Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Cerrig

c. 9,600 CC

Yr iâ yn cilio

Wrth i Oes yr Iâ olaf ddod i ben, mae helwyr yn dilyn ceirw coch, elciaid a cheffylau gwyllt yn ôl i ddyffrynnoedd Cymru.

Llun: Offeryn fflint bach o Oes Ganol y Cerrig. Gosodid llafnau bychain fel hwn mewn coesau pren yn adfachau i saethau a gwaywffyn. · York Museums Trust, Ellie Cox, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

c. 9,600 CCOes y CerrigAr y llinell amser (archaeoleg)

Ar anterth yr Oes Iâ olaf, tua 18,000 o flynyddoedd yn ôl, roedd Cymru dan iâ ac ni allai neb fyw yma. Wrth i’r byd gynhesu, toddodd yr iâ yn ei ôl, a dilynodd pobl yr anifeiliaid i’r dyffrynnoedd eto. Ers hynny, ni fu Cymru erioed heb bobl.

Gwlad werdd newydd#

Roedd pobl yn ôl yn ogofâu Cymru erbyn tua 15,000 o flynyddoedd yn ôl. Dechreuodd yr iâ doddi am byth tua 12,000 o flynyddoedd yn ôl, a throdd y tir moel yn wyrdd. Daeth y ferywen yn gyntaf, yna bedw, cyll, pinwydd, helyg a gwern, ac ymhen amser goedwigoedd mawr o dderw a llwyfen ar y tir isel.

Yn y coed roedd ceirw coch, iyrchod, gwartheg gwyllt a moch gwyllt yn byw, a’r helwyr yn eu dilyn. Yn yr ucheldir efallai iddynt glirio darnau o goedwig yn fwriadol, i ddenu’r anifeiliaid pori.

Oes Ganol y Cerrig#

Gwnaeth helwyr y cyfnod hwn, Oes Ganol y Cerrig, eu hoffer yn llai ac yn fwy cain. Gosodid llafnau bach o fflint, microlithau, mewn pren yn adfachau saethau a gwaywffyn, ac yn llifiau bach i dorri planhigion ar gyfer to gwellt, cortyn a basgedi.

Symudent gyda’r tymhorau, felly ni chodasant bentrefi parhaol, ac nid oes tŷ o’r oes hon yn hysbys yng Nghymru eto. Roedd eu gwersylloedd gan mwyaf ar yr arfordir ac ar hyd yr afonydd, mewn llefydd fel Prestatyn, Rhuddlan, y Rhyl, Trwyn Du ar Ynys Môn, Burry Holms ar Benrhyn Gŵyr, Lydstep a Nab Head yn Sir Benfro, a Goldcliff ger Casnewydd. Yn yr haf aent i fyny i hela yn y bryniau, yn Waun Fignen Felen ar y Mynydd Du a Llyn Brenig.

Prydain yn troi’n ynys#

Yr holl amser hwn roedd yr iâ yn toddi yn codi’r môr. Boddwyd y gwastadeddau isel lle bu’r helwyr yn cerdded, ac yn y diwedd torrodd y môr Brydain oddi wrth weddill Ewrop. Gellir gweld coedwigoedd boddedig y cyfnod hwnnw o hyd ar lanw isel ar draethau Cymru.

Y cyntaf i ddychwelyd#

Ymhlith yr arwyddion cyntaf o bobl yn dod yn ôl i Gymru mae’r claddedigaethau yn Ogof Kendrick ar y Gogarth, a wnaed rhwng tua 16,000 a 13,000 o flynyddoedd yn ôl gan helwyr a fyw ar bysgod a morloi.

Doggerland#

Ar anterth oerfel yr Oes Iâ ddiwethaf roedd y môr tua 120 metr yn is nag y mae heddiw. I’r dwyrain o Brydain roedd gwlad gyfan sydd bellach dan Fôr y Gogledd, a elwir gennym yn Doggerland. Gwlad gyfoethog o wlyptiroedd, llynnoedd, afonydd a choedwigoedd ydoedd, yn llawn adar a helwriaeth, ac roedd llawer o helwyr Ewrop yn byw yno.

Rhwng deng mil a saith mil o flynyddoedd yn ôl fe’i boddwyd gan y môr yn codi. Yn gyntaf torrodd yn gasgliad o ynysoedd isel, yna aeth o dan y dŵr yn llwyr. Erbyn tua 6500 CC roedd Prydain wedi’i thorri i ffwrdd o’r cyfandir, a bu Dogger Bank, tir uchaf Doggerland, yn ynys tan o leiaf 5000 CC.

Yn 1931 llusgodd cwch pysgota a weithiai i’r dwyrain o’r Wash flaen bachog o gorn carw o wely’r môr, a wnaed pan oedd y tir yno’n dwndra. Ers hynny mae rhwydi wedi codi esgyrn mamothiaid a llewod, ac ambell un o offer ac arfau’r helwyr a gerddai yno.

Tir yn symud#

Symudodd y tir ei hun hefyd. Wedi’i ryddhau o bwysau anferth yr iâ, gogwyddodd a chododd yn araf wrth i’r môr ddod i mewn. Roedd helwyr Cymru yn byw mewn byd a newidiai, lle boddai dyffrynnoedd a lle symudai’r glannau i mewn i’r tir o fewn oes dyn. Ar lan Hafren yn Allteuryn, mae’r llaid a osodwyd gan y môr yn codi wedi cadw olion traed eu teuluoedd am fwy na saith mil o flynyddoedd.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Cyn ac wedyn

  1. Dynes Goch Pafiland (archaeoleg)

    Claddwyd dyn ifanc mewn ocr coch mewn ogof ar Benrhyn Gŵyr. Cafwyd hyd iddo yn 1823 a thybiwyd i ddechrau mai menyw ydoedd. Dyma’r gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani ym Mhrydain.

    Dynes Goch Pafiland
  2. Celf yn Ogof Kendrick (archaeoleg)

    Mae pobl Oes yr Iâ ar y Gogarth yn addurno gên ceffyl â llinellau igam-ogam, y gwrthrych addurnedig hynaf y gwyddys amdano yng Nghymru.

    Celf yn Ogof Kendrick
  3. Gwneuthurwyr gleiniau Nab Head (archaeoleg)

    Ar bentir yn Sir Benfro, mae pobl Oes Ganol y Cerrig yn tyllu cannoedd o leiniau siâl bychain, rhai o’r gemwaith hynaf a wnaed yng Nghymru.

    Gwneuthurwyr gleiniau Nab Head
  4. Olion traed yn llaid Hafren (archaeoleg)

    Mae helwyr-gasglwyr, gan gynnwys plant, yn gadael olion traed yn llaid yr aber yn Goldcliff ger Casnewydd. Mae’r llanw’n dal i’w dadorchuddio.

    Olion traed yn llaid Hafren

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf