Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Cerrig

c. 11,000 CC

Celf yn Ogof Kendrick

Mae pobl Oes yr Iâ ar y Gogarth yn addurno gên ceffyl â llinellau igam-ogam, y gwrthrych addurnedig hynaf y gwyddys amdano yng Nghymru.

Llun: Gên ceffyl addurnedig o Ogof Kendrick, yn yr Amgueddfa Brydeinig. Mae’r llinellau igam-ogam wedi’u torri ar hyd ei hochr isaf. · Johnbod, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Wrth i’r Oes Iâ olaf ddod i ben, cymerodd pobl ar y Gogarth asgwrn gên ceffyl a’i orchuddio â phatrymau. Dyma’r gwaith celf cludadwy hynaf y gwyddys amdano o Gymru, ac un o’r goreuon o ddiwedd yr Oes Iâ yn unman ym Mhrydain.

PrydDefnyddiwyd yr ogof tua 16,000 i 13,000 o flynyddoedd yn ôl; mae’r Amgueddfa Brydeinig yn dyddio’r ên i ddiwedd yr Oes Iâ
BleOgof Kendrick, ar ochr ddeheuol y Gogarth, Llandudno
Darganfuwyd1880, gan Thomas Kendrick
Ble mae heddiwYr Amgueddfa Brydeinig, Llundain

Ogof mewn gardd#

Yn 1880 roedd Thomas Kendrick, crefftwr a fyddai’n torri ac yn caboli cerrig, yn clirio ogof fach yn ei ardd ar y Gogarth er mwyn gwneud ei weithdy’n fwy. Ynddi cafodd offer fflint, dannedd arth wedi’u tyllu i’w llinynnu’n gleiniau, esgyrn dynol, a’r ên addurnedig.

Nid gweddillion gwersyll oedd yr esgyrn dynol ond olion pobl a gladdwyd yn yr ogof. Mae gwyddoniaeth bellach wedi’u dyddio i rhwng tua 16,000 a 13,000 o flynyddoedd yn ôl, ac mae’n dangos eu bod yn byw ar fwyd y môr, gan gynnwys morloi. Bryn uwchben gwastadedd arfordirol oedd y Gogarth bryd hynny, nid pentir yn y môr.

Llandudno o Ogof Kendrick ar y Gogarth.
Llandudno o Ogof Kendrick ar y Gogarth. · Llun: GP Williams, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Yr ên addurnedig#

Mae’r ên yn 13.8 cm o hyd ac mae ganddi dri o’i dannedd blaen o hyd. Ar hyd ei hochr isaf torrodd rhywun bum panel o linellau igam-ogam ac asgwrn pysgodyn ag offeryn fflint. Efallai iddi gael ei lliwio ag ocr unwaith, ond nid oes ôl ohono ar ôl.

Ni ŵyr neb beth oedd ei hystyr. Efallai iddi gael ei gwisgo, ei chario, neu ei gosod gyda’r meirw. Yr hyn sy’n amlwg yw’r medr a’r gofal, gwaith artist yng Nghymru ar ddiwedd un yr Oes Iâ.

Ble i’w gweld#

Mae’r ên wedi bod yn yr Amgueddfa Brydeinig ers 1959. Yn 2008 daeth darganfyddiadau gwasgaredig yr ogof adref am ychydig, pan ddaeth Amgueddfa Llandudno â hwy at ei gilydd ar gyfer arddangosfa gyda’r Amgueddfa Brydeinig ac Amgueddfa Genedlaethol Cymru.

Pobl yr ogof#

Mae DNA un o’r bobl a gladdwyd yn yr ogof wedi’i ddarllen. Dyn oedd ef, a elwir gan wyddonwyr yn Kendricks_074, ac roedd yn perthyn i’r un teulu o helwyr â phobl gorllewin Ewrop rhwng tua 14,000 a 7,000 o flynyddoedd yn ôl, yr un tylwyth â helwyr Prydain yn Oes Ganol y Cerrig.

Deuai eu bwyd yn bennaf o’r môr a’r afonydd, gan gynnwys morloi. Gan fod bwyd o’r môr yn drysu dyddio radiocarbon, mae dyddiadau’r ogof yn llai sicr nag arfer, ond roedd pobl yn ei defnyddio o rywbryd rhwng 16,400 a 14,100 o flynyddoedd yn ôl tan rywbryd rhwng 13,700 a 13,100 o flynyddoedd yn ôl. Roeddent ymhlith y bobl gyntaf i ddod yn ôl i Gymru wedi’r iâ.

Thomas Kendrick#

Mae ymchwil newydd i fywyd Kendrick wedi dangos ei fod yn fwy na chrefftwr cyffredin. Casglwr ydoedd â dawn busnes, a wnaeth lawer i ddechrau dangos darganfyddiadau i ymwelwyr yn Llandudno, a chwaraeodd ran fawr yn dod â darganfyddiadau Hen Oes y Cerrig y Gogarth i’r golwg gyntaf.

Cloddio eto#

Yn y 1970au cloddiodd Stone a Davies y tu mewn i’r ogof a chael olion o Oes Ganol ac Oes Newydd y Cerrig a llawer o esgyrn anifeiliaid. Yn 2016 cloddiodd Catherine Rees, George Nash a Kathryn Price ddwy ffos gul cyn gosod gratiau dur ar draws y mynedfeydd i warchod yr ogof. Ger y mynedfeydd dim ond haenau o’r ddau neu dri chan mlynedd diwethaf a gawsant, ond gall llawer fod yn ddyfnach i mewn o hyd. Mae’r ogof yn Heneb Gofrestredig, wedi’i gwarchod gan y gyfraith.

Yn 2013 roedd yr ên addurnedig ymhlith trysorau arddangosfa fawr yr Amgueddfa Brydeinig ar gelf Oes yr Iâ.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Neanderthaliaid Pontnewydd (archaeoleg)

    Dannedd a gafwyd yn Ogof Bontnewydd, Sir Ddinbych, yw’r olion dynol hynaf yng Nghymru.

    Neanderthaliaid Pontnewydd
  2. Dynes Goch Pafiland (archaeoleg)

    Claddwyd dyn ifanc mewn ocr coch mewn ogof ar Benrhyn Gŵyr. Cafwyd hyd iddo yn 1823 a thybiwyd i ddechrau mai menyw ydoedd. Dyma’r gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani ym Mhrydain.

    Dynes Goch Pafiland
  3. Yr iâ yn cilio (archaeoleg)

    Wrth i Oes yr Iâ olaf ddod i ben, mae helwyr yn dilyn ceirw coch, elciaid a cheffylau gwyllt yn ôl i ddyffrynnoedd Cymru.

    Yr iâ yn cilio
  4. Gwneuthurwyr gleiniau Nab Head (archaeoleg)

    Ar bentir yn Sir Benfro, mae pobl Oes Ganol y Cerrig yn tyllu cannoedd o leiniau siâl bychain, rhai o’r gemwaith hynaf a wnaed yng Nghymru.

    Gwneuthurwyr gleiniau Nab Head

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf