Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Cerrig

c. 8,000 CC

Gwneuthurwyr gleiniau Nab Head

Ar bentir yn Sir Benfro, mae pobl Oes Ganol y Cerrig yn tyllu cannoedd o leiniau siâl bychain, rhai o’r gemwaith hynaf a wnaed yng Nghymru.

Llun: Nab Head ar Fae Sain Ffraid. Pan oedd y gwneuthurwyr gleiniau’n gweithio yma roedd y môr ryw 6 km i ffwrdd. · Tony Atkin, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

c. 8,000 CCOes y CerrigAr y llinell amser (archaeoleg)

Ar bentir ar Fae Sain Ffraid yn Sir Benfro, dros ddeng mil o flynyddoedd yn ôl, gwnaeth helwyr Oes Ganol y Cerrig gannoedd o leiniau bychain o siâl. Maent ymhlith y gemwaith hynaf a wnaed yng Nghymru, a Nab Head yw’r gwersyll cynharaf a ddyddiwyd o’i oes yn y wlad.

PrydTua 8600 i 8000 CC
BleNab Head, ger Sain Ffraid, Sir Benfro
Beth a gafwydMiloedd o offer fflint a thros 700 o leiniau siâl wedi’u tyllu

Gweithdy uwchben y gwastadedd#

Clogwyn ar lan y môr yw Nab Head heddiw, ond pan ddaeth y gwneuthurwyr gleiniau roedd y lan ryw chwe chilometr i ffwrdd, a’r pentir yn fryn yn edrych allan dros wastadedd arfordirol. Gwersyll tymhorol ydoedd, a ddefnyddiwyd o tua 8600 CC, lle gwnâi pobl leiniau.

Mae cloddio wedi dod o hyd i filoedd lawer o offer carreg yno: microlithau i saethau, crafwyr i lanhau crwyn, darnau dril bach, a’r gwastraff o weithio fflint.

Saith gant o leiniau#

Ymhlith yr offer gorweddai mwy na saith gant o leiniau siâl, pob un wedi’i dyllu â llaw â dril carreg. Mae dyddiadau radiocarbon ar y gleiniau yn eu rhoi rhwng tua 8600 a 8000 CC.

Pam gwneud cymaint? Efallai iddynt gael eu gwisgo’n arwydd o statws, eu gwnïo ar ddillad, neu eu cario i ffwrdd i’w cyfnewid â grwpiau eraill. Gyda hwy roedd ffigur bach cerfiedig o siâl, un o’r ychydig iawn o gerfiadau Oes Ganol y Cerrig sy’n hysbys ym Mhrydain, a drafodwyd yn helaeth ers i’w ddarganfyddwr ei gyhoeddi yn 1926.

Daliodd pobl i ddod yn ôl i’r pentir i weithio fflint a charreg ymhell i mewn i ddiwedd Oes Ganol y Cerrig. Deng mil o flynyddoedd yn ôl, roedd ychydig o deuluoedd ar fryn yn Sir Benfro yn gwneud pethau hardd.

Byd y gwneuthurwyr gleiniau#

Pan ddaeth y gwneuthurwyr gleiniau i’r Nab Head, roedd yr iâ wedi mynd a Chymru’n troi’n wyrdd. Roedd coedwigoedd o fedw, cyll a phinwydd yn lledu, ac ymhen amser derw a llwyfen, ac ynddynt roedd ceirw coch, iyrchod, gwartheg gwyllt a moch gwyllt.

Ni adawodd y gwneuthurwyr gleiniau dai. Nid yw archaeolegwyr wedi cael unrhyw ôl adeiladau ar y pentir, dim ond yr offer a’r gwastraff o’u gwneud, felly mae’n debyg mai lle y deuai pobl yn ôl iddo, dymor ar ôl tymor, i weithio ydoedd.

Arfordir a foddwyd#

Mae’r gwastadedd yr edrychai’r gwneuthurwyr gleiniau drosto dan y môr bellach. Wrth i’r iâ doddi cododd y môr, gan foddi’r tir isel, ac yn y diwedd torrodd Brydain i ffwrdd o weddill Ewrop. Erbyn tua 6500 CC roedd Prydain yn ynys. Rhaid bod llawer o wersylloedd pobl y gwneuthurwyr gleiniau dan donnau Bae Sain Ffraid a Bae Ceredigion. Dim ond y rhai ar y tir uwch, fel y Nab Head, sydd ar ôl i ni eu darganfod.

Yn yr amgueddfa#

Cloddiwyd y pentir eto rhwng 1978 a 1986. Mae gleiniau o’r cloddiadau hynny yng nghasgliad cenedlaethol Amgueddfa Cymru, pob un yn ddarn bach o siâl wedi’i dyllu drwyddo o un ochr. Fe’u gwnaed ag offer carreg, ag amynedd a medr, ddeng mil o flynyddoedd yn ôl.

Mae cynifer o leiniau mewn un lle yn awgrymu gwaith crefft medrus ac arbenigol. Maent yn cymryd eu lle mewn llinach hir o bethau a wnaed yng Nghymru i addurno: y gwiail a’r modrwyau ifori a gladdwyd gyda Dynes Goch Pafiland, y dannedd arth a dyllwyd yn gleiniau yn Ogof Kendrick, a gleiniau siâl y Nab Head. Mae eu gwneuthurwyr ymhlith crefftwyr cyntaf Cymru y gallwn ddal eu gwaith yn ein dwylo o hyd.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Cyn ac wedyn

  1. Celf yn Ogof Kendrick (archaeoleg)

    Mae pobl Oes yr Iâ ar y Gogarth yn addurno gên ceffyl â llinellau igam-ogam, y gwrthrych addurnedig hynaf y gwyddys amdano yng Nghymru.

    Celf yn Ogof Kendrick
  2. Yr iâ yn cilio (archaeoleg)

    Wrth i Oes yr Iâ olaf ddod i ben, mae helwyr yn dilyn ceirw coch, elciaid a cheffylau gwyllt yn ôl i ddyffrynnoedd Cymru.

    Yr iâ yn cilio
  3. Olion traed yn llaid Hafren (archaeoleg)

    Mae helwyr-gasglwyr, gan gynnwys plant, yn gadael olion traed yn llaid yr aber yn Goldcliff ger Casnewydd. Mae’r llanw’n dal i’w dadorchuddio.

    Olion traed yn llaid Hafren
  4. Y ffermwyr cyntaf (archaeoleg)

    Mae ffermio’n cyrraedd Cymru. Mae pobl yn clirio’r coedwigoedd, yn cadw gwartheg a defaid, yn tyfu gwenith a haidd, ac yn gwneud y crochenwaith cyntaf.

    Y ffermwyr cyntaf

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf