thrannoeth i’r teulu olaf adael dechreuodd y sieliau ddisgyn. Dyma eu hanes, a pham y mae Cymru’n dweud Cofiwch Epynt.
| Y mynydd | Mynydd Epynt, y llwyfandir uchel rhwng Wysg, Irfon a Gwy, ym Mrycheiniog |
|---|---|
| Y gymuned | 219 o bobl mewn 54 o gartrefi, gyda Chapel y Babell, ysgol Cilieni a’r Drovers Arms |
| Y tir a gymerwyd | Tua 30,000 o erwau, i greu’r hyn a ddaeth yn Faes Hyfforddi Pontsenni |
| Y llythyrau | O 2 Mawrth 1940, y diwrnod ar ôl Gŵyl Dewi |
| Y diwrnod olaf | Dydd Sul 30 Mehefin 1940; dechreuodd y gynnau ddydd Llun 1 Gorffennaf |
| Y geiriau a arhosodd | ‘Mae’n ddiwedd byd yma’ |
| Cofio | 80 mlynedd yn 2020; 85 mlynedd yn 2025, gydag enwau’r ffermydd yn ôl ar y tir |
Ffordd y meirch#
Llwyfandir hir ac uchel yw Mynydd Epynt, rhwng 400 a 478 metr uwchben y môr, rhwng Llanfair-ym-Muallt a Llanwrtyd i’r gogledd a Phontsenni ac Aberhonddu i’r de. Mae afonydd Cilieni, Nant Brân, Ysgir a Honddu yn llifo oddi arno i afon Wysg, a’r Duhonw i lawr i afon Gwy. Mae ei enw’n hen ac mae dadl am ei ystyr, ond yr esboniad mwyaf adnabyddus yw ‘ffordd y meirch’, o hen air am geffyl.FfynhonnellMynydd Epynt ↗Wikipedia, ar sail Coflein a’r Arolwg OrdnansY llwyfandir 400 i 478 metr rhwng Wysg, Irfon a Gwy; yr enw’n cael ei ddarllen fel ‘ffordd y meirch’; henebion Oes yr Efydd ar yr hen lwybrau; arfer y gynfas wen; ailagorodd Disgwylfa fel Canolfan Epynt yn 2009; agorwyd Ffordd Epynt yn 2004.
Mae pobl wedi ei groesi ers Oes yr Efydd, ac mae carneddau a meini’r oes honno’n dal i sefyll lle mae’r hen lwybrau’n cwrdd. Yn ddiweddarach daeth yr un llwybrau’n ffyrdd y porthmyn, a yrrai wartheg a defaid Cymru i farchnadoedd Lloegr, a safai pedair tafarn ar ochr ogleddol y mynydd i’w gwasanaethu: y Griffin, Tafarn y Mynydd, y Spite a’r Drovers Arms.FfynhonnellDrover’s Arms, Duhonw (NPRN 307124) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Un o bedair tafarn y porthmyn ar ochr ogleddol Mynydd Epynt, gyda’r Griffin, Tafarn y Mynydd a’r Spite; aeth yn adfail pan gymerodd y fyddin y mynydd, ac adferodd y Weinyddiaeth Amddiffyn ei du allan yn y 1990au. Ar ei lethrau deheuol, yng Nghefn Brith ger Llangamarch, y ganed John Penri yn 1563, y gŵr a ymbiliodd ar y Frenhines Elisabeth am bregethwyr a fyddai’n siarad â phobl Cymru yn eu hiaith eu hunain.
Byd Cymraeg ar y mynydd#
Yn 1939 roedd y mynydd yn fyw. Ar ffermydd ag enwau fel Ffos yr Hwyaid, Gilfach yr Haidd, Cefnbryn Isaf, Llwynteg Uchaf, Glandŵr, Gwybedog a Waunlwyd, roedd teuluoedd yn ffermio defaid a gwartheg ar dir a ffermiwyd gan eu tadau a’u teidiau o’u blaen. Siaradent Gymraeg ar yr aelwyd, yn y caeau ac yn y capel.Ffynhonnell‘It’s the end of the world’: why we should remember the clearing of Epynt 80 years on ↗Angharad Tomos, Nation.Cymru, 2 Mehefin 2020 (Saesneg)Y swyddog ac enwau’r ffermydd ym Medi 1939; rhybudd i adael erbyn diwedd Ebrill 1940, a mis arall i wyna; y Plygain yng Nghapel y Babell fore Nadolig 1939; Iorwerth Peate a’r hen wraig o Waunlwyd, 82 oed: ‘mae’n ddiwedd byd yma’; Glyn Powell; y pentref ffug; tudalen Atgofion Epynt.
Capel y Babell, a godwyd gan y Methodistiaid Calfinaidd yn 1857, oedd y galon. Yno y bedyddiwyd, y priodwyd ac y claddwyd y bobl; yno y cynhalient eu heisteddfod a’u cymanfa ganu. Am bedwar o’r gloch fore Nadolig 1939, y Nadolig olaf a dreuliodd yr un ohonynt ar y mynydd, cerddasant a marchogasant drwy’r tywyllwch i’r Plygain yn y Babell, i ganu’r hen garolau fel y gwnaeth eu pobl ers canrifoedd.Ffynhonnell‘It’s the end of the world’: why we should remember the clearing of Epynt 80 years on ↗Angharad Tomos, Nation.Cymru, 2 Mehefin 2020 (Saesneg)Y swyddog ac enwau’r ffermydd ym Medi 1939; rhybudd i adael erbyn diwedd Ebrill 1940, a mis arall i wyna; y Plygain yng Nghapel y Babell fore Nadolig 1939; Iorwerth Peate a’r hen wraig o Waunlwyd, 82 oed: ‘mae’n ddiwedd byd yma’; Glyn Powell; y pentref ffug; tudalen Atgofion Epynt. Âi’r plant i ysgol Cilieni, lle archebwyd llyfrau Cymraeg am y tro cyntaf yn 1903, ac roedd y teuluoedd yn gofalu am ei gilydd: dywedai cynfas wen y tu allan i dŷ wrth y cymdogion fod angen help yno.FfynonellauReview: Mynydd Epynt a’r Troad Allan yn 1940 by Herbert Hughes ↗Nation.Cymru, 29 Gorffennaf 2023 (Saesneg)Hanes Herbert Hughes, a gyhoeddwyd gyntaf gan Gomer yn 1997 ac eto gan Y Lolfa yn 2023, gyda rhestr o’r ffermydd a lle’r aeth eu teuluoedd; mesurodd Iorwerth Peate a thynnodd luniau o’r cartrefi ar y diwrnod olaf; archebodd ysgol Cilieni lyfrau Cymraeg am y tro cyntaf yn 1903; drama T. C. Thomas, Sound of Stillness.Mynydd Epynt ↗Wikipedia, ar sail Coflein a’r Arolwg OrdnansY llwyfandir 400 i 478 metr rhwng Wysg, Irfon a Gwy; yr enw’n cael ei ddarllen fel ‘ffordd y meirch’; henebion Oes yr Efydd ar yr hen lwybrau; arfer y gynfas wen; ailagorodd Disgwylfa fel Canolfan Epynt yn 2009; agorwyd Ffordd Epynt yn 2004.

Y swyddog na fedrai sillafu’r enwau#
Ym mis Medi 1939, wrth i’r rhyfel ddechrau, daeth swyddog o’r fyddin i’r ysgol mewn car bach brown. Roedd ganddo restr o ffermydd y mynydd, ac ni fedrai sillafu eu henwau, felly gofynnodd i blant yr ysgol ei helpu i’w cael ar y map.Ffynhonnell‘It’s the end of the world’: why we should remember the clearing of Epynt 80 years on ↗Angharad Tomos, Nation.Cymru, 2 Mehefin 2020 (Saesneg)Y swyddog ac enwau’r ffermydd ym Medi 1939; rhybudd i adael erbyn diwedd Ebrill 1940, a mis arall i wyna; y Plygain yng Nghapel y Babell fore Nadolig 1939; Iorwerth Peate a’r hen wraig o Waunlwyd, 82 oed: ‘mae’n ddiwedd byd yma’; Glyn Powell; y pentref ffug; tudalen Atgofion Epynt. Doedd neb yn gwybod pam eto.
Erbyn y flwyddyn newydd roedd y bobl yn poeni. Ar 1 Mawrth 1940 daethant ynghyd yng Nghapel y Babell, fel bob amser, i gadw Gŵyl Dewi. Drannoeth, 2 Mawrth, dechreuodd y llythyrau gyrraedd.FfynhonnellEpynt: A lost community ↗Clare Williams, NFU Cymru, 29 Mehefin 2020 (Saesneg)219 o bobl ar 54 o ffermydd; y llythyrau o 2 Mawrth 1940, y diwrnod ar ôl Gŵyl Dewi yng Nghapel y Babell; mis o estyniad; cau’r ysgol a’r capel ym Mehefin; gadawodd y teulu olaf ddydd Sul 30 Mehefin a dechreuodd y gynnau ddydd Llun 1 Gorffennaf. Thomas Morgan o Landŵr, Gwybedog, Neuadd Llwyd, Beryl Lake; symudodd ffin y Gymraeg tua’r gorllewin. Roedd ar y Swyddfa Ryfel angen y mynydd i ymarfer y gynnau mawr, ar gyfer y rhyfel. Roedd pob teulu i adael ei gartref erbyn diwedd Ebrill.Ffynhonnell‘It’s the end of the world’: why we should remember the clearing of Epynt 80 years on ↗Angharad Tomos, Nation.Cymru, 2 Mehefin 2020 (Saesneg)Y swyddog ac enwau’r ffermydd ym Medi 1939; rhybudd i adael erbyn diwedd Ebrill 1940, a mis arall i wyna; y Plygain yng Nghapel y Babell fore Nadolig 1939; Iorwerth Peate a’r hen wraig o Waunlwyd, 82 oed: ‘mae’n ddiwedd byd yma’; Glyn Powell; y pentref ffug; tudalen Atgofion Epynt.

Cymru’n codi ei llais#
Roedd hi’n dymor wyna. Mae gofyn i ffermwr mynydd symud ei braidd ym mis Ebrill yn gofyn iddo golli gwaith blwyddyn, a gofynnodd y teuluoedd am ragor o amser. Cawsant fis arall, ac yna ddiwrnod olaf: 30 Mehefin 1940.FfynonellauEpynt: A lost community ↗Clare Williams, NFU Cymru, 29 Mehefin 2020 (Saesneg)219 o bobl ar 54 o ffermydd; y llythyrau o 2 Mawrth 1940, y diwrnod ar ôl Gŵyl Dewi yng Nghapel y Babell; mis o estyniad; cau’r ysgol a’r capel ym Mehefin; gadawodd y teulu olaf ddydd Sul 30 Mehefin a dechreuodd y gynnau ddydd Llun 1 Gorffennaf. Thomas Morgan o Landŵr, Gwybedog, Neuadd Llwyd, Beryl Lake; symudodd ffin y Gymraeg tua’r gorllewin.‘It’s the end of the world’: why we should remember the clearing of Epynt 80 years on ↗Angharad Tomos, Nation.Cymru, 2 Mehefin 2020 (Saesneg)Y swyddog ac enwau’r ffermydd ym Medi 1939; rhybudd i adael erbyn diwedd Ebrill 1940, a mis arall i wyna; y Plygain yng Nghapel y Babell fore Nadolig 1939; Iorwerth Peate a’r hen wraig o Waunlwyd, 82 oed: ‘mae’n ddiwedd byd yma’; Glyn Powell; y pentref ffug; tudalen Atgofion Epynt.
Cododd aelodau seneddol Cymru a gwŷr cyhoeddus eu llais drostynt, ond yng ngwanwyn 1940 atebwyd pob gwrthwynebiad â’r rhyfel.FfynhonnellEpynt clearance ↗Wikipedia, ar sail Herbert Hughes (1997, 1998), BBC News (2020), WalesOnline a Coflein (Saesneg)Allweddau wedi’u gadael yn y drysau a chaeau’n dal i gael eu haredig; Euros Lewis: ‘ergyd farwol i Frycheiniog Gymraeg’; crebachodd y Fro Gymraeg yn y dwyrain; dinistriwyd y rhan fwyaf o’r adeiladau; y pentref ffug yn 1988; ymgyrch Plaid Cymru yn 1947 yn erbyn cymryd rhagor o dir. Ar 25 Ebrill 1940 gofynnodd Jim Griffiths, yr aelod dros Lanelli, i’r Gweinidog Amaeth yn Nhŷ’r Cyffredin faint o dir yng Nghymru a gymerwyd gan adrannau’r llywodraeth a faint o bobl y tir a gollodd eu cartrefi, ac ymbiliodd arno i ofyn iddynt chwilio am safleoedd eraill. Atebodd y gweinidog fod tua 49,000 o erwau wedi’u cymryd mewn tair blynedd, nad oedd ganddo ffigur am y bobl a symudwyd, ac na theimlai fod cyfiawnhad dros annog yr adrannau i adael Cymru allan.FfynhonnellLand Acquisition (Wales), House of Commons, 25 April 1940 ↗Hansard, Dadleuon Seneddol, cyfrol 360, colofnau 349–350 (Saesneg)Mae Jim Griffiths yn gofyn faint o dir Cymru a gymerwyd a faint o bobl y tir a symudwyd, ac yn gofyn i’r adrannau chwilio am safleoedd eraill; mae’r gweinidog yn rhoi tua 49,000 o erwau mewn tair blynedd ac yn dweud na theimlai gyfiawnhad dros annog yr adrannau i adael Cymru allan.
Y dyddiau olaf#
Ym mis Mehefin caeodd yr ysgol a’r capel, a dechreuodd y fyddin dynnu’r gwrychoedd.FfynhonnellEpynt: A lost community ↗Clare Williams, NFU Cymru, 29 Mehefin 2020 (Saesneg)219 o bobl ar 54 o ffermydd; y llythyrau o 2 Mawrth 1940, y diwrnod ar ôl Gŵyl Dewi yng Nghapel y Babell; mis o estyniad; cau’r ysgol a’r capel ym Mehefin; gadawodd y teulu olaf ddydd Sul 30 Mehefin a dechreuodd y gynnau ddydd Llun 1 Gorffennaf. Thomas Morgan o Landŵr, Gwybedog, Neuadd Llwyd, Beryl Lake; symudodd ffin y Gymraeg tua’r gorllewin. Fesul un aeth y teuluoedd i lawr oddi ar y mynydd gyda’u dodrefn a’u hanifeiliaid. Gwrthododd un wraig fynd heb ddrws ffrynt ei thŷ ei hun, ac aeth ag ef gyda hi.Ffynhonnell‘It’s the end of the world’: why we should remember the clearing of Epynt 80 years on ↗Angharad Tomos, Nation.Cymru, 2 Mehefin 2020 (Saesneg)Y swyddog ac enwau’r ffermydd ym Medi 1939; rhybudd i adael erbyn diwedd Ebrill 1940, a mis arall i wyna; y Plygain yng Nghapel y Babell fore Nadolig 1939; Iorwerth Peate a’r hen wraig o Waunlwyd, 82 oed: ‘mae’n ddiwedd byd yma’; Glyn Powell; y pentref ffug; tudalen Atgofion Epynt.
Daeth un gŵr i’w gweld yn mynd ac i gadw’r hyn a allai. Daeth Iorwerth Peate o Amgueddfa Genedlaethol Cymru, ysgolhaig bywyd gwerin Cymru a fyddai’n sefydlu’r Amgueddfa Werin yn Sain Ffagan yn ddiweddarach, i fyny i Epynt ym Mehefin 1940 i fesur a thynnu lluniau o’r cartrefi cyn eu colli. Mae Amgueddfa Cymru yn cadw ei luniau heddiw.FfynonellauReview: Mynydd Epynt a’r Troad Allan yn 1940 by Herbert Hughes ↗Nation.Cymru, 29 Gorffennaf 2023 (Saesneg)Hanes Herbert Hughes, a gyhoeddwyd gyntaf gan Gomer yn 1997 ac eto gan Y Lolfa yn 2023, gyda rhestr o’r ffermydd a lle’r aeth eu teuluoedd; mesurodd Iorwerth Peate a thynnodd luniau o’r cartrefi ar y diwrnod olaf; archebodd ysgol Cilieni lyfrau Cymraeg am y tro cyntaf yn 1903; drama T. C. Thomas, Sound of Stillness.Quarter plate film negative, Ysgair Fechan valley, Epynt (F2022.5.31) ↗Iorwerth Peate, Mehefin 1940; Amgueddfa Cymru, Casgliadau Ar-lein (Saesneg)Un o’r lluniau a dynnodd Iorwerth Peate ar Epynt ym Mehefin 1940, a gedwir yn y casgliad cenedlaethol. Yn Waunlwyd cafodd hyd i hen wraig 82 oed yn eistedd yn ei chadair freichiau, yn wylo. Yn y tŷ hwnnw y ganed hi, a’i thad a’i thaid hefyd. Gofynnodd iddo o ble y deuai. Pan ddywedodd Caerdydd, dywedodd wrtho am fynd yn ôl yno cyn gynted ag y gallai, a meddai:Ffynhonnell‘It’s the end of the world’: why we should remember the clearing of Epynt 80 years on ↗Angharad Tomos, Nation.Cymru, 2 Mehefin 2020 (Saesneg)Y swyddog ac enwau’r ffermydd ym Medi 1939; rhybudd i adael erbyn diwedd Ebrill 1940, a mis arall i wyna; y Plygain yng Nghapel y Babell fore Nadolig 1939; Iorwerth Peate a’r hen wraig o Waunlwyd, 82 oed: ‘mae’n ddiwedd byd yma’; Glyn Powell; y pentref ffug; tudalen Atgofion Epynt.
Mae’n ddiwedd byd yma.
Hen wraig o Waunlwyd, 82 oed, wrth Iorwerth Peate, Mehefin 1940
Daeth y geiriau hynny’n enw ar yr hanes. Rhoddodd Herbert Hughes hwy’n deitl i’w hanes am y clirio, ‘Mae’n ddiwedd byd yma’, yn 1997.

Ddydd Sul 30 Mehefin 1940, diwrnod llwyd, gadawodd y teulu olaf y mynydd. Ddydd Llun 1 Gorffennaf dechreuodd y gynnau danio.FfynonellauEpynt: A lost community ↗Clare Williams, NFU Cymru, 29 Mehefin 2020 (Saesneg)219 o bobl ar 54 o ffermydd; y llythyrau o 2 Mawrth 1940, y diwrnod ar ôl Gŵyl Dewi yng Nghapel y Babell; mis o estyniad; cau’r ysgol a’r capel ym Mehefin; gadawodd y teulu olaf ddydd Sul 30 Mehefin a dechreuodd y gynnau ddydd Llun 1 Gorffennaf. Thomas Morgan o Landŵr, Gwybedog, Neuadd Llwyd, Beryl Lake; symudodd ffin y Gymraeg tua’r gorllewin.‘It’s the end of the world’: why we should remember the clearing of Epynt 80 years on ↗Angharad Tomos, Nation.Cymru, 2 Mehefin 2020 (Saesneg)Y swyddog ac enwau’r ffermydd ym Medi 1939; rhybudd i adael erbyn diwedd Ebrill 1940, a mis arall i wyna; y Plygain yng Nghapel y Babell fore Nadolig 1939; Iorwerth Peate a’r hen wraig o Waunlwyd, 82 oed: ‘mae’n ddiwedd byd yma’; Glyn Powell; y pentref ffug; tudalen Atgofion Epynt. At ei gilydd roedd 219 o bobl o 54 o gartrefi wedi mynd, a chyda hwy aeth Capel y Babell, ysgol Cilieni, eglwys a’r Drovers Arms.FfynonellauEpynt clearances ↗Gwefan cymuned Llangamarch (Saesneg)I greu Maes Hyfforddi Pontsenni bu’n rhaid gwagio 54 o gartrefi a bu’n rhaid i 219 o bobl adael; caeodd ysgol, eglwys a’r Drovers Arms; cymerwyd y tir erbyn 30 Mehefin 1940.Remember Epynt ↗Ifor ap Glyn, Bardd Cenedlaethol Cymru, 30 Mehefin 2020 (Llenyddiaeth Cymru) (Saesneg)Ym Mehefin 1940 symudwyd 219 o bobl o’u cartrefi ar Epynt i greu maes tanio; caeodd ysgol Cilieni a chapel y Babell; collwyd 54 o ffermydd, cymuned gyfan. Yr un haf dechreuodd y bomiau ddisgyn ar Gaerdydd ac Abertawe.
Y tân ar aelwyd Glandŵr#
Credai llawer y byddent yn dod adref pan fyddai’r rhyfel drosodd. Gadawodd rhai eu hallweddau yn y drysau, a chadwodd rhai eu tai yn addas i fyw ynddynt a dal ati i aredig eu caeau.FfynhonnellEpynt clearance ↗Wikipedia, ar sail Herbert Hughes (1997, 1998), BBC News (2020), WalesOnline a Coflein (Saesneg)Allweddau wedi’u gadael yn y drysau a chaeau’n dal i gael eu haredig; Euros Lewis: ‘ergyd farwol i Frycheiniog Gymraeg’; crebachodd y Fro Gymraeg yn y dwyrain; dinistriwyd y rhan fwyaf o’r adeiladau; y pentref ffug yn 1988; ymgyrch Plaid Cymru yn 1947 yn erbyn cymryd rhagor o dir. Âi Thomas Morgan o Landŵr yn ôl ddydd ar ôl dydd i gynnau’r tân ar ei aelwyd ei hun, i gadw’r tŷ yn fyw. Rhybuddiodd y milwyr ef dro ar ôl tro. Yna un diwrnod daeth yn ôl ac roedd y tŷ wedi mynd. Meddai swyddog wrtho: ‘We’ve blown up the farmhouse. You won’t need to come here anymore.’ (Rydyn ni wedi chwythu’r ffermdy i fyny. Fydd dim angen i chi ddod yma eto.)FfynhonnellEpynt: A lost community ↗Clare Williams, NFU Cymru, 29 Mehefin 2020 (Saesneg)219 o bobl ar 54 o ffermydd; y llythyrau o 2 Mawrth 1940, y diwrnod ar ôl Gŵyl Dewi yng Nghapel y Babell; mis o estyniad; cau’r ysgol a’r capel ym Mehefin; gadawodd y teulu olaf ddydd Sul 30 Mehefin a dechreuodd y gynnau ddydd Llun 1 Gorffennaf. Thomas Morgan o Landŵr, Gwybedog, Neuadd Llwyd, Beryl Lake; symudodd ffin y Gymraeg tua’r gorllewin.
Roedd Elwyn Davies o Ferthyr Cynog yn ddeg oed yn 1940. Gwybedog oedd cartref ei nain. ‘Wythnos yn unig ar ôl iddi adael,’ cofiai, ‘fe chwalon nhw ei thŷ hi.’FfynhonnellEpynt: A lost community ↗Clare Williams, NFU Cymru, 29 Mehefin 2020 (Saesneg)219 o bobl ar 54 o ffermydd; y llythyrau o 2 Mawrth 1940, y diwrnod ar ôl Gŵyl Dewi yng Nghapel y Babell; mis o estyniad; cau’r ysgol a’r capel ym Mehefin; gadawodd y teulu olaf ddydd Sul 30 Mehefin a dechreuodd y gynnau ddydd Llun 1 Gorffennaf. Thomas Morgan o Landŵr, Gwybedog, Neuadd Llwyd, Beryl Lake; symudodd ffin y Gymraeg tua’r gorllewin.
Ar chwâl#
Aeth y teuluoedd lle gallent gael fferm neu do uwch eu pennau: i’r cymoedd islaw’r mynydd, i Sir Faesyfed, a llawer i Sir Gaerfyrddin, ugain milltir a mwy o gartref. Aeth Ivor Morgan o Neuadd Llwyd, ffermwr ifanc tri deg dau oed, i Lwyn Wennol yng Ngwynfe; dywedodd ei ŵyr, yr aelod o’r Senedd Lee Waters, fod Epynt wedi aros yn fyw yn ei feddwl hyd ddiwedd ei ddyddiau. Y baban olaf a aned ar y mynydd, Beryl Lake, oedd nain Ben Lake, aelod seneddol Ceredigion, a alwodd y clirio yn bennod bwysig ond a anghofir yn aml yn hanes Cymru.FfynhonnellEpynt: A lost community ↗Clare Williams, NFU Cymru, 29 Mehefin 2020 (Saesneg)219 o bobl ar 54 o ffermydd; y llythyrau o 2 Mawrth 1940, y diwrnod ar ôl Gŵyl Dewi yng Nghapel y Babell; mis o estyniad; cau’r ysgol a’r capel ym Mehefin; gadawodd y teulu olaf ddydd Sul 30 Mehefin a dechreuodd y gynnau ddydd Llun 1 Gorffennaf. Thomas Morgan o Landŵr, Gwybedog, Neuadd Llwyd, Beryl Lake; symudodd ffin y Gymraeg tua’r gorllewin.
Roedd teulu Glyn Powell ymhlith y rhai a drowyd allan yn 1940. Yn y 1950au anfonwyd ef yn ôl i Epynt yn filwr ar Wasanaeth Cenedlaethol, a chysgodd ym meudy Ffos yr Hwyaid, fferm a adwaenai fel cartref. Yn ei nawdegau roedd yn dal i ymgyrchu, a throsglwyddodd yr hanes i’w ferch a’i phlant hithau.Ffynhonnell‘It’s the end of the world’: why we should remember the clearing of Epynt 80 years on ↗Angharad Tomos, Nation.Cymru, 2 Mehefin 2020 (Saesneg)Y swyddog ac enwau’r ffermydd ym Medi 1939; rhybudd i adael erbyn diwedd Ebrill 1940, a mis arall i wyna; y Plygain yng Nghapel y Babell fore Nadolig 1939; Iorwerth Peate a’r hen wraig o Waunlwyd, 82 oed: ‘mae’n ddiwedd byd yma’; Glyn Powell; y pentref ffug; tudalen Atgofion Epynt.
Yr iaith yn cilio#
Yn 1940 roedd gogledd Brycheiniog yn fro Gymraeg, ac Epynt yn un o’i chadarnleoedd.FfynhonnellEvent marks anniversary of forced displacements of Welsh-speaking community ↗Mark Mansfield, Nation.Cymru, 15 Mehefin 2026 (Saesneg)Roedd gogledd Brycheiniog yn Gymraeg ei iaith gan mwyaf yn 1940. Tua chwe blynedd ar ôl Epynt lluniodd y Swyddfa Ryfel gynlluniau am faes hyfforddi yn y Preselau; unodd Brwydr y Preseli ffermwyr, capeli a’r bobl, a rhoddwyd y gorau i’r cynlluniau. Pan wasgarwyd pobl Epynt, llawer ohonynt i fannau lle siaredid mwy o Saesneg, collodd y Fro Gymraeg dir yn y dwyrain, a symudodd y ffin lle’r oedd y Gymraeg yn iaith bob dydd tua’r gorllewin.FfynonellauEpynt: A lost community ↗Clare Williams, NFU Cymru, 29 Mehefin 2020 (Saesneg)219 o bobl ar 54 o ffermydd; y llythyrau o 2 Mawrth 1940, y diwrnod ar ôl Gŵyl Dewi yng Nghapel y Babell; mis o estyniad; cau’r ysgol a’r capel ym Mehefin; gadawodd y teulu olaf ddydd Sul 30 Mehefin a dechreuodd y gynnau ddydd Llun 1 Gorffennaf. Thomas Morgan o Landŵr, Gwybedog, Neuadd Llwyd, Beryl Lake; symudodd ffin y Gymraeg tua’r gorllewin.Epynt clearance ↗Wikipedia, ar sail Herbert Hughes (1997, 1998), BBC News (2020), WalesOnline a Coflein (Saesneg)Allweddau wedi’u gadael yn y drysau a chaeau’n dal i gael eu haredig; Euros Lewis: ‘ergyd farwol i Frycheiniog Gymraeg’; crebachodd y Fro Gymraeg yn y dwyrain; dinistriwyd y rhan fwyaf o’r adeiladau; y pentref ffug yn 1988; ymgyrch Plaid Cymru yn 1947 yn erbyn cymryd rhagor o dir. Collwyd tafodiaith leol gyda hwy, a’r enwau hefyd: galwodd y fyddin yr hen ffermydd yn Farm 1, Farm 2 ac yn y blaen.FfynhonnellGrŵp Epynt marks 85 years since clearance ↗Luke Williams, Brecon & Radnor Express, 5 Chwefror 2026 (Saesneg)Llechi ag enwau Cymraeg gwreiddiol y ffermydd, a alwyd gan y fyddin yn Farm 1, Farm 2 ac yn y blaen, wedi’u dychwelyd i’w safleoedd; tua 300 o ymwelwyr, llawer yn ddisgynyddion; ymweld â chapel y Babell, ysgol Cilieni a’r Drovers Arms; dadorchuddio llechen yn rhestru pawb a symudwyd yng Nghanolfan Epynt a phlannu coeden; aeth y ddrama Iorwerth o’r Epynt o amgylch ysgolion.
Galwodd y storïwr a’r hanesydd Euros Lewis, sydd wedi casglu atgofion pobl y mynydd, y clirio yn ‘ergyd farwol i Frycheiniog Gymraeg’.FfynhonnellEpynt clearance ↗Wikipedia, ar sail Herbert Hughes (1997, 1998), BBC News (2020), WalesOnline a Coflein (Saesneg)Allweddau wedi’u gadael yn y drysau a chaeau’n dal i gael eu haredig; Euros Lewis: ‘ergyd farwol i Frycheiniog Gymraeg’; crebachodd y Fro Gymraeg yn y dwyrain; dinistriwyd y rhan fwyaf o’r adeiladau; y pentref ffug yn 1988; ymgyrch Plaid Cymru yn 1947 yn erbyn cymryd rhagor o dir.
Y mynydd dan y gynnau#
Daeth Mynydd Epynt yn galon Maes Hyfforddi Pontsenni, y maes hyfforddi milwrol mwyaf yng Nghymru, ac felly y mae o hyd. Dinistriwyd y rhan fwyaf o’r hen adeiladau, y ffermdai, y capeli a’u mynwentydd, gan sieliau a ffrwydron. Yn 1988 cododd y fyddin bentref ffug ar y mynydd i ymarfer ymladd mewn strydoedd, gyda chapel ffug a cherrig beddau ffug.FfynonellauEpynt clearance ↗Wikipedia, ar sail Herbert Hughes (1997, 1998), BBC News (2020), WalesOnline a Coflein (Saesneg)Allweddau wedi’u gadael yn y drysau a chaeau’n dal i gael eu haredig; Euros Lewis: ‘ergyd farwol i Frycheiniog Gymraeg’; crebachodd y Fro Gymraeg yn y dwyrain; dinistriwyd y rhan fwyaf o’r adeiladau; y pentref ffug yn 1988; ymgyrch Plaid Cymru yn 1947 yn erbyn cymryd rhagor o dir.‘It’s the end of the world’: why we should remember the clearing of Epynt 80 years on ↗Angharad Tomos, Nation.Cymru, 2 Mehefin 2020 (Saesneg)Y swyddog ac enwau’r ffermydd ym Medi 1939; rhybudd i adael erbyn diwedd Ebrill 1940, a mis arall i wyna; y Plygain yng Nghapel y Babell fore Nadolig 1939; Iorwerth Peate a’r hen wraig o Waunlwyd, 82 oed: ‘mae’n ddiwedd byd yma’; Glyn Powell; y pentref ffug; tudalen Atgofion Epynt. Mae defaid yn dal i bori’r maes, ond mae’r hen hawliau tramwy ar ei draws ar gau.FfynonellauMynydd Epynt ↗Wikipedia, ar sail Coflein a’r Arolwg OrdnansY llwyfandir 400 i 478 metr rhwng Wysg, Irfon a Gwy; yr enw’n cael ei ddarllen fel ‘ffordd y meirch’; henebion Oes yr Efydd ar yr hen lwybrau; arfer y gynfas wen; ailagorodd Disgwylfa fel Canolfan Epynt yn 2009; agorwyd Ffordd Epynt yn 2004.Epynt clearance ↗Wikipedia, ar sail Herbert Hughes (1997, 1998), BBC News (2020), WalesOnline a Coflein (Saesneg)Allweddau wedi’u gadael yn y drysau a chaeau’n dal i gael eu haredig; Euros Lewis: ‘ergyd farwol i Frycheiniog Gymraeg’; crebachodd y Fro Gymraeg yn y dwyrain; dinistriwyd y rhan fwyaf o’r adeiladau; y pentref ffug yn 1988; ymgyrch Plaid Cymru yn 1947 yn erbyn cymryd rhagor o dir.
Mae ambell beth wedi goroesi. Mae’r Drovers Arms yn dal i sefyll; adferodd y Weinyddiaeth Amddiffyn ei du allan yn y 1990au, er ei fod yn wag y tu mewn.FfynhonnellDrover’s Arms, Duhonw (NPRN 307124) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Un o bedair tafarn y porthmyn ar ochr ogleddol Mynydd Epynt, gyda’r Griffin, Tafarn y Mynydd a’r Spite; aeth yn adfail pan gymerodd y fyddin y mynydd, ac adferodd y Weinyddiaeth Amddiffyn ei du allan yn y 1990au. Daeth Disgwylfa, un o’r ffermydd a gymerwyd yn 1940, yn Ganolfan Epynt, ac yn 2004 agorwyd Ffordd Epynt, llwybr o tua 65 cilometr o amgylch ymyl y maes i gerddwyr, marchogion a beicwyr.FfynonellauMynydd Epynt ↗Wikipedia, ar sail Coflein a’r Arolwg OrdnansY llwyfandir 400 i 478 metr rhwng Wysg, Irfon a Gwy; yr enw’n cael ei ddarllen fel ‘ffordd y meirch’; henebion Oes yr Efydd ar yr hen lwybrau; arfer y gynfas wen; ailagorodd Disgwylfa fel Canolfan Epynt yn 2009; agorwyd Ffordd Epynt yn 2004.The Epynt Way: a modern trail in an ancient landscape ↗Cymdeithas Ffordd Epynt (Saesneg)Llwybr 65 cilometr o amgylch ymyl Maes Hyfforddi Pontsenni; y ganolfan ymwelwyr yn Nisgwylfa, un o’r ffermdai gwreiddiol, ar y B4519 rhwng Capel Uchaf a’r Garth.

Byth eto: y Preselau#
Dysgodd Epynt i Gymru beth allai ddigwydd pan fyddai Llundain am gael y tir. Pan ddaeth y rhyfel i ben, roedd y Swyddfa Ryfel am gael rhagor: tir ger Trawsfynydd, Tregaron a Llyn y Fan Fach, ac yn bennaf oll fryniau’r Preselau yn Sir Benfro. Y tro hwn roedd Cymru’n barod. Yn 1947 addunedodd Plaid Cymru na fyddai’n ildio modfedd.FfynhonnellEpynt clearance ↗Wikipedia, ar sail Herbert Hughes (1997, 1998), BBC News (2020), WalesOnline a Coflein (Saesneg)Allweddau wedi’u gadael yn y drysau a chaeau’n dal i gael eu haredig; Euros Lewis: ‘ergyd farwol i Frycheiniog Gymraeg’; crebachodd y Fro Gymraeg yn y dwyrain; dinistriwyd y rhan fwyaf o’r adeiladau; y pentref ffug yn 1988; ymgyrch Plaid Cymru yn 1947 yn erbyn cymryd rhagor o dir. Yn y Preselau safodd y ffermwyr, y capeli a phobl yr ardal gyda’i gilydd ym Mrwydr y Preseli, ac ysgrifennodd y bardd Waldo Williams ei gerdd fawr Preseli yn 1946 i amddiffyn bryniau ei blentyndod. Rhoddwyd y gorau i’r cynllun.FfynonellauEvent marks anniversary of forced displacements of Welsh-speaking community ↗Mark Mansfield, Nation.Cymru, 15 Mehefin 2026 (Saesneg)Roedd gogledd Brycheiniog yn Gymraeg ei iaith gan mwyaf yn 1940. Tua chwe blynedd ar ôl Epynt lluniodd y Swyddfa Ryfel gynlluniau am faes hyfforddi yn y Preselau; unodd Brwydr y Preseli ffermwyr, capeli a’r bobl, a rhoddwyd y gorau i’r cynlluniau.The poetry of the Preselis: Waldo Williams ↗Esgobaeth Tyddewi, Pobl Dewi, Medi 2025 (Saesneg)Cerdd Waldo Williams, Preseli, a ysgrifennwyd yn 1946 yn erbyn y cynlluniau i wneud y bryniau’n faes hyfforddi milwrol parhaol. Yr hyn a gollodd Epynt, fe’i cadwodd y Preselau.
Bum mlynedd ar hugain ar ôl Epynt, cymerwyd cymuned Gymraeg arall, Capel Celyn yng Nghwm Tryweryn, oddi ar ei phobl, y tro hwn er mwyn dŵr Lerpwl. Erbyn hynny safodd y genedl gyfan drosti, a daeth Cofiwch Dryweryn yn gri Cymru. Cofiwch Epynt yw ei chwaer hŷn.
Cofiwch Epynt#
Am flynyddoedd adroddid hanes Epynt yn bennaf wrth aelwydydd y teuluoedd a gollodd eu cartrefi. Yna fe’i hysgrifennwyd. Casglodd Herbert Hughes yr atgofion, y lluniau ac enwau’r ffermydd a lle’r aeth pob teulu, a chyhoeddodd ‘Mae’n ddiwedd byd yma’: Mynydd Epynt a’r Troad Allan yn 1940 yn 1997, ac yn Saesneg An Uprooted Community: A History of Epynt yn 1998. Mae’r Lolfa wedi cyhoeddi’r ddau lyfr eto, yr un Cymraeg yn 2023.FfynhonnellReview: Mynydd Epynt a’r Troad Allan yn 1940 by Herbert Hughes ↗Nation.Cymru, 29 Gorffennaf 2023 (Saesneg)Hanes Herbert Hughes, a gyhoeddwyd gyntaf gan Gomer yn 1997 ac eto gan Y Lolfa yn 2023, gyda rhestr o’r ffermydd a lle’r aeth eu teuluoedd; mesurodd Iorwerth Peate a thynnodd luniau o’r cartrefi ar y diwrnod olaf; archebodd ysgol Cilieni lyfrau Cymraeg am y tro cyntaf yn 1903; drama T. C. Thomas, Sound of Stillness. Trodd T. C. Thomas hanes Glandŵr yn ddrama, Sound of Stillness.FfynhonnellReview: Mynydd Epynt a’r Troad Allan yn 1940 by Herbert Hughes ↗Nation.Cymru, 29 Gorffennaf 2023 (Saesneg)Hanes Herbert Hughes, a gyhoeddwyd gyntaf gan Gomer yn 1997 ac eto gan Y Lolfa yn 2023, gyda rhestr o’r ffermydd a lle’r aeth eu teuluoedd; mesurodd Iorwerth Peate a thynnodd luniau o’r cartrefi ar y diwrnod olaf; archebodd ysgol Cilieni lyfrau Cymraeg am y tro cyntaf yn 1903; drama T. C. Thomas, Sound of Stillness.
Ym Mehefin 2020, wedi pedwar ugain mlynedd, ysgrifennodd Bardd Cenedlaethol Cymru, Ifor ap Glyn, gerdd i gofio’r 219 o bobl a’r 54 o ffermydd, yn Gymraeg ac yn Saesneg. Mae’r fersiwn Saesneg, Remember Epynt, yn dechrau: ‘Now only shells / till the soil at Llwynteg-ucha’ (Dim ond sieliau / sy’n trin y pridd yn Llwynteg-ucha bellach).FfynhonnellRemember Epynt ↗Ifor ap Glyn, Bardd Cenedlaethol Cymru, 30 Mehefin 2020 (Llenyddiaeth Cymru) (Saesneg)Ym Mehefin 1940 symudwyd 219 o bobl o’u cartrefi ar Epynt i greu maes tanio; caeodd ysgol Cilieni a chapel y Babell; collwyd 54 o ffermydd, cymuned gyfan. Gwnaeth Bethan, merch Glyn Powell, gyda Menter Iaith Brycheiniog, y dudalen Atgofion Epynt, lle cofir enwau’r ffermydd a gollwyd ddydd ar ôl dydd.Ffynhonnell‘It’s the end of the world’: why we should remember the clearing of Epynt 80 years on ↗Angharad Tomos, Nation.Cymru, 2 Mehefin 2020 (Saesneg)Y swyddog ac enwau’r ffermydd ym Medi 1939; rhybudd i adael erbyn diwedd Ebrill 1940, a mis arall i wyna; y Plygain yng Nghapel y Babell fore Nadolig 1939; Iorwerth Peate a’r hen wraig o Waunlwyd, 82 oed: ‘mae’n ddiwedd byd yma’; Glyn Powell; y pentref ffug; tudalen Atgofion Epynt. Yn 2022 adroddodd ITV Cymru yr hanes yn ei gyfres Vanished Wales.FfynhonnellVanished Wales: the true story of Mynydd Epynt, a community lost forever in the dark days of WWII ↗ITV News Cymru, 25 Mai 2022 (Saesneg)Tua 30,000 o erwau wedi’u cymryd a mwy na 200 o ddynion, menywod a phlant wedi’u gorchymyn i adael; mae Ydwena Jones ac Elwyn Davies yn cofio.
Yn 2025, wedi wyth deg pump o flynyddoedd, daeth disgynyddion y teuluoedd ynghyd fel Grŵp Epynt. Ar ddiwrnod agored ar y maes, roedd llechi wedi’u naddu â hen enwau Cymraeg y ffermydd yn leinio’r ffordd; yna aed â hwy yn ôl a’u gosod lle safai’r ffermydd gynt, fel bod gan Farm 1 a Farm 2 eu henwau eto. Daeth tua thri chant o bobl, llawer ohonynt yn blant ac wyrion pobl 1940, ac ymwelsant â safle Capel y Babell, ysgol Cilieni a’r Drovers Arms. Yng Nghanolfan Epynt dadorchuddiwyd llechen yn dwyn enwau pawb y bu’n rhaid iddynt adael, a phlannwyd coeden. Aeth drama, Iorwerth o’r Epynt, o amgylch ysgolion yr ardal.FfynhonnellGrŵp Epynt marks 85 years since clearance ↗Luke Williams, Brecon & Radnor Express, 5 Chwefror 2026 (Saesneg)Llechi ag enwau Cymraeg gwreiddiol y ffermydd, a alwyd gan y fyddin yn Farm 1, Farm 2 ac yn y blaen, wedi’u dychwelyd i’w safleoedd; tua 300 o ymwelwyr, llawer yn ddisgynyddion; ymweld â chapel y Babell, ysgol Cilieni a’r Drovers Arms; dadorchuddio llechen yn rhestru pawb a symudwyd yng Nghanolfan Epynt a phlannu coeden; aeth y ddrama Iorwerth o’r Epynt o amgylch ysgolion.

Ni ofynnodd pobl Epynt am ddim ond cael aros yn eu cartrefi eu hunain a siarad eu hiaith eu hunain ar eu mynydd eu hunain. Rhoesant eu cartrefi i ryfel na ddewisasant, ac ni welodd y rhan fwyaf ohonynt hwy byth eto. Ond nid ydynt wedi’u hanghofio. Mae gan eu ffermydd eu henwau’n ôl, adroddir eu hanes yn Gymraeg ac yn Saesneg, ac ar waliau ac arwyddion ffyrdd ym Mrycheiniog mae dau air wedi’u paentio y dylai pob Cymro a Chymraes eu gwybod. Cofiwch Epynt.
Mynydd Epynt ar y map → Cofiwch Dryweryn: boddi Capel Celyn → Iorwerth Peate → Waldo Williams, bardd y Preselau → Y Welsh Not, a sut y cadwyd yr iaith yn fyw → Hanes yr iaith Gymraeg → Cymru fodern →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 18 munCofiwch Dryweryn: boddi Capel Celyn
Yn 1965 boddwyd pentref Cymraeg yn y bryniau uwchben y Bala i roi dŵr i Lerpwl, er bod tri deg pump o’r tri deg chwe aelod seneddol dros Gymru wedi ei wrthwynebu, ac na phleidleisiodd yr un ohonynt o’i blaid. Hanes Capel Celyn, y bobl a frwydrodd drosto, a’r genedl a ddeffrodd.
Erthygl · 12 munAberfan, 21 Hydref 1966: y pentref nad anghofiodd ei blant
Ar y bore olaf cyn hanner tymor llithrodd tomen lo i lawr y mynydd ar ysgol Pantglas. Bu farw 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant. Dyma hanes y diwrnod hwnnw, y rhybuddion na wrandawodd neb arnynt, y frwydr hir am gyfiawnder, a sut y mae Cymru’n cofio.
Erthygl · 16 munYma o Hyd: sut y daeth y Gymraeg yn ôl
Yn 1962 rhybuddiodd Saunders Lewis y byddai’r Gymraeg wedi marw erbyn y ganrif newydd. Yn hytrach, trodd ysgol o saith o blant, mudiad ieuenctid, protest ar bont, ympryd, sianel deledu, cân a chenedl gyfan y llanw. Dyma stori’r frwydr yn ôl.
Yr oes · 1914 – 1997Cymru’r Ugeinfed Ganrif
Rhyfel, dirwasgiad, y Gwasanaeth Iechyd, cymoedd a foddwyd a’r frwydr dros yr iaith.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf