Ar lan Hafren ger Casnewydd, bydd y llanw sy’n cilio weithiau’n dadorchuddio olion traed pobl a gerddodd yma saith mil a hanner o flynyddoedd yn ôl. Olion traed plant yw llawer ohonynt.FfynonellauArchaeological excavations in the Severn Estuary by the University of Reading in 2001 ↗Heneb, yr Ymddiriedolaeth dros Archaeoleg Cymru (archif Dyfed) (Saesneg)Olion traed Goldcliff East, y cynharaf tua 7,500 oed; mae cyfran uchel ohonynt yn rhai plant, yn chwilota ac yn chwarae wrth ymyl yr oedolion: grwpiau teuluol a oedd yn hela, yn chwilota ac yn ymgartrefu.7,000 year old fish traps and footprints reveal ancestors’ activities ↗Prifysgol Reading, 4 Ionawr 2024 (Saesneg)Dangosodd llanw isel yn aber Hafren gannoedd o olion traed pobl, anifeiliaid ac adar, llawer ohonynt gan blant mor ifanc â phedair oed, wrth ymyl trapiau pysgod pren tua 7,000 oed; gyda nhw olion garanod, ychen gwyllt a baeddod. Arweiniwyd y gwaith gan yr Athro Martin Bell.
| Pryd | Tua 7,500 i 7,000 o flynyddoedd yn ôl, yn Oes Ganol y Cerrig |
|---|---|
| Ble | Goldcliff, ar aber Hafren ger Casnewydd |
| Beth a gafwyd | Cannoedd o olion traed pobl, anifeiliaid ac adar; trapiau pysgod pren |
| Pwy a’u hastudiodd | Yr Athro Martin Bell a Phrifysgol Reading, o 1991 |
Ynys yn y gors#
Ynys goediog mewn morfa heli ar ymyl yr aber oedd Goldcliff bryd hynny.FfynhonnellAfter the Ice Age… ↗Amgueddfa Cymru, 11 Mai 2007 (Saesneg)Roedd Cymru’n wag ar anterth yr Oes Iâ olaf, tua 18,000 o flynyddoedd yn ôl; daeth pobl yn ôl tua 15,000 o flynyddoedd yn ôl; parhaodd Oes Ganol y Cerrig nes i ffermio gyrraedd tua 6,000 o flynyddoedd yn ôl. Ymledodd coedwigoedd bedw, cyll, pinwydd, derw a llwyfen, gyda cheirw coch, iyrchod, gwartheg gwyllt a moch. Roedd Nab Head yn wersyll tymhorol o tua 8600 CC lle gwnaed gleiniau; roedd Goldcliff yn ynys goediog tua 7,500 o flynyddoedd yn ôl. Dychwelai teuluoedd o helwyr-gasglwyr iddi flwyddyn ar ôl blwyddyn. Defnyddient dân i helpu cyll, afalau surion a mafon i dyfu, a chasglent y cnau a’r ffrwythau.FfynhonnellStone Age hunters used the environment to improve standard of living ↗Prifysgol Reading, yn Phys.org, Ionawr 2013 (Saesneg)Yn Goldcliff, tua 7,500 o flynyddoedd yn ôl, defnyddiai pobl dân i helpu cnau cyll, afalau surion a mafon i dyfu; roedd plant mor ifanc â phedair oed yn cymryd rhan yng ngwaith y gymuned.
Gosododd y môr yn codi haen ar ôl haen o laid mân dros hen lawr y goedwig, ac yn y llaid hwnnw cadwyd yr olion traed.FfynhonnellFleeting finds: investigating intertidal discoveries in the Severn Estuary ↗Martin Bell, Thomas Walker ac Adam Turner, The Past (Saesneg)Sut y dechreuodd y gwaith yn Goldcliff ar ôl storm yn 1991; y coedwigoedd boddedig 7,000 i 8,000 o flynyddoedd yn ôl; ac olion traed pobl, anifeiliaid ac adar a gafwyd o fewn diwrnod i ddechrau’r gwaith, wedi’u cadw mewn chwe metr o laid haenog rhwng dwy goedwig foddedig.
Yr olion traed#
Dechreuodd y gwaith yn Goldcliff ar ôl storm yn 1991. Pan ddaeth tîm Prifysgol Reading i astudio’r goedwig foddedig, cawsant olion traed pobl, anifeiliaid ac adar o fewn diwrnod i ddechrau.FfynhonnellFleeting finds: investigating intertidal discoveries in the Severn Estuary ↗Martin Bell, Thomas Walker ac Adam Turner, The Past (Saesneg)Sut y dechreuodd y gwaith yn Goldcliff ar ôl storm yn 1991; y coedwigoedd boddedig 7,000 i 8,000 o flynyddoedd yn ôl; ac olion traed pobl, anifeiliaid ac adar a gafwyd o fewn diwrnod i ddechrau’r gwaith, wedi’u cadw mewn chwe metr o laid haenog rhwng dwy goedwig foddedig.
Mae cyfran uchel o’r olion dynol yn rhai plant. Gwnaed rhai gan blant mor ifanc â phedair oed. Nid chwarae yn unig yr oeddent: roeddent yn helpu’r oedolion i gasglu bwyd, ac yn cymryd rhan, yng ngeiriau’r tîm, yng ngwaith y gymuned.FfynonellauArchaeological excavations in the Severn Estuary by the University of Reading in 2001 ↗Heneb, yr Ymddiriedolaeth dros Archaeoleg Cymru (archif Dyfed) (Saesneg)Olion traed Goldcliff East, y cynharaf tua 7,500 oed; mae cyfran uchel ohonynt yn rhai plant, yn chwilota ac yn chwarae wrth ymyl yr oedolion: grwpiau teuluol a oedd yn hela, yn chwilota ac yn ymgartrefu.Stone Age hunters used the environment to improve standard of living ↗Prifysgol Reading, yn Phys.org, Ionawr 2013 (Saesneg)Yn Goldcliff, tua 7,500 o flynyddoedd yn ôl, defnyddiai pobl dân i helpu cnau cyll, afalau surion a mafon i dyfu; roedd plant mor ifanc â phedair oed yn cymryd rhan yng ngwaith y gymuned. Mae llinellau o olion yn rhedeg y ddwy ffordd rhwng y gwersylloedd ar yr ynys a’r sianeli lle safai’r trapiau pysgod.Ffynhonnell7,000 year old fish traps and footprints reveal ancestors’ activities ↗Prifysgol Reading, 4 Ionawr 2024 (Saesneg)Dangosodd llanw isel yn aber Hafren gannoedd o olion traed pobl, anifeiliaid ac adar, llawer ohonynt gan blant mor ifanc â phedair oed, wrth ymyl trapiau pysgod pren tua 7,000 oed; gyda nhw olion garanod, ychen gwyllt a baeddod. Arweiniwyd y gwaith gan yr Athro Martin Bell.
Wrth eu hochr cerddai anifeiliaid y cyfnod: garanod, sydd ond yn ddiweddar wedi dod yn ôl i nythu yng Nghymru, ychen gwyllt, a baeddod gwyllt.Ffynhonnell7,000 year old fish traps and footprints reveal ancestors’ activities ↗Prifysgol Reading, 4 Ionawr 2024 (Saesneg)Dangosodd llanw isel yn aber Hafren gannoedd o olion traed pobl, anifeiliaid ac adar, llawer ohonynt gan blant mor ifanc â phedair oed, wrth ymyl trapiau pysgod pren tua 7,000 oed; gyda nhw olion garanod, ychen gwyllt a baeddod. Arweiniwyd y gwaith gan yr Athro Martin Bell.

Trapiau pysgod#
Dangosodd stormydd hydref 2023 yr olion gorau ers blynyddoedd lawer, ac wrth eu hymyl drapiau pysgod pren tua 7,000 oed: ffensys siâp V o bolion wedi’u plethu â gwiail, wedi’u gosod mewn hen sianel afon i ddal llyswennod a physgod eraill.Ffynhonnell7,000 year old fish traps and footprints reveal ancestors’ activities ↗Prifysgol Reading, 4 Ionawr 2024 (Saesneg)Dangosodd llanw isel yn aber Hafren gannoedd o olion traed pobl, anifeiliaid ac adar, llawer ohonynt gan blant mor ifanc â phedair oed, wrth ymyl trapiau pysgod pren tua 7,000 oed; gyda nhw olion garanod, ychen gwyllt a baeddod. Arweiniwyd y gwaith gan yr Athro Martin Bell. Mae pob llanw’n eu gorchuddio eto, felly bu’n rhaid i’r tîm eu cofnodi’n gyflym, rhwng llanwau isel y gorllanw.
Mae olion traed Goldcliff ymhlith y darganfyddiadau mwyaf teimladwy yng Nghymru: eiliad ym mywyd teulu, camau plentyn yn y llaid, wedi’u cadw ers saith mil o flynyddoedd.
Yr allt aur#
Enw Cymraeg Goldcliff yw Allteuryn, “yr allt aur”. Dywedir ei fod yn dod o glogwyn calchfaen uwchben haen o fica sy’n disgleirio yn yr haul. Ysgrifennodd Gerallt Gymro, a deithiodd drwy Gymru yn 1188, amdano “yn disgleirio â llewyrch rhyfeddol”.FfynhonnellGoldcliff ↗Wikipedia (Saesneg)Allteuryn (Goldcliff) ger Casnewydd: Gerallt Gymro yn 1188 am y clogwyn “yn disgleirio â llewyrch rhyfeddol”; wyth adeilad o Oes yr Haearn o’r 2il ganrif CC a gafwyd wedi stormydd 1990, a gloddiwyd gan Lambed, a’u coed yn Amgueddfa Casnewydd; Carreg Allteuryn, 1878; y cewyll eogiaid; Martin Bell ar Time Team (2004) a Digging for Britain (Ionawr 2024).
Mwy nag olion traed#
Mae llaid Allteuryn wedi cadw llawer mwy nag olion traed. Wedi stormydd a llanwau uchel yn 1990, cafwyd wyth adeilad petryal mawr oddi ar y lan. Mae dyddiadau radiocarbon yn eu gosod yn yr ail ganrif CC, yng nghyfnod y Silwriaid, ac efallai mai gorsaf bysgota oeddent. Mae ôl bwyeill haearn ar eu pyst o hyd. Fe’u cloddiwyd gan Goleg Prifysgol Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan, ac mae eu coed yn cael eu cadw yn Amgueddfa Casnewydd.FfynhonnellGoldcliff ↗Wikipedia (Saesneg)Allteuryn (Goldcliff) ger Casnewydd: Gerallt Gymro yn 1188 am y clogwyn “yn disgleirio â llewyrch rhyfeddol”; wyth adeilad o Oes yr Haearn o’r 2il ganrif CC a gafwyd wedi stormydd 1990, a gloddiwyd gan Lambed, a’u coed yn Amgueddfa Casnewydd; Carreg Allteuryn, 1878; y cewyll eogiaid; Martin Bell ar Time Team (2004) a Digging for Britain (Ionawr 2024).
Yn 1878 cafwyd carreg ger Trwyn Allteuryn yn cofnodi gwaith gan lengfilwyr Rhufeinig ar glawdd pridd, morglawdd mwy na thebyg. Yn ddiweddarach roedd Allteuryn yn eiddo i reolwyr brodorol Gwent, ac erbyn 1113 roedd priordy yno.FfynhonnellGoldcliff ↗Wikipedia (Saesneg)Allteuryn (Goldcliff) ger Casnewydd: Gerallt Gymro yn 1188 am y clogwyn “yn disgleirio â llewyrch rhyfeddol”; wyth adeilad o Oes yr Haearn o’r 2il ganrif CC a gafwyd wedi stormydd 1990, a gloddiwyd gan Lambed, a’u coed yn Amgueddfa Casnewydd; Carreg Allteuryn, 1878; y cewyll eogiaid; Martin Bell ar Time Team (2004) a Digging for Britain (Ionawr 2024). Gellir gweld yr hen gewyll eogiaid pren o hyd ar y traeth pan fo’r llanw allan.FfynhonnellGoldcliff ↗Wikipedia (Saesneg)Allteuryn (Goldcliff) ger Casnewydd: Gerallt Gymro yn 1188 am y clogwyn “yn disgleirio â llewyrch rhyfeddol”; wyth adeilad o Oes yr Haearn o’r 2il ganrif CC a gafwyd wedi stormydd 1990, a gloddiwyd gan Lambed, a’u coed yn Amgueddfa Casnewydd; Carreg Allteuryn, 1878; y cewyll eogiaid; Martin Bell ar Time Team (2004) a Digging for Britain (Ionawr 2024).
Ar y sgrin#
Mae gwaith yr Athro Bell yn Allteuryn wedi’i rannu ar y teledu. Roedd ar Time Team ar Channel 4 yn 2004, ar Countryfile y BBC yn 2020, ac ym mis Ionawr 2024 dilynodd Digging for Britain y BBC ei gloddio ar y trap pysgod siâp V.FfynhonnellGoldcliff ↗Wikipedia (Saesneg)Allteuryn (Goldcliff) ger Casnewydd: Gerallt Gymro yn 1188 am y clogwyn “yn disgleirio â llewyrch rhyfeddol”; wyth adeilad o Oes yr Haearn o’r 2il ganrif CC a gafwyd wedi stormydd 1990, a gloddiwyd gan Lambed, a’u coed yn Amgueddfa Casnewydd; Carreg Allteuryn, 1878; y cewyll eogiaid; Martin Bell ar Time Team (2004) a Digging for Britain (Ionawr 2024).
Ffynonellau a darllen pellach





