Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Cerrig

c. 230,000 CC

Neanderthaliaid Pontnewydd

Dannedd a gafwyd yn Ogof Bontnewydd, Sir Ddinbych, yw’r olion dynol hynaf yng Nghymru.

Llun: Ceg gaeedig Ogof Bontnewydd yn ei chraig galchfaen. Codwyd y wal a’r drws pan oedd yr ogof yn storfa i’r fyddin yn yr Ail Ryfel Byd. · Llywelyn2000, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 12 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ymhell cyn bod Cymru, cyn hyd yn oed yr Oes Iâ olaf, roedd pobl yn byw mewn ogof uwchben Afon Elwy yn yr hyn sydd heddiw yn Sir Ddinbych. Neanderthaliaid cynnar oeddent, a’r dannedd a adawsant ar eu hôl yw’r olion dynol hynaf a gafwyd erioed yng Nghymru. Yng ngeiriau’r amgueddfa a’i cloddiodd, maent yn gwneud Pontnewydd yn safle “o bwys rhyngwladol”.

PrydTua 230,000 o flynyddoedd yn ôl, mewn cyfnod cynnes rhwng dwy oes iâ
BleOgof Bontnewydd, Cefn Meiriadog, ger Llanelwy, yn nyffryn Elwy
PwyNeanderthaliaid cynnar: o leiaf bump o bobl, o blant ifanc i oedolion
Beth a gafwyd19 o ddannedd dynol a darn o ên plentyn, dros 1,200 o offer carreg, ac esgyrn yr anifeiliaid yr oeddent yn byw yn eu plith
Pwy a gloddioddAmgueddfa Cymru, 1978 i 1995, dan arweiniad Stephen Aldhouse-Green
Ble mae’r darganfyddiadauAmgueddfa Cymru, Caerdydd

Yr ogof uwchben yr Elwy#

Ystyr Pontnewydd yw’r bont newydd, ar ôl y pentrefan wrth yr afon. Mae’r ogof yn agor mewn clogwyn calchfaen ar ochr ddwyreiniol dyffryn Elwy, ychydig filltiroedd uwchben Llanelwy, ym mhlwyf Cefn Meiriadog. O’i cheg, edrychai pobl gyntaf Cymru i lawr ar ddyffryn gwyrdd lle porai ceffylau, ceirw a rhinoserosiaid.

Mae’r un calchfaen yn dal teulu cyfan o ogofâu ar hyd yr afon: Cae Gronw ychydig uwchben Pontnewydd, ac ogofâu Cefn ychydig yn bellach. Gyda’i gilydd maent ymhlith y llefydd cyfoethocaf ym Mhrydain ar gyfer hanes y bobl gynharaf ac anifeiliaid yr oesoedd iâ.

Dyffryn Elwy. Mae’r ogof yn y creigiau tua chanol y llun.
Dyffryn Elwy. Mae’r ogof yn y creigiau tua chanol y llun. · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Y dant cyntaf, 1874#

Daliodd yr ogof lygad daearegwyr oes Victoria gyntaf. Edrychodd William Boyd Dawkins i mewn iddi a chael esgyrn anifeiliaid, gan gynnwys hipopotamws. Yna, yn 1874, cloddiodd Thomas McKenny Hughes a’r Parchedig D. R. Thomas yn ddyfnach. Cawsant offer carreg a dant dynol mor fawr nes i’r anatomydd George Busk ysgrifennu ei fod “of very large size”.

Mae’r dant hwnnw wedi mynd ar goll ers hynny. Ond gadawodd gwestiwn heb ei ateb am gan mlynedd: a gladdwyd y bobl a wnaeth yr offer yn yr un ogof?

Safle o bwys rhyngwladol

Dr Elizabeth Walker, Amgueddfa Cymru, 2013

Y cloddio mawr, 1978 i 1995#

Yn 1978 aeth Amgueddfa Genedlaethol Cymru ati i’w ateb. Dechreuodd ei phrosiect Anheddu Paleolithig Cymru ei dymor cyntaf un ym Mhontnewydd, dan arweiniad yr archaeolegydd Stephen Green, a adwaenid wedyn fel Stephen Aldhouse-Green, a ddaeth yn Geidwad Archaeoleg yr amgueddfa.

Yn 1980 cafodd y cloddwyr hyd i ddant dynol. Adnabu Chris Stringer o’r Amgueddfa Hanes Natur yn Llundain mai dant Neanderthal ydoedd, ac yng ngeiriau’r adroddiad terfynol, newidiodd natur y prosiect cyfan. Ymunodd gwyddonwyr o lawer o wledydd â’r gwaith, ac aeth y cloddio yn ei flaen, dymor ar ôl tymor, hyd 1995.

Cyhoeddwyd yr adroddiad terfynol, Neanderthals in Wales, dan olygyddiaeth Stephen Aldhouse-Green, Rick Peterson ac Elizabeth Walker, yn 2012. Roedd ei gasgliad yn glir: roedd y gwaith wedi gwthio’r bobl gyntaf y gwyddom amdanynt yng Nghymru yn ôl o tua 50,000 o flynyddoedd yn ôl i tua 230,000.

Y tu mewn i Ogof Bontnewydd, wedi’i chloddio i lawr drwy’r hen haenau llawr gan dîm yr amgueddfa.
Y tu mewn i Ogof Bontnewydd, wedi’i chloddio i lawr drwy’r hen haenau llawr gan dîm yr amgueddfa. · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Y dannedd, a phwy oedd biau nhw#

Yn ddwfn yn yr ogof cafodd y tîm hyd i 19 o ddannedd dynol. Maent yn perthyn i o leiaf bump o bobl, o blant ifanc i oedolion. Y darn llawnaf yw rhan o ên uchaf plentyn tua naw oed, gyda dant llaeth wedi treulio’n dda wrth ymyl cilddant oedolyn mawr newydd a oedd newydd ddod drwodd.

Dangosodd pelydrau X rywbeth arbennig amdanynt. Mae gan y dannedd geudod mwydion mawr iawn a gwreiddiau byr, siâp a elwir yn taurodontiaeth, o’r gair Groeg am darw, gan fod dannedd gwartheg wedi’u gwneud yr un fath. Mae’n nodweddiadol o’r Neanderthaliaid, ac mae’n un o’r rhesymau pam y gwyddai’r arbenigwyr pwy oedd y bobl hyn.

Dannedd Neanderthaliaid cynnar o Krapina yng Nghroatia, mewn hen lun. Cymharwyd y dant cyntaf o Bontnewydd â’r rhain.
Dannedd Neanderthaliaid cynnar o Krapina yng Nghroatia, mewn hen lun. Cymharwyd y dant cyntaf o Bontnewydd â’r rhain. · Llun: Wellcome Collection, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Cymharodd yr adroddiad cyntaf un, yn y cyfnodolyn Nature yn 1981, ddant Pontnewydd â dannedd Neanderthaliaid cynnar Krapina yng Nghroatia. Edrychodd astudiaeth lawnach yn 2015 yn fanwl ar 17 o’r dannedd a’u cael yn debycaf i ddannedd y Sima de los Huesos, “pydew’r esgyrn” yn Atapuerca yn Sbaen. Roedd pobl Pontnewydd yn perthyn i ddechrau llinach y Neanderthaliaid: hynafiaid y Neanderthaliaid a fu’n byw ar draws Ewrop ddegau o filoedd o flynyddoedd yn ddiweddarach.

Model o blentyn Neanderthal yn yr Amgueddfa Hanes Natur yn Fienna. Roedd plant o bobl Neanderthal gynnar yn byw ym Mhontnewydd.
Model o blentyn Neanderthal yn yr Amgueddfa Hanes Natur yn Fienna. Roedd plant o bobl Neanderthal gynnar yn byw ym Mhontnewydd. · Llun: Jakub Hałun, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Pa mor hen ydyn nhw?#

Ni ellid dyddio dim ym Mhontnewydd drwy radiocarbon, sydd ond yn cyrraedd yn ôl tua 50,000 o flynyddoedd. Yn hytrach defnyddiodd y gwyddonwyr dri chloc arall. Dyddiwyd fflintiau a fu mewn tân, drwy thermoymoleuedd; y stalagmid a dyfodd dros yr haenau, drwy gyfres wraniwm; ac enamel y dannedd eu hunain, drwy gyseiniant troelli electronau.

Roedd y canlyniadau cyntaf, yn 1981, yn awgrymu tua 200,000 o flynyddoedd. Gyda’r holl ddyddiadau ynghyd, mae’r amgueddfa genedlaethol yn rhoi’r dannedd yn tua 230,000 oed, a’r gwyddonwyr a’u hastudiodd yn 2015 yn tua 225,000. Roeddent yn byw yng nghanol cyfnod cynnes rhwng dwy oes iâ.

Eu hoffer#

Roedd pobl Pontnewydd yn grefftwyr medrus. Mae’r ogof wedi rhoi dros 1,200 o arteffactau carreg. Yn eu plith mae tua deugain o fwyeill llaw, sef offeryn siâp deigryn clasurol y traddodiad Acheulaidd, a llawer o offer a wnaed drwy ddull Levallois: byddai’r crefftwr yn siapio darn o garreg yn gyntaf fel y byddai un ergyd yn taro fflaw o’r union ffurf a fynnai. Mae crafwyr ar gyfer trin crwyn a phren, cyllyll, ac un offeryn pigfain cain o’r math a elwir yn Fousteraidd.

Bwyell law o’r un math, yr Acheulaidd, a gafwyd yn ne Lloegr. Cafwyd tua deugain ym Mhontnewydd, y rhan fwyaf mewn craig folcanig galed.
Bwyell law o’r un math, yr Acheulaidd, a gafwyd yn ne Lloegr. Cafwyd tua deugain ym Mhontnewydd, y rhan fwyaf mewn craig folcanig galed. · Llun: Tim Sheerman-Chase, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Y garreg sy’n gwneud Pontnewydd yn wahanol. Fflint yw’r rhan fwyaf o offer cynnar Prydain, ond yma prin fod fflint yn fwy na degfed ran o’r cyfan. Creigiau folcanig caled yw’r gweddill, y rhan fwyaf ohonynt o Eryri. Roedd rhewlifoedd wedi cario cerrig mân ohonynt i lawr i’r dyffryn, a dewisodd y crefftwyr hwy o’r graean. Dewisasant yn ofalus: y lafâu dwysaf ar gyfer bwyeill llaw, a’r fflint, y cert a’r twff manach ar gyfer y crafwyr miniog, taclus.

Bywyd yn nyffryn Elwy 230,000 o flynyddoedd yn ôl#

Mae’r esgyrn yn yr ogof yn dangos y byd yr oedd y bobl hyn yn ei adnabod. Roedd blaidd, llwynog, arth, llew a chath fawr maint llewpard yn hela yn y dyffryn. Porai ceffylau, ceirw coch, ceirw Llychlyn, gwartheg gwyllt neu fual, a rhinoseros y coedwigoedd yno, gydag afancod yn yr afon a lemingiaid yn y gwair. O’r ogof hon y daw’r cofnod hynaf o’r blaidd yn unman ym Mhrydain.

Mae olion cyllell cigydd ar rai o esgyrn yr anifeiliaid, felly gweddillion prydau bwyd y bobl oeddent. Tyfai plant i fyny yma ymhlith oedolion: criw bach yn byw drwy hela, yn gwneud eu hoffer wrth y tân ac yn cysgodi yng ngheg yr ogof. Ar adegau eraill roedd eirth yn defnyddio’r ogof yn ffau.

Heliwr Neanderthal wrth ei waith, fel y mae Amgueddfa’r Neanderthal yn yr Almaen yn ei ddangos.
Heliwr Neanderthal wrth ei waith, fel y mae Amgueddfa’r Neanderthal yn yr Almaen yn ei ddangos. · Llun: Neanderthal-Museum, Mettmann, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ni wyddom a fyddent yn claddu eu meirw yn yr ogof. Ymhell wedyn, ysgubodd llifoedd llaid a dŵr tawdd oesoedd iâ diweddarach yr hen loriau’n ddyfnach i’r ogof a’u cymysgu, felly torrwyd unrhyw feddau amser maith yn ôl.

Yr ogofâu cyfagos#

Nid yw Pontnewydd ar ei phen ei hun. Ar hyd yr afon mae ogofâu Cefn, sy’n enwog ers i’r hynafiaethydd John Leland ysgrifennu amdanynt yn y 1530au. Efallai i Charles Darwin ac Adam Sedgwick edrych i mewn iddynt ar eu taith ddaearegol ym mis Awst 1831, a’r flwyddyn wedyn cloddiodd y Parchedig Edward Stanley esgyrn yr eliffant ysgithrog syth, y rhinoseros a’r hipopotamws, anifeiliaid cyfnod cynnes diweddarach tua 125,000 o flynyddoedd yn ôl. Gwelodd Stanley Bontnewydd hefyd, ond gadawodd hi heb ei chyffwrdd.

Yn 1870 roedd ogofâu Cefn yn y papurau newydd am reswm rhyfeddach: honnodd glanhawr simneiau o’r Rhyl iddo ladd creadur tebyg i grocodeil a oedd yn byw yn yr ogof. Mewn gwirionedd roedd yr anifail wedi marw mewn sw deithiol yn y Rhyl.

Edrych allan o ogof yng nghoed dyffryn Elwy, y safle gwarchodedig sy’n cynnwys ogofâu Cefn.
Edrych allan o ogof yng nghoed dyffryn Elwy, y safle gwarchodedig sy’n cynnwys ogofâu Cefn. · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Bu’r amgueddfa’n cloddio yng Nghefn hefyd, yn 1982 i 1984, a dyddiodd ei gwaddodion llawr hynaf i bron 230,000 o flynyddoedd, yr un oed â phobl Pontnewydd. Ychydig uwchben Pontnewydd mae ogof fach Cae Gronw, a gloddiwyd yn 1979, 1980 a 1985, lle bu eirth ogof a lemingiaid yr Arctig yn byw yn llawer diweddarach, tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl.

Ymhellach i’r de, gadawodd Neanderthaliaid diweddarach eu bwyeill llaw yn Ogof Coygan yn Sir Gaerfyrddin rhwng tua 60,000 a 35,000 o flynyddoedd yn ôl. Ac ar Benrhyn Gŵyr, tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl, claddodd bodau dynol modern y gŵr ifanc a adwaenir fel Dynes Goch Pafiland.

Pam mae’n bwysig#

Pontnewydd yw un o dri lle yn unig ym Mhrydain, gyda Boxgrove a Swanscombe yn Lloegr, sydd wedi rhoi olion pobl mor gynnar. Dyma’r unig le yng Nghymru lle cafwyd pobl o’r oes hon, ac mae’n dangos bod tir Cymru yn gartref i bobl fwy na 200,000 o flynyddoedd yn ôl.

Nid gyda’r Rhufeiniaid y mae stori Cymru’n dechrau, na hyd yn oed gyda’r ffermwyr cyntaf. Mae’n dechrau yma, mewn ogof uwchben yr Elwy, gyda phlentyn naw oed a theulu o helwyr.

Yr ogof heddiw#

Yn yr Ail Ryfel Byd defnyddiodd y fyddin Bontnewydd yn storfa i ffrwydron tir a bomiau dyfnder, gan godi’r wal gerrig, y drysau dur a’r siambr warchod sy’n dal i gau ei cheg. Mae’r ogof ar dir preifat ac nid yw ar agor i ymwelwyr. Mae’r dannedd, yr ên, yr offer ac esgyrn yr anifeiliaid yng ngofal Amgueddfa Cymru yng Nghaerdydd, a gellir gweld llawer ohonynt ar ei gwefan Casgliadau Ar-lein.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Dynes Goch Pafiland (archaeoleg)

    Claddwyd dyn ifanc mewn ocr coch mewn ogof ar Benrhyn Gŵyr. Cafwyd hyd iddo yn 1823 a thybiwyd i ddechrau mai menyw ydoedd. Dyma’r gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani ym Mhrydain.

    Dynes Goch Pafiland
  2. Celf yn Ogof Kendrick (archaeoleg)

    Mae pobl Oes yr Iâ ar y Gogarth yn addurno gên ceffyl â llinellau igam-ogam, y gwrthrych addurnedig hynaf y gwyddys amdano yng Nghymru.

    Celf yn Ogof Kendrick

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf