Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 520 OC

Samson yn hwylio i Lydaw

Mae Samson, disgybl i Illtud, yn hwylio o Gymru drwy Gernyw i Lydaw, lle mae’n sefydlu abaty Dol ac yn cael ei gofio fel un o’i saith sant sefydlu.

Llun: Eglwys gadeiriol Saint-Samson yn Dol-de-Bretagne, ar safle’r fynachlog a sefydlodd Samson. · Pymouss, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

c. 520 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (cronicl cynnar:Buchedd Samson, y 7fed–8fed ganrif)

Ganwyd Samson, disgybl i Illtud, yn ne Cymru, yn fab i Amon o Ddyfed ac Anna o Went. Hwyliodd drwy Gernyw i Lydaw, lle sefydlodd fynachlog Dol, ac fe’i cofir fel un o saith sant sefydlu Llydaw.

PrydGanwyd ar ddiwedd y 400au; dywedir iddo farw yn 565
BleLlanilltud Fawr, Ynys Bŷr, Cernyw, Dol
Dydd gŵyl28 Gorffennaf

O ysgol Illtud i Ynys Bŷr#

Fe’i magwyd a’i ddysgu gan Illtud yn Llanilltud Fawr. Fe’i hurddwyd yn esgob gan Ddyfrig, yn 521 yn ôl pob tebyg, arweiniodd gymuned y mynachod ar Ynys Bŷr ar ôl Pŷr, ac aeth i Iwerddon.

Tudalen gyntaf Buchedd Samson mewn llawysgrif o tua’r 1200au, sydd ym Mharis heddiw.
Tudalen gyntaf Buchedd Samson mewn llawysgrif o tua’r 1200au, sydd ym Mharis heddiw. · Llun: Bibliothèque nationale de France (gallica.bnf.fr), CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ysgrifennwyd ei Fuchedd rhwng tua 610 ac 820, a dyma’r hanes hynaf sydd gennym am Illtud a’i ysgol.

Esgob Dol#

Gweithiodd yng Nghernyw, Ynysoedd Syllan ac Ynys y Garn cyn croesi i Lydaw a sefydlu ei fynachlog yn Dol. Siaradodd dros y tywysog Llydewig Judael gerbron Childebert, brenin y Ffranciaid, ac eisteddodd mewn cyngor o esgobion ym Mharis rhwng 556 a 573.

Fe’i claddwyd yn Dol gyda’i gefnder Maglorius, ac mae ei eglwys gadeiriol yno o hyd. Ymhen hir a hwyr aeth y Brenin Athelstan o Loegr â rhai o’i greiriau i Milton Abbas yn Dorset.

Beddrod Samson Sant yn ei eglwys gadeiriol yn Dol.
Beddrod Samson Sant yn ei eglwys gadeiriol yn Dol. · Llun: GO69, CC0, Wikimedia Commons

Plentyn a roddwyd i Illtud#

Roedd Samson yn nai i Athrwys ap Meurig. Proffwydwyd am ei enedigaeth, ac o’r herwydd rhoddodd ei rieni ef yng ngofal Illtud i’w fagu a’i ddysgu. Priododd brawd ei dad chwaer ei fam, felly roedd eu mab Magloire yn gefnder i Samson ddwywaith drosodd.

Ar gais Illtud, ordeiniodd Dyfrig ef yn ddiacon ac yn offeiriad. Ond roedd Samson am fywyd llymach nag a allai’r ysgol ei roi, ac felly symudodd i’w thŷ merch ar Ynys Bŷr. Yn Nyfed bu fyw am gyfnod yn feudwy mewn ogof ger Ystagbwll, ac yn Iwerddon mae eglwysi yn Ballygriffin ger Dulyn ac yn Bally Samson yn Wexford yn dwyn ei enw o hyd.

Dyddiad y gallwn ymddiried ynddo#

Mae Buchedd Samson yn rhoi un o’r ychydig ddyddiadau cadarn yn yr oes. Fe’i gwnaed yn esgob ar ŵyl Cadair Sant Pedr, 22 Chwefror, ar ddechrau’r Grawys, a syrthiodd yn y flwyddyn 521, felly mae’n debyg iddo gael ei eni tua 486.

Ffust Pen Dinas#

Mae stori o Geredigion yn adrodd bod Samson yn dyrnu ŷd ar lethr Pen Dinas, uwchben Penparcau, pan dorrodd ei ffust. Hedfanodd y darn mwyaf ar draws y cwm i Lanbadarn Fawr, taflodd yntau’r darn lleiaf ar ei ôl, ac o’r ddau y gwnaed y croesau sy’n sefyll yn yr eglwys yno.

Esgob ymhlith y Llydawiaid#

Yng Nghernyw bu’n gweithio ym Mhadstow, Southill a Fowey, a sefydlodd gymuned yn South Hill neu Golant. Roedd yn Llydaw cyn 547, pan ddaeth Teilo i ymweld ag ef. Fel esgob bwriodd y Brenin Conomor allan o’r eglwys, ac yn y cyngor ym Mharis llofnododd ei ddeddfau â’r geiriau gostyngedig ‘Samson peccator episcopus’, Samson, pechadur, esgob. Bu farw ar 28 Gorffennaf 565. Mae’r Martyroleg Rufeinig yn ei gofio ar y dydd hwnnw fel y gŵr a, ‘wedi dysgu’r Efengyl a disgyblaeth fynachaidd yng Nghymru gan Illtud, a’u lledaenodd yn Domnonée’.

Y golofn yn Llanilltud#

Tua 1789 daeth Iolo Morganwg o hyd i Golofn Samson ym mynwent eglwys Illtud yn Llanilltud a’i chodi eto. Fe’i cyfrifir heddiw yn ‘un o’r cofebion Cristnogol arysgrifedig hynaf ym Mhrydain’.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

fl. early 6th century

Illtud

Athro’r seintiau (cronicl cynnar:Buchedd Samson, y 7fed–8fed ganrif)

Sefydlodd fynachlog ac ysgol yn Llanilltud Fawr ym Mro Morgannwg, y dywedir mai hi oedd canolfan ddysg fawr gyntaf Prydain.

Illtud

Cyn ac wedyn

  1. Y fuddugoliaeth ym Maddon (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif; Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae’r Brythoniaid yn ennill buddugoliaeth fawr dros y Sacsoniaid ym Mynydd Baddon, sy’n dod â chenhedlaeth o heddwch. Yn ôl traddodiad Cymru, Arthur a’u harweiniodd.

    Y fuddugoliaeth ym Maddon
  2. Ysgol Illtud (cronicl cynnar:Buchedd Samson, y 7fed–8fed ganrif)

    Daw mynachlog Illtud yn Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg fawr. Mae seintiau a hyfforddwyd yno yn cludo Cristnogaeth ar draws Cymru, Cernyw a Llydaw.

    Ysgol Illtud
  3. Cadog yn Llancarfan (cronicl cynnar:Lifris, Buchedd Cadog, tua 1100)

    Mae Sant Cadog yn sefydlu ei fynachlog yn Llancarfan ym Mro Morgannwg, ysgol fawr i eglwys Cymru am ganrifoedd.

    Cadog yn Llancarfan
  4. Camlan (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Annales Cambriae yn cofnodi ‘gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd’. Yn ôl traddodiad Cymru mae Arthur yn cysgu nes y bydd ar Gymru ei angen.

    Camlan

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf