Ar bentir ar Fae Sain Ffraid yn Sir Benfro, dros ddeng mil o flynyddoedd yn ôl, gwnaeth helwyr Oes Ganol y Cerrig gannoedd o leiniau bychain o siâl. Maent ymhlith y gemwaith hynaf a wnaed yng Nghymru, a Nab Head yw’r gwersyll cynharaf a ddyddiwyd o’i oes yn y wlad.FfynonellauLost Landscapes: The Nab Head ↗Heneb, yr Ymddiriedolaeth dros Archaeoleg Cymru (archif Dyfed) (Saesneg)Tua 10,500 o flynyddoedd yn ôl, pan oedd y môr tua 6 km i ffwrdd, bu pobl yn gweithio yma: miloedd lawer o offer carreg, microlithau, darnau dril a chrafwyr, a thros saith gant o leiniau siâl wedi’u tyllu, efallai’n arwydd o statws neu’n bethau i’w cyfnewid.Lost Landscapes: the Mesolithic ↗Heneb, yr Ymddiriedolaeth dros Archaeoleg Cymru (archif Dyfed) (Saesneg)Dechreuodd yr iâ doddi tua 12,000 o flynyddoedd yn ôl; boddodd y moroedd yn codi’r tir isel a thorri Prydain oddi wrth Ewrop. Y safle Oes Ganol y Cerrig cynharaf a ddyddiwyd yng Nghymru yw Nab Head, tua 10,500 oed. Mae’r safleoedd hysbys yn glwstwr ar yr arfordir: Prestatyn, Rhuddlan, y Rhyl, Trwyn Du, Burry Holms, Lydstep a Goldcliff, gyda gwersylloedd hela yn yr ucheldir yn Waun Fignen Felen a Llyn Brenig.
| Pryd | Tua 8600 i 8000 CC |
|---|---|
| Ble | Nab Head, ger Sain Ffraid, Sir Benfro |
| Beth a gafwyd | Miloedd o offer fflint a thros 700 o leiniau siâl wedi’u tyllu |
Gweithdy uwchben y gwastadedd#
Clogwyn ar lan y môr yw Nab Head heddiw, ond pan ddaeth y gwneuthurwyr gleiniau roedd y lan ryw chwe chilometr i ffwrdd, a’r pentir yn fryn yn edrych allan dros wastadedd arfordirol.FfynhonnellLost Landscapes: The Nab Head ↗Heneb, yr Ymddiriedolaeth dros Archaeoleg Cymru (archif Dyfed) (Saesneg)Tua 10,500 o flynyddoedd yn ôl, pan oedd y môr tua 6 km i ffwrdd, bu pobl yn gweithio yma: miloedd lawer o offer carreg, microlithau, darnau dril a chrafwyr, a thros saith gant o leiniau siâl wedi’u tyllu, efallai’n arwydd o statws neu’n bethau i’w cyfnewid. Gwersyll tymhorol ydoedd, a ddefnyddiwyd o tua 8600 CC, lle gwnâi pobl leiniau.FfynhonnellAfter the Ice Age… ↗Amgueddfa Cymru, 11 Mai 2007 (Saesneg)Roedd Cymru’n wag ar anterth yr Oes Iâ olaf, tua 18,000 o flynyddoedd yn ôl; daeth pobl yn ôl tua 15,000 o flynyddoedd yn ôl; parhaodd Oes Ganol y Cerrig nes i ffermio gyrraedd tua 6,000 o flynyddoedd yn ôl. Ymledodd coedwigoedd bedw, cyll, pinwydd, derw a llwyfen, gyda cheirw coch, iyrchod, gwartheg gwyllt a moch. Roedd Nab Head yn wersyll tymhorol o tua 8600 CC lle gwnaed gleiniau; roedd Goldcliff yn ynys goediog tua 7,500 o flynyddoedd yn ôl.
Mae cloddio wedi dod o hyd i filoedd lawer o offer carreg yno: microlithau i saethau, crafwyr i lanhau crwyn, darnau dril bach, a’r gwastraff o weithio fflint.FfynhonnellLost Landscapes: The Nab Head ↗Heneb, yr Ymddiriedolaeth dros Archaeoleg Cymru (archif Dyfed) (Saesneg)Tua 10,500 o flynyddoedd yn ôl, pan oedd y môr tua 6 km i ffwrdd, bu pobl yn gweithio yma: miloedd lawer o offer carreg, microlithau, darnau dril a chrafwyr, a thros saith gant o leiniau siâl wedi’u tyllu, efallai’n arwydd o statws neu’n bethau i’w cyfnewid.
Saith gant o leiniau#
Ymhlith yr offer gorweddai mwy na saith gant o leiniau siâl, pob un wedi’i dyllu â llaw â dril carreg.FfynhonnellLost Landscapes: The Nab Head ↗Heneb, yr Ymddiriedolaeth dros Archaeoleg Cymru (archif Dyfed) (Saesneg)Tua 10,500 o flynyddoedd yn ôl, pan oedd y môr tua 6 km i ffwrdd, bu pobl yn gweithio yma: miloedd lawer o offer carreg, microlithau, darnau dril a chrafwyr, a thros saith gant o leiniau siâl wedi’u tyllu, efallai’n arwydd o statws neu’n bethau i’w cyfnewid. Mae dyddiadau radiocarbon ar y gleiniau yn eu rhoi rhwng tua 8600 a 8000 CC.FfynhonnellThe Nab Head beads and carving, in a study of Middle Stone Age art ↗Internet Archaeology, rhifyn 40 (Saesneg)Dau ddyddiad radiocarbon ar y gleiniau siâl a’r ffigur siâl cerfiedig o Nab Head: tua 8600 i 8000 CC. Y cerfiad, a gyhoeddwyd gyntaf gan ei ddarganfyddwr yn 1926, yw’r darn o gerfio Oes Ganol y Cerrig a drafodir fwyaf ym Mhrydain.
Pam gwneud cymaint? Efallai iddynt gael eu gwisgo’n arwydd o statws, eu gwnïo ar ddillad, neu eu cario i ffwrdd i’w cyfnewid â grwpiau eraill.FfynhonnellLost Landscapes: The Nab Head ↗Heneb, yr Ymddiriedolaeth dros Archaeoleg Cymru (archif Dyfed) (Saesneg)Tua 10,500 o flynyddoedd yn ôl, pan oedd y môr tua 6 km i ffwrdd, bu pobl yn gweithio yma: miloedd lawer o offer carreg, microlithau, darnau dril a chrafwyr, a thros saith gant o leiniau siâl wedi’u tyllu, efallai’n arwydd o statws neu’n bethau i’w cyfnewid. Gyda hwy roedd ffigur bach cerfiedig o siâl, un o’r ychydig iawn o gerfiadau Oes Ganol y Cerrig sy’n hysbys ym Mhrydain, a drafodwyd yn helaeth ers i’w ddarganfyddwr ei gyhoeddi yn 1926.FfynhonnellThe Nab Head beads and carving, in a study of Middle Stone Age art ↗Internet Archaeology, rhifyn 40 (Saesneg)Dau ddyddiad radiocarbon ar y gleiniau siâl a’r ffigur siâl cerfiedig o Nab Head: tua 8600 i 8000 CC. Y cerfiad, a gyhoeddwyd gyntaf gan ei ddarganfyddwr yn 1926, yw’r darn o gerfio Oes Ganol y Cerrig a drafodir fwyaf ym Mhrydain.
Daliodd pobl i ddod yn ôl i’r pentir i weithio fflint a charreg ymhell i mewn i ddiwedd Oes Ganol y Cerrig.FfynhonnellLost Landscapes: The Nab Head ↗Heneb, yr Ymddiriedolaeth dros Archaeoleg Cymru (archif Dyfed) (Saesneg)Tua 10,500 o flynyddoedd yn ôl, pan oedd y môr tua 6 km i ffwrdd, bu pobl yn gweithio yma: miloedd lawer o offer carreg, microlithau, darnau dril a chrafwyr, a thros saith gant o leiniau siâl wedi’u tyllu, efallai’n arwydd o statws neu’n bethau i’w cyfnewid. Deng mil o flynyddoedd yn ôl, roedd ychydig o deuluoedd ar fryn yn Sir Benfro yn gwneud pethau hardd.
Byd y gwneuthurwyr gleiniau#
Pan ddaeth y gwneuthurwyr gleiniau i’r Nab Head, roedd yr iâ wedi mynd a Chymru’n troi’n wyrdd. Roedd coedwigoedd o fedw, cyll a phinwydd yn lledu, ac ymhen amser derw a llwyfen, ac ynddynt roedd ceirw coch, iyrchod, gwartheg gwyllt a moch gwyllt.FfynhonnellAfter the Ice Age… ↗Amgueddfa Cymru, 11 Mai 2007 (Saesneg)Roedd Cymru’n wag ar anterth yr Oes Iâ olaf, tua 18,000 o flynyddoedd yn ôl; daeth pobl yn ôl tua 15,000 o flynyddoedd yn ôl; parhaodd Oes Ganol y Cerrig nes i ffermio gyrraedd tua 6,000 o flynyddoedd yn ôl. Ymledodd coedwigoedd bedw, cyll, pinwydd, derw a llwyfen, gyda cheirw coch, iyrchod, gwartheg gwyllt a moch. Roedd Nab Head yn wersyll tymhorol o tua 8600 CC lle gwnaed gleiniau; roedd Goldcliff yn ynys goediog tua 7,500 o flynyddoedd yn ôl.
Ni adawodd y gwneuthurwyr gleiniau dai. Nid yw archaeolegwyr wedi cael unrhyw ôl adeiladau ar y pentir, dim ond yr offer a’r gwastraff o’u gwneud, felly mae’n debyg mai lle y deuai pobl yn ôl iddo, dymor ar ôl tymor, i weithio ydoedd.FfynhonnellLost Landscapes: The Nab Head ↗Heneb, yr Ymddiriedolaeth dros Archaeoleg Cymru (archif Dyfed) (Saesneg)Tua 10,500 o flynyddoedd yn ôl, pan oedd y môr tua 6 km i ffwrdd, bu pobl yn gweithio yma: miloedd lawer o offer carreg, microlithau, darnau dril a chrafwyr, a thros saith gant o leiniau siâl wedi’u tyllu, efallai’n arwydd o statws neu’n bethau i’w cyfnewid.
Arfordir a foddwyd#
Mae’r gwastadedd yr edrychai’r gwneuthurwyr gleiniau drosto dan y môr bellach. Wrth i’r iâ doddi cododd y môr, gan foddi’r tir isel, ac yn y diwedd torrodd Brydain i ffwrdd o weddill Ewrop.FfynhonnellLost Landscapes: the Mesolithic ↗Heneb, yr Ymddiriedolaeth dros Archaeoleg Cymru (archif Dyfed) (Saesneg)Dechreuodd yr iâ doddi tua 12,000 o flynyddoedd yn ôl; boddodd y moroedd yn codi’r tir isel a thorri Prydain oddi wrth Ewrop. Y safle Oes Ganol y Cerrig cynharaf a ddyddiwyd yng Nghymru yw Nab Head, tua 10,500 oed. Mae’r safleoedd hysbys yn glwstwr ar yr arfordir: Prestatyn, Rhuddlan, y Rhyl, Trwyn Du, Burry Holms, Lydstep a Goldcliff, gyda gwersylloedd hela yn yr ucheldir yn Waun Fignen Felen a Llyn Brenig. Erbyn tua 6500 CC roedd Prydain yn ynys.FfynhonnellDoggerland ↗Wikipedia (Saesneg)Y tir dan dde Môr y Gogledd: roedd y môr tua 120 m yn is ar anterth yr Oes Iâ ddiwethaf; boddwyd rhwng 10,000 a 7,000 o flynyddoedd yn ôl, yn ynysoedd isel i ddechrau; torrwyd Prydain i ffwrdd erbyn tua 6500 CC, a bu Dogger Bank yn ynys tan o leiaf 5000 CC; codwyd blaen corn carw bachog gan dreillong oddi ar y Wash yn 1931. Rhaid bod llawer o wersylloedd pobl y gwneuthurwyr gleiniau dan donnau Bae Sain Ffraid a Bae Ceredigion. Dim ond y rhai ar y tir uwch, fel y Nab Head, sydd ar ôl i ni eu darganfod.
Yn yr amgueddfa#
Cloddiwyd y pentir eto rhwng 1978 a 1986. Mae gleiniau o’r cloddiadau hynny yng nghasgliad cenedlaethol Amgueddfa Cymru, pob un yn ddarn bach o siâl wedi’i dyllu drwyddo o un ochr.FfynhonnellEarly Mesolithic shale bead ↗Amgueddfa Cymru (Saesneg)Glain siâl cyflawn o Nab Head I, Sain Ffraid, a gloddiwyd yn 1978–1986, wedi’i dyllu o un ochr; yn y casgliad cenedlaethol. Fe’u gwnaed ag offer carreg, ag amynedd a medr, ddeng mil o flynyddoedd yn ôl.
Mae cynifer o leiniau mewn un lle yn awgrymu gwaith crefft medrus ac arbenigol.FfynhonnellLost Landscapes: The Nab Head ↗Heneb, yr Ymddiriedolaeth dros Archaeoleg Cymru (archif Dyfed) (Saesneg)Tua 10,500 o flynyddoedd yn ôl, pan oedd y môr tua 6 km i ffwrdd, bu pobl yn gweithio yma: miloedd lawer o offer carreg, microlithau, darnau dril a chrafwyr, a thros saith gant o leiniau siâl wedi’u tyllu, efallai’n arwydd o statws neu’n bethau i’w cyfnewid. Maent yn cymryd eu lle mewn llinach hir o bethau a wnaed yng Nghymru i addurno: y gwiail a’r modrwyau ifori a gladdwyd gyda Dynes Goch Pafiland, y dannedd arth a dyllwyd yn gleiniau yn Ogof Kendrick, a gleiniau siâl y Nab Head.FfynonellauRed Lady of Paviland ↗Wikipedia (Saesneg)Cafwyd gan Daniel Davies a’r Parch. John Davies yn 1822, a chloddiwyd gan Buckland ym mis Ionawr 1823; roedd yr ogof bryd hynny tua 70 milltir o’r môr uwchben gwastadedd llydan; y dyddiadau radiocarbon o 18,460 yn y 1960au i tua 33,000 a 34,000 o flynyddoedd ar ôl 2009; fe’i benthycwyd i’r Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd yn 2007.Kendrick’s Cave ↗Wikipedia (Saesneg)Ogof fach ar ochr ddeheuol y Gogarth. Cafodd Thomas Kendrick y darganfyddiadau yn 1880 wrth ei chlirio ar gyfer ei weithdy: yr ên, offer fflint, dannedd arth wedi’u tyllu’n gleiniau, ac esgyrn dynol. Claddwyd y bobl yno tua 16,000 i 13,000 o flynyddoedd yn ôl, ac roeddent yn bwyta llawer o fwyd y môr, gan gynnwys morloi. Mae eu gwneuthurwyr ymhlith crefftwyr cyntaf Cymru y gallwn ddal eu gwaith yn ein dwylo o hyd.
Ffynonellau a darllen pellach





