Ar anterth yr Oes Iâ olaf, tua 18,000 o flynyddoedd yn ôl, roedd Cymru dan iâ ac ni allai neb fyw yma. Wrth i’r byd gynhesu, toddodd yr iâ yn ei ôl, a dilynodd pobl yr anifeiliaid i’r dyffrynnoedd eto. Ers hynny, ni fu Cymru erioed heb bobl.FfynhonnellAfter the Ice Age… ↗Amgueddfa Cymru, 11 Mai 2007 (Saesneg)Roedd Cymru’n wag ar anterth yr Oes Iâ olaf, tua 18,000 o flynyddoedd yn ôl; daeth pobl yn ôl tua 15,000 o flynyddoedd yn ôl; parhaodd Oes Ganol y Cerrig nes i ffermio gyrraedd tua 6,000 o flynyddoedd yn ôl. Ymledodd coedwigoedd bedw, cyll, pinwydd, derw a llwyfen, gyda cheirw coch, iyrchod, gwartheg gwyllt a moch. Roedd Nab Head yn wersyll tymhorol o tua 8600 CC lle gwnaed gleiniau; roedd Goldcliff yn ynys goediog tua 7,500 o flynyddoedd yn ôl.
Gwlad werdd newydd#
Roedd pobl yn ôl yn ogofâu Cymru erbyn tua 15,000 o flynyddoedd yn ôl. Dechreuodd yr iâ doddi am byth tua 12,000 o flynyddoedd yn ôl, a throdd y tir moel yn wyrdd. Daeth y ferywen yn gyntaf, yna bedw, cyll, pinwydd, helyg a gwern, ac ymhen amser goedwigoedd mawr o dderw a llwyfen ar y tir isel.FfynonellauAfter the Ice Age… ↗Amgueddfa Cymru, 11 Mai 2007 (Saesneg)Roedd Cymru’n wag ar anterth yr Oes Iâ olaf, tua 18,000 o flynyddoedd yn ôl; daeth pobl yn ôl tua 15,000 o flynyddoedd yn ôl; parhaodd Oes Ganol y Cerrig nes i ffermio gyrraedd tua 6,000 o flynyddoedd yn ôl. Ymledodd coedwigoedd bedw, cyll, pinwydd, derw a llwyfen, gyda cheirw coch, iyrchod, gwartheg gwyllt a moch. Roedd Nab Head yn wersyll tymhorol o tua 8600 CC lle gwnaed gleiniau; roedd Goldcliff yn ynys goediog tua 7,500 o flynyddoedd yn ôl.Lost Landscapes: the Mesolithic ↗Heneb, yr Ymddiriedolaeth dros Archaeoleg Cymru (archif Dyfed) (Saesneg)Dechreuodd yr iâ doddi tua 12,000 o flynyddoedd yn ôl; boddodd y moroedd yn codi’r tir isel a thorri Prydain oddi wrth Ewrop. Y safle Oes Ganol y Cerrig cynharaf a ddyddiwyd yng Nghymru yw Nab Head, tua 10,500 oed. Mae’r safleoedd hysbys yn glwstwr ar yr arfordir: Prestatyn, Rhuddlan, y Rhyl, Trwyn Du, Burry Holms, Lydstep a Goldcliff, gyda gwersylloedd hela yn yr ucheldir yn Waun Fignen Felen a Llyn Brenig.
Yn y coed roedd ceirw coch, iyrchod, gwartheg gwyllt a moch gwyllt yn byw, a’r helwyr yn eu dilyn. Yn yr ucheldir efallai iddynt glirio darnau o goedwig yn fwriadol, i ddenu’r anifeiliaid pori.FfynhonnellAfter the Ice Age… ↗Amgueddfa Cymru, 11 Mai 2007 (Saesneg)Roedd Cymru’n wag ar anterth yr Oes Iâ olaf, tua 18,000 o flynyddoedd yn ôl; daeth pobl yn ôl tua 15,000 o flynyddoedd yn ôl; parhaodd Oes Ganol y Cerrig nes i ffermio gyrraedd tua 6,000 o flynyddoedd yn ôl. Ymledodd coedwigoedd bedw, cyll, pinwydd, derw a llwyfen, gyda cheirw coch, iyrchod, gwartheg gwyllt a moch. Roedd Nab Head yn wersyll tymhorol o tua 8600 CC lle gwnaed gleiniau; roedd Goldcliff yn ynys goediog tua 7,500 o flynyddoedd yn ôl.
Oes Ganol y Cerrig#
Gwnaeth helwyr y cyfnod hwn, Oes Ganol y Cerrig, eu hoffer yn llai ac yn fwy cain. Gosodid llafnau bach o fflint, microlithau, mewn pren yn adfachau saethau a gwaywffyn, ac yn llifiau bach i dorri planhigion ar gyfer to gwellt, cortyn a basgedi.FfynhonnellAfter the Ice Age… ↗Amgueddfa Cymru, 11 Mai 2007 (Saesneg)Roedd Cymru’n wag ar anterth yr Oes Iâ olaf, tua 18,000 o flynyddoedd yn ôl; daeth pobl yn ôl tua 15,000 o flynyddoedd yn ôl; parhaodd Oes Ganol y Cerrig nes i ffermio gyrraedd tua 6,000 o flynyddoedd yn ôl. Ymledodd coedwigoedd bedw, cyll, pinwydd, derw a llwyfen, gyda cheirw coch, iyrchod, gwartheg gwyllt a moch. Roedd Nab Head yn wersyll tymhorol o tua 8600 CC lle gwnaed gleiniau; roedd Goldcliff yn ynys goediog tua 7,500 o flynyddoedd yn ôl.
Symudent gyda’r tymhorau, felly ni chodasant bentrefi parhaol, ac nid oes tŷ o’r oes hon yn hysbys yng Nghymru eto. Roedd eu gwersylloedd gan mwyaf ar yr arfordir ac ar hyd yr afonydd, mewn llefydd fel Prestatyn, Rhuddlan, y Rhyl, Trwyn Du ar Ynys Môn, Burry Holms ar Benrhyn Gŵyr, Lydstep a Nab Head yn Sir Benfro, a Goldcliff ger Casnewydd. Yn yr haf aent i fyny i hela yn y bryniau, yn Waun Fignen Felen ar y Mynydd Du a Llyn Brenig.FfynhonnellLost Landscapes: the Mesolithic ↗Heneb, yr Ymddiriedolaeth dros Archaeoleg Cymru (archif Dyfed) (Saesneg)Dechreuodd yr iâ doddi tua 12,000 o flynyddoedd yn ôl; boddodd y moroedd yn codi’r tir isel a thorri Prydain oddi wrth Ewrop. Y safle Oes Ganol y Cerrig cynharaf a ddyddiwyd yng Nghymru yw Nab Head, tua 10,500 oed. Mae’r safleoedd hysbys yn glwstwr ar yr arfordir: Prestatyn, Rhuddlan, y Rhyl, Trwyn Du, Burry Holms, Lydstep a Goldcliff, gyda gwersylloedd hela yn yr ucheldir yn Waun Fignen Felen a Llyn Brenig.
Prydain yn troi’n ynys#
Yr holl amser hwn roedd yr iâ yn toddi yn codi’r môr. Boddwyd y gwastadeddau isel lle bu’r helwyr yn cerdded, ac yn y diwedd torrodd y môr Brydain oddi wrth weddill Ewrop.FfynhonnellLost Landscapes: the Mesolithic ↗Heneb, yr Ymddiriedolaeth dros Archaeoleg Cymru (archif Dyfed) (Saesneg)Dechreuodd yr iâ doddi tua 12,000 o flynyddoedd yn ôl; boddodd y moroedd yn codi’r tir isel a thorri Prydain oddi wrth Ewrop. Y safle Oes Ganol y Cerrig cynharaf a ddyddiwyd yng Nghymru yw Nab Head, tua 10,500 oed. Mae’r safleoedd hysbys yn glwstwr ar yr arfordir: Prestatyn, Rhuddlan, y Rhyl, Trwyn Du, Burry Holms, Lydstep a Goldcliff, gyda gwersylloedd hela yn yr ucheldir yn Waun Fignen Felen a Llyn Brenig. Gellir gweld coedwigoedd boddedig y cyfnod hwnnw o hyd ar lanw isel ar draethau Cymru.
Y cyntaf i ddychwelyd#
Ymhlith yr arwyddion cyntaf o bobl yn dod yn ôl i Gymru mae’r claddedigaethau yn Ogof Kendrick ar y Gogarth, a wnaed rhwng tua 16,000 a 13,000 o flynyddoedd yn ôl gan helwyr a fyw ar bysgod a morloi.FfynhonnellKendrick’s Cave ↗Wikipedia (Saesneg)Ogof fach ar ochr ddeheuol y Gogarth. Cafodd Thomas Kendrick y darganfyddiadau yn 1880 wrth ei chlirio ar gyfer ei weithdy: yr ên, offer fflint, dannedd arth wedi’u tyllu’n gleiniau, ac esgyrn dynol. Claddwyd y bobl yno tua 16,000 i 13,000 o flynyddoedd yn ôl, ac roeddent yn bwyta llawer o fwyd y môr, gan gynnwys morloi.
Doggerland#
Ar anterth oerfel yr Oes Iâ ddiwethaf roedd y môr tua 120 metr yn is nag y mae heddiw.FfynhonnellDoggerland ↗Wikipedia (Saesneg)Y tir dan dde Môr y Gogledd: roedd y môr tua 120 m yn is ar anterth yr Oes Iâ ddiwethaf; boddwyd rhwng 10,000 a 7,000 o flynyddoedd yn ôl, yn ynysoedd isel i ddechrau; torrwyd Prydain i ffwrdd erbyn tua 6500 CC, a bu Dogger Bank yn ynys tan o leiaf 5000 CC; codwyd blaen corn carw bachog gan dreillong oddi ar y Wash yn 1931. I’r dwyrain o Brydain roedd gwlad gyfan sydd bellach dan Fôr y Gogledd, a elwir gennym yn Doggerland. Gwlad gyfoethog o wlyptiroedd, llynnoedd, afonydd a choedwigoedd ydoedd, yn llawn adar a helwriaeth, ac roedd llawer o helwyr Ewrop yn byw yno.FfynhonnellDoggerland ↗Wikipedia (Saesneg)Y tir dan dde Môr y Gogledd: roedd y môr tua 120 m yn is ar anterth yr Oes Iâ ddiwethaf; boddwyd rhwng 10,000 a 7,000 o flynyddoedd yn ôl, yn ynysoedd isel i ddechrau; torrwyd Prydain i ffwrdd erbyn tua 6500 CC, a bu Dogger Bank yn ynys tan o leiaf 5000 CC; codwyd blaen corn carw bachog gan dreillong oddi ar y Wash yn 1931.
Rhwng deng mil a saith mil o flynyddoedd yn ôl fe’i boddwyd gan y môr yn codi. Yn gyntaf torrodd yn gasgliad o ynysoedd isel, yna aeth o dan y dŵr yn llwyr. Erbyn tua 6500 CC roedd Prydain wedi’i thorri i ffwrdd o’r cyfandir, a bu Dogger Bank, tir uchaf Doggerland, yn ynys tan o leiaf 5000 CC.FfynhonnellDoggerland ↗Wikipedia (Saesneg)Y tir dan dde Môr y Gogledd: roedd y môr tua 120 m yn is ar anterth yr Oes Iâ ddiwethaf; boddwyd rhwng 10,000 a 7,000 o flynyddoedd yn ôl, yn ynysoedd isel i ddechrau; torrwyd Prydain i ffwrdd erbyn tua 6500 CC, a bu Dogger Bank yn ynys tan o leiaf 5000 CC; codwyd blaen corn carw bachog gan dreillong oddi ar y Wash yn 1931.
Yn 1931 llusgodd cwch pysgota a weithiai i’r dwyrain o’r Wash flaen bachog o gorn carw o wely’r môr, a wnaed pan oedd y tir yno’n dwndra. Ers hynny mae rhwydi wedi codi esgyrn mamothiaid a llewod, ac ambell un o offer ac arfau’r helwyr a gerddai yno.FfynhonnellDoggerland ↗Wikipedia (Saesneg)Y tir dan dde Môr y Gogledd: roedd y môr tua 120 m yn is ar anterth yr Oes Iâ ddiwethaf; boddwyd rhwng 10,000 a 7,000 o flynyddoedd yn ôl, yn ynysoedd isel i ddechrau; torrwyd Prydain i ffwrdd erbyn tua 6500 CC, a bu Dogger Bank yn ynys tan o leiaf 5000 CC; codwyd blaen corn carw bachog gan dreillong oddi ar y Wash yn 1931.
Tir yn symud#
Symudodd y tir ei hun hefyd. Wedi’i ryddhau o bwysau anferth yr iâ, gogwyddodd a chododd yn araf wrth i’r môr ddod i mewn.FfynhonnellDoggerland ↗Wikipedia (Saesneg)Y tir dan dde Môr y Gogledd: roedd y môr tua 120 m yn is ar anterth yr Oes Iâ ddiwethaf; boddwyd rhwng 10,000 a 7,000 o flynyddoedd yn ôl, yn ynysoedd isel i ddechrau; torrwyd Prydain i ffwrdd erbyn tua 6500 CC, a bu Dogger Bank yn ynys tan o leiaf 5000 CC; codwyd blaen corn carw bachog gan dreillong oddi ar y Wash yn 1931. Roedd helwyr Cymru yn byw mewn byd a newidiai, lle boddai dyffrynnoedd a lle symudai’r glannau i mewn i’r tir o fewn oes dyn. Ar lan Hafren yn Allteuryn, mae’r llaid a osodwyd gan y môr yn codi wedi cadw olion traed eu teuluoedd am fwy na saith mil o flynyddoedd.FfynhonnellFleeting finds: investigating intertidal discoveries in the Severn Estuary ↗Martin Bell, Thomas Walker ac Adam Turner, The Past (Saesneg)Sut y dechreuodd y gwaith yn Goldcliff ar ôl storm yn 1991; y coedwigoedd boddedig 7,000 i 8,000 o flynyddoedd yn ôl; ac olion traed pobl, anifeiliaid ac adar a gafwyd o fewn diwrnod i ddechrau’r gwaith, wedi’u cadw mewn chwe metr o laid haenog rhwng dwy goedwig foddedig.
Ffynonellau a darllen pellach




