Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Cerrig

c. 5,000 CC

Olion traed yn llaid Hafren

Mae helwyr-gasglwyr, gan gynnwys plant, yn gadael olion traed yn llaid yr aber yn Goldcliff ger Casnewydd. Mae’r llanw’n dal i’w dadorchuddio.

Llun: Aber Hafren ar lanw isel ger Goldcliff. Mae’r olion traed yn haenau’r llaid y mae’r llanw’n eu dadorchuddio. · Gill Stott, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

c. 5,000 CCOes y CerrigAr y llinell amser (archaeoleg)

Ar lan Hafren ger Casnewydd, bydd y llanw sy’n cilio weithiau’n dadorchuddio olion traed pobl a gerddodd yma saith mil a hanner o flynyddoedd yn ôl. Olion traed plant yw llawer ohonynt.

PrydTua 7,500 i 7,000 o flynyddoedd yn ôl, yn Oes Ganol y Cerrig
BleGoldcliff, ar aber Hafren ger Casnewydd
Beth a gafwydCannoedd o olion traed pobl, anifeiliaid ac adar; trapiau pysgod pren
Pwy a’u hastudioddYr Athro Martin Bell a Phrifysgol Reading, o 1991

Ynys yn y gors#

Ynys goediog mewn morfa heli ar ymyl yr aber oedd Goldcliff bryd hynny. Dychwelai teuluoedd o helwyr-gasglwyr iddi flwyddyn ar ôl blwyddyn. Defnyddient dân i helpu cyll, afalau surion a mafon i dyfu, a chasglent y cnau a’r ffrwythau.

Gosododd y môr yn codi haen ar ôl haen o laid mân dros hen lawr y goedwig, ac yn y llaid hwnnw cadwyd yr olion traed.

Yr olion traed#

Dechreuodd y gwaith yn Goldcliff ar ôl storm yn 1991. Pan ddaeth tîm Prifysgol Reading i astudio’r goedwig foddedig, cawsant olion traed pobl, anifeiliaid ac adar o fewn diwrnod i ddechrau.

Mae cyfran uchel o’r olion dynol yn rhai plant. Gwnaed rhai gan blant mor ifanc â phedair oed. Nid chwarae yn unig yr oeddent: roeddent yn helpu’r oedolion i gasglu bwyd, ac yn cymryd rhan, yng ngeiriau’r tîm, yng ngwaith y gymuned. Mae llinellau o olion yn rhedeg y ddwy ffordd rhwng y gwersylloedd ar yr ynys a’r sianeli lle safai’r trapiau pysgod.

Wrth eu hochr cerddai anifeiliaid y cyfnod: garanod, sydd ond yn ddiweddar wedi dod yn ôl i nythu yng Nghymru, ychen gwyllt, a baeddod gwyllt.

Hen drapiau pysgod ar lan Hafren. Roedd pobl yn dal pysgod yma â thrapiau pren 7,000 o flynyddoedd yn ôl.
Hen drapiau pysgod ar lan Hafren. Roedd pobl yn dal pysgod yma â thrapiau pren 7,000 o flynyddoedd yn ôl. · Llun: Robin Drayton, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Trapiau pysgod#

Dangosodd stormydd hydref 2023 yr olion gorau ers blynyddoedd lawer, ac wrth eu hymyl drapiau pysgod pren tua 7,000 oed: ffensys siâp V o bolion wedi’u plethu â gwiail, wedi’u gosod mewn hen sianel afon i ddal llyswennod a physgod eraill. Mae pob llanw’n eu gorchuddio eto, felly bu’n rhaid i’r tîm eu cofnodi’n gyflym, rhwng llanwau isel y gorllanw.

Mae olion traed Goldcliff ymhlith y darganfyddiadau mwyaf teimladwy yng Nghymru: eiliad ym mywyd teulu, camau plentyn yn y llaid, wedi’u cadw ers saith mil o flynyddoedd.

Yr allt aur#

Enw Cymraeg Goldcliff yw Allteuryn, “yr allt aur”. Dywedir ei fod yn dod o glogwyn calchfaen uwchben haen o fica sy’n disgleirio yn yr haul. Ysgrifennodd Gerallt Gymro, a deithiodd drwy Gymru yn 1188, amdano “yn disgleirio â llewyrch rhyfeddol”.

Mwy nag olion traed#

Mae llaid Allteuryn wedi cadw llawer mwy nag olion traed. Wedi stormydd a llanwau uchel yn 1990, cafwyd wyth adeilad petryal mawr oddi ar y lan. Mae dyddiadau radiocarbon yn eu gosod yn yr ail ganrif CC, yng nghyfnod y Silwriaid, ac efallai mai gorsaf bysgota oeddent. Mae ôl bwyeill haearn ar eu pyst o hyd. Fe’u cloddiwyd gan Goleg Prifysgol Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan, ac mae eu coed yn cael eu cadw yn Amgueddfa Casnewydd.

Yn 1878 cafwyd carreg ger Trwyn Allteuryn yn cofnodi gwaith gan lengfilwyr Rhufeinig ar glawdd pridd, morglawdd mwy na thebyg. Yn ddiweddarach roedd Allteuryn yn eiddo i reolwyr brodorol Gwent, ac erbyn 1113 roedd priordy yno. Gellir gweld yr hen gewyll eogiaid pren o hyd ar y traeth pan fo’r llanw allan.

Ar y sgrin#

Mae gwaith yr Athro Bell yn Allteuryn wedi’i rannu ar y teledu. Roedd ar Time Team ar Channel 4 yn 2004, ar Countryfile y BBC yn 2020, ac ym mis Ionawr 2024 dilynodd Digging for Britain y BBC ei gloddio ar y trap pysgod siâp V.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Yr iâ yn cilio (archaeoleg)

    Wrth i Oes yr Iâ olaf ddod i ben, mae helwyr yn dilyn ceirw coch, elciaid a cheffylau gwyllt yn ôl i ddyffrynnoedd Cymru.

    Yr iâ yn cilio
  2. Gwneuthurwyr gleiniau Nab Head (archaeoleg)

    Ar bentir yn Sir Benfro, mae pobl Oes Ganol y Cerrig yn tyllu cannoedd o leiniau siâl bychain, rhai o’r gemwaith hynaf a wnaed yng Nghymru.

    Gwneuthurwyr gleiniau Nab Head
  3. Y ffermwyr cyntaf (archaeoleg)

    Mae ffermio’n cyrraedd Cymru. Mae pobl yn clirio’r coedwigoedd, yn cadw gwartheg a defaid, yn tyfu gwenith a haidd, ac yn gwneud y crochenwaith cyntaf.

    Y ffermwyr cyntaf
  4. Tinkinswood (archaeoleg)

    Mae ffermwyr ym Mro Morgannwg yn codi beddrod dan faen capan o tua deugain tunnell, un o’r mwyaf ym Mhrydain.

    Tinkinswood

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf