Ger Sain Nicolas ym Mro Morgannwg saif beddrod a godwyd gan ffermwyr cyntaf Cymru tua chwe mil o flynyddoedd yn ôl. Ei do yw un slab o galchfaen yn pwyso tua deugain tunnell, y tybir mai’r maen capan mwyaf ym Mhrydain ydyw.FfynhonnellTinkinswood ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd tua 4000 CC; maen capan calchfaen tua 40 tunnell, 7.3 wrth 4.3 metr, y tybir mai’r mwyaf ym Mhrydain ydyw, a fyddai wedi galw am ryw 200 o bobl i’w godi; 920 o esgyrn dynol o leiaf 40 o bobl o bob oed, dynion a menywod; cloddiwyd yn 1914 ac eto o 2011; straeon y meini.
| Pryd | Codwyd tua 4000 CC |
|---|---|
| Ble | Ger Sain Nicolas, Bro Morgannwg |
| Y maen capan | Tua 7.3 wrth 4.3 metr, tua 40 tunnell |
| Beth a gafwyd y tu mewn | 920 o esgyrn dynol o leiaf 40 o bobl |
Codi’r maen#
I godi maen deugain tunnell â rhaffau, trosolion a phren byddai angen rhyw ddau gant o bobl yn gweithio gyda’i gilydd.FfynhonnellTinkinswood ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd tua 4000 CC; maen capan calchfaen tua 40 tunnell, 7.3 wrth 4.3 metr, y tybir mai’r mwyaf ym Mhrydain ydyw, a fyddai wedi galw am ryw 200 o bobl i’w godi; 920 o esgyrn dynol o leiaf 40 o bobl o bob oed, dynion a menywod; cloddiwyd yn 1914 ac eto o 2011; straeon y meini. Gwnaeth ffermwyr y Fro hynny heb offer metel nac olwynion, ac mae eu beddrod yn dal i sefyll.
Ar un adeg roedd twmpath hir o gerrig yn gorchuddio’r siambr, gyda blaengwrt ar ei phen dwyreiniol lle byddai pobl yn ymgynnull. Mae Tinkinswood yn perthyn i deulu o feddrodau hir a geir ar ddwy ochr Hafren.
Pobl Tinkinswood#
Pan gloddiwyd y beddrod yn 1914 roedd 920 o esgyrn dynol yn y siambr, o leiaf 40 o bobl: dynion, menywod a phlant o bob oed.FfynhonnellTinkinswood ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd tua 4000 CC; maen capan calchfaen tua 40 tunnell, 7.3 wrth 4.3 metr, y tybir mai’r mwyaf ym Mhrydain ydyw, a fyddai wedi galw am ryw 200 o bobl i’w godi; 920 o esgyrn dynol o leiaf 40 o bobl o bob oed, dynion a menywod; cloddiwyd yn 1914 ac eto o 2011; straeon y meini. Beddrod cymuned gyfan ydoedd, a ddefnyddiwyd dros genedlaethau lawer. Cafwyd crochenwaith y ffermwyr cyntaf gyda hwy, a photiau o’r math Bicer diweddarach, felly daliodd pobl i ddefnyddio’r beddrod i oes y metel.FfynhonnellTinkinswood ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd tua 4000 CC; maen capan calchfaen tua 40 tunnell, 7.3 wrth 4.3 metr, y tybir mai’r mwyaf ym Mhrydain ydyw, a fyddai wedi galw am ryw 200 o bobl i’w godi; 920 o esgyrn dynol o leiaf 40 o bobl o bob oed, dynion a menywod; cloddiwyd yn 1914 ac eto o 2011; straeon y meini.

Straeon y meini#
Roedd gan bobl y Fro eu straeon eu hunain am Tinkinswood. Byddai unrhyw un a dreuliai’r nos yno ar noswyl Calan Mai, Gŵyl Ifan neu Ganol Gaeaf yn marw, yn gwallgofi, neu’n troi’n fardd. Dywedid mai menywod wedi’u troi’n garreg am ddawnsio ar y Sul oedd clwstwr o feini mawr gerllaw.FfynhonnellTinkinswood ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd tua 4000 CC; maen capan calchfaen tua 40 tunnell, 7.3 wrth 4.3 metr, y tybir mai’r mwyaf ym Mhrydain ydyw, a fyddai wedi galw am ryw 200 o bobl i’w godi; 920 o esgyrn dynol o leiaf 40 o bobl o bob oed, dynion a menywod; cloddiwyd yn 1914 ac eto o 2011; straeon y meini.
Mae Tinkinswood yng ngofal Cadw ac mae’n rhad ac am ddim i ymweld ag ef. Ychydig o daith gerdded i ffwrdd mae beddrod arall o’r un oes, Llwyneliddon (St Lythans).
Enwau eraill#
Mae Tinkinswood wedi cael enwau eraill yn Gymraeg: Castell Carreg, a Llech-y-Filiast a Maes-y-Filiast.FfynhonnellTinkinswood ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd tua 4000 CC; maen capan calchfaen tua 40 tunnell, 7.3 wrth 4.3 metr, y tybir mai’r mwyaf ym Mhrydain ydyw, a fyddai wedi galw am ryw 200 o bobl i’w godi; 920 o esgyrn dynol o leiaf 40 o bobl o bob oed, dynion a menywod; cloddiwyd yn 1914 ac eto o 2011; straeon y meini. Cromlech ydyw, y math mwyaf cyffredin o heneb fawr o gerrig yn Ewrop, ac efallai mai’r maen capan yw’r mwyaf nid yn unig ym Mhrydain ond yn Ewrop.FfynhonnellTinkinswood ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd tua 4000 CC; maen capan calchfaen tua 40 tunnell, 7.3 wrth 4.3 metr, y tybir mai’r mwyaf ym Mhrydain ydyw, a fyddai wedi galw am ryw 200 o bobl i’w godi; 920 o esgyrn dynol o leiaf 40 o bobl o bob oed, dynion a menywod; cloddiwyd yn 1914 ac eto o 2011; straeon y meini.
Y twmpath a’r rhodfeydd#
Ar un adeg roedd y siambr wedi’i chuddio’n llwyr dan dwmpath o bridd a cherrig. Mae llawer ohono wedi mynd dros y canrifoedd, ond mae’r hyn sydd ar ôl y tu ôl i’r siambr yn mesur tua 40 metr wrth 18 o hyd.FfynhonnellTinkinswood ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd tua 4000 CC; maen capan calchfaen tua 40 tunnell, 7.3 wrth 4.3 metr, y tybir mai’r mwyaf ym Mhrydain ydyw, a fyddai wedi galw am ryw 200 o bobl i’w godi; 920 o esgyrn dynol o leiaf 40 o bobl o bob oed, dynion a menywod; cloddiwyd yn 1914 ac eto o 2011; straeon y meini.
Mae rhesi o gerrig yn arwain i ffwrdd o’r beddrod. Mae dwy res gyfochrog yn ffurfio rhodfa tua’r de-ddwyrain, ac mae llawer mwy o gerrig ar hyd ail linell tua’r gogledd-ddwyrain. Saif un maen mawr yn union i’r dwyrain, ac mae dau faen hir gwastad, ochr yn ochr, yn pwyntio at gopa Bryn Coed Sion gerllaw.FfynhonnellTinkinswood ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd tua 4000 CC; maen capan calchfaen tua 40 tunnell, 7.3 wrth 4.3 metr, y tybir mai’r mwyaf ym Mhrydain ydyw, a fyddai wedi galw am ryw 200 o bobl i’w godi; 920 o esgyrn dynol o leiaf 40 o bobl o bob oed, dynion a menywod; cloddiwyd yn 1914 ac eto o 2011; straeon y meini.
Pentwr yr hynafiaid#
Roedd esgyrn cloddiad 1914 bron i gyd wedi torri. Mae’n debyg i gyrff y meirw gael eu gadael yn yr awyr agored yn gyntaf, ac i’r esgyrn gael eu symud wedyn i’r siambr.FfynhonnellTinkinswood ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd tua 4000 CC; maen capan calchfaen tua 40 tunnell, 7.3 wrth 4.3 metr, y tybir mai’r mwyaf ym Mhrydain ydyw, a fyddai wedi galw am ryw 200 o bobl i’w godi; 920 o esgyrn dynol o leiaf 40 o bobl o bob oed, dynion a menywod; cloddiwyd yn 1914 ac eto o 2011; straeon y meini. Ym marn Amgueddfa Cymru, roedd yr adeiladwyr yn poeni llai am fedd pob unigolyn nag am greu pentwr o esgyrn yr hynafiaid, lle gorweddai’r gymuned gyfan gyda’i gilydd. Ychydig o bethau a gladdwyd gyda hwy, ac mae’n debyg fod y defodau i’r meirw yn cael eu cynnal y tu allan, yn y blaengwrt.FfynhonnellTomb of our forefathers reveals the secrets of Neolithic times ↗Western Mail, 11 Gorffennaf 2020 (Saesneg)Am Tinkinswood: barn Amgueddfa Cymru fod yr esgyrn toredig yn dangos creu pentwr o esgyrn yr hynafiaid, mai ychydig o bethau a gladdwyd gyda’r meirw, a bod y defodau i’r meirw yn debyg o fod y tu allan i’r siambr.
Yn ystod cloddiad 1914 hefyd trwsiwyd y beddrod, a chodwyd piler o frics dan y maen capan i helpu i ddal ei bwysau.FfynhonnellTinkinswood ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd tua 4000 CC; maen capan calchfaen tua 40 tunnell, 7.3 wrth 4.3 metr, y tybir mai’r mwyaf ym Mhrydain ydyw, a fyddai wedi galw am ryw 200 o bobl i’w godi; 920 o esgyrn dynol o leiaf 40 o bobl o bob oed, dynion a menywod; cloddiwyd yn 1914 ac eto o 2011; straeon y meini. Ym mis Hydref 2011 dechreuodd cloddiadau newydd ar y safle.FfynhonnellTinkinswood ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd tua 4000 CC; maen capan calchfaen tua 40 tunnell, 7.3 wrth 4.3 metr, y tybir mai’r mwyaf ym Mhrydain ydyw, a fyddai wedi galw am ryw 200 o bobl i’w godi; 920 o esgyrn dynol o leiaf 40 o bobl o bob oed, dynion a menywod; cloddiwyd yn 1914 ac eto o 2011; straeon y meini. Chwe mil o flynyddoedd wedi ei godi, mae Tinkinswood yn dal i ddysgu i ni am ffermwyr cyntaf Cymru.
Ffynonellau a darllen pellach





