Illtud
Athro’r seintiau (cronicl cynnar:Buchedd Samson, y 7fed–8fed ganrif)Sefydlodd fynachlog ac ysgol yn Llanilltud Fawr ym Mro Morgannwg, y dywedir mai hi oedd canolfan ddysg fawr gyntaf Prydain.
Illtud
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau
c. 520 OC
Mae Samson, disgybl i Illtud, yn hwylio o Gymru drwy Gernyw i Lydaw, lle mae’n sefydlu abaty Dol ac yn cael ei gofio fel un o’i saith sant sefydlu.
Llun: Eglwys gadeiriol Saint-Samson yn Dol-de-Bretagne, ar safle’r fynachlog a sefydlodd Samson. · Pymouss, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ganwyd Samson, disgybl i Illtud, yn ne Cymru, yn fab i Amon o Ddyfed ac Anna o Went. Hwyliodd drwy Gernyw i Lydaw, lle sefydlodd fynachlog Dol, ac fe’i cofir fel un o saith sant sefydlu Llydaw.FfynhonnellSamson of Dol ↗Wikipedia (Saesneg)Cymro, a aned yn ne Cymru i Amon o Ddyfed ac Anna o Went; un o seintiau sefydlu Llydaw; fe’i magwyd a’i ddysgu gan Illtud yn Llanilltud Fawr; arweiniodd y gymuned ar Ynys Bŷr ar ôl Pŷr; ymwelodd ag Iwerddon; gweithiodd yng Nghernyw, Ynysoedd Syllan ac Ynys y Garn cyn sefydlu’r fynachlog yn Dol; urddwyd ef yn esgob gan Ddyfrig, yn 521 yn ôl pob tebyg; ymbiliodd ar Childebert I dros Judael; bu mewn cyngor ym Mharis rhwng 556 a 573; dywedir iddo farw yn 565 yn Dol a’i gladdu yno gyda’i gefnder Maglorius; ysgrifennwyd ei Fuchedd rhwng 610 ac 820; ei ŵyl ar 28 Gorffennaf.
| Pryd | Ganwyd ar ddiwedd y 400au; dywedir iddo farw yn 565 |
|---|---|
| Ble | Llanilltud Fawr, Ynys Bŷr, Cernyw, Dol |
| Dydd gŵyl | 28 Gorffennaf |
Fe’i magwyd a’i ddysgu gan Illtud yn Llanilltud Fawr. Fe’i hurddwyd yn esgob gan Ddyfrig, yn 521 yn ôl pob tebyg, arweiniodd gymuned y mynachod ar Ynys Bŷr ar ôl Pŷr, ac aeth i Iwerddon.FfynhonnellSamson of Dol ↗Wikipedia (Saesneg)Cymro, a aned yn ne Cymru i Amon o Ddyfed ac Anna o Went; un o seintiau sefydlu Llydaw; fe’i magwyd a’i ddysgu gan Illtud yn Llanilltud Fawr; arweiniodd y gymuned ar Ynys Bŷr ar ôl Pŷr; ymwelodd ag Iwerddon; gweithiodd yng Nghernyw, Ynysoedd Syllan ac Ynys y Garn cyn sefydlu’r fynachlog yn Dol; urddwyd ef yn esgob gan Ddyfrig, yn 521 yn ôl pob tebyg; ymbiliodd ar Childebert I dros Judael; bu mewn cyngor ym Mharis rhwng 556 a 573; dywedir iddo farw yn 565 yn Dol a’i gladdu yno gyda’i gefnder Maglorius; ysgrifennwyd ei Fuchedd rhwng 610 ac 820; ei ŵyl ar 28 Gorffennaf.

Ysgrifennwyd ei Fuchedd rhwng tua 610 ac 820, a dyma’r hanes hynaf sydd gennym am Illtud a’i ysgol.FfynonellauSamson of Dol ↗Wikipedia (Saesneg)Cymro, a aned yn ne Cymru i Amon o Ddyfed ac Anna o Went; un o seintiau sefydlu Llydaw; fe’i magwyd a’i ddysgu gan Illtud yn Llanilltud Fawr; arweiniodd y gymuned ar Ynys Bŷr ar ôl Pŷr; ymwelodd ag Iwerddon; gweithiodd yng Nghernyw, Ynysoedd Syllan ac Ynys y Garn cyn sefydlu’r fynachlog yn Dol; urddwyd ef yn esgob gan Ddyfrig, yn 521 yn ôl pob tebyg; ymbiliodd ar Childebert I dros Judael; bu mewn cyngor ym Mharis rhwng 556 a 573; dywedir iddo farw yn 565 yn Dol a’i gladdu yno gyda’i gefnder Maglorius; ysgrifennwyd ei Fuchedd rhwng 610 ac 820; ei ŵyl ar 28 Gorffennaf.Illtud ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlodd Illtud Farchog fynachlog a choleg yn Llanilltud Fawr, a elwir yn ganolfan ddysg gynharaf Prydain; dywedir bod ei ddisgyblion yn cynnwys Dewi, Samson o Dol, Gildas, Pol Aurelian, Taliesin a Phadrig Sant; mae Buchedd Samson yn ei alw’n fwyaf medrus o’r holl Frythoniaid, disgybl yr Esgob Garmon, â’r ddawn i ragweld y dyfodol; mae Buchedd Illtud o’r 12fed ganrif yn ei wneud yn filwr a wasanaethodd y Brenin Arthur, a dyna Illtud Farchog; croes o’r nawfed ganrif, yn ôl pob tebyg, yn dweud i Samson ei gosod er mwyn ei enaid ac yn enwi Illtud; ei ŵyl ar 6 Tachwedd.
Gweithiodd yng Nghernyw, Ynysoedd Syllan ac Ynys y Garn cyn croesi i Lydaw a sefydlu ei fynachlog yn Dol. Siaradodd dros y tywysog Llydewig Judael gerbron Childebert, brenin y Ffranciaid, ac eisteddodd mewn cyngor o esgobion ym Mharis rhwng 556 a 573.FfynhonnellSamson of Dol ↗Wikipedia (Saesneg)Cymro, a aned yn ne Cymru i Amon o Ddyfed ac Anna o Went; un o seintiau sefydlu Llydaw; fe’i magwyd a’i ddysgu gan Illtud yn Llanilltud Fawr; arweiniodd y gymuned ar Ynys Bŷr ar ôl Pŷr; ymwelodd ag Iwerddon; gweithiodd yng Nghernyw, Ynysoedd Syllan ac Ynys y Garn cyn sefydlu’r fynachlog yn Dol; urddwyd ef yn esgob gan Ddyfrig, yn 521 yn ôl pob tebyg; ymbiliodd ar Childebert I dros Judael; bu mewn cyngor ym Mharis rhwng 556 a 573; dywedir iddo farw yn 565 yn Dol a’i gladdu yno gyda’i gefnder Maglorius; ysgrifennwyd ei Fuchedd rhwng 610 ac 820; ei ŵyl ar 28 Gorffennaf.
Fe’i claddwyd yn Dol gyda’i gefnder Maglorius, ac mae ei eglwys gadeiriol yno o hyd. Ymhen hir a hwyr aeth y Brenin Athelstan o Loegr â rhai o’i greiriau i Milton Abbas yn Dorset.FfynhonnellSamson of Dol ↗Wikipedia (Saesneg)Cymro, a aned yn ne Cymru i Amon o Ddyfed ac Anna o Went; un o seintiau sefydlu Llydaw; fe’i magwyd a’i ddysgu gan Illtud yn Llanilltud Fawr; arweiniodd y gymuned ar Ynys Bŷr ar ôl Pŷr; ymwelodd ag Iwerddon; gweithiodd yng Nghernyw, Ynysoedd Syllan ac Ynys y Garn cyn sefydlu’r fynachlog yn Dol; urddwyd ef yn esgob gan Ddyfrig, yn 521 yn ôl pob tebyg; ymbiliodd ar Childebert I dros Judael; bu mewn cyngor ym Mharis rhwng 556 a 573; dywedir iddo farw yn 565 yn Dol a’i gladdu yno gyda’i gefnder Maglorius; ysgrifennwyd ei Fuchedd rhwng 610 ac 820; ei ŵyl ar 28 Gorffennaf.

Roedd Samson yn nai i Athrwys ap Meurig. Proffwydwyd am ei enedigaeth, ac o’r herwydd rhoddodd ei rieni ef yng ngofal Illtud i’w fagu a’i ddysgu.FfynhonnellSamson of Dol ↗Wikipedia (Saesneg)Cymro, a aned yn ne Cymru i Amon o Ddyfed ac Anna o Went; un o seintiau sefydlu Llydaw; fe’i magwyd a’i ddysgu gan Illtud yn Llanilltud Fawr; arweiniodd y gymuned ar Ynys Bŷr ar ôl Pŷr; ymwelodd ag Iwerddon; gweithiodd yng Nghernyw, Ynysoedd Syllan ac Ynys y Garn cyn sefydlu’r fynachlog yn Dol; urddwyd ef yn esgob gan Ddyfrig, yn 521 yn ôl pob tebyg; ymbiliodd ar Childebert I dros Judael; bu mewn cyngor ym Mharis rhwng 556 a 573; dywedir iddo farw yn 565 yn Dol a’i gladdu yno gyda’i gefnder Maglorius; ysgrifennwyd ei Fuchedd rhwng 610 ac 820; ei ŵyl ar 28 Gorffennaf. Priododd brawd ei dad chwaer ei fam, felly roedd eu mab Magloire yn gefnder i Samson ddwywaith drosodd.FfynhonnellSamson of Dol (the Life and the pillar) ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd y Vita Sancti Samsonis rhwng 610 ac 820, ‘yn amlwg ar sail deunydd cynharach’; priododd brawd ei dad chwaer ei fam, felly roedd eu mab Magloire yn gefnder iddo ddwywaith drosodd; ynys Samson yn Ynysoedd Syllan wedi’i henwi ar ei ôl; nawddsant Guernsey; fe’i claddwyd gyda Magloire yn eglwys gadeiriol Dol; cafodd y brenin Athelstan ei fraich a’i fagl; colofn Samson yn Llanilltud, a ailddarganfuwyd gan Iolo Morganwg tua 1789, a gyfrifir heddiw yn ‘un o’r cofebion Cristnogol arysgrifedig hynaf ym Mhrydain’; yn y Martyroleg Rufeinig ar 28 Gorffennaf: ‘wedi dysgu’r Efengyl a disgyblaeth fynachaidd yng Nghymru gan Illtud, a’u lledaenodd yn Domnonée’.
Ar gais Illtud, ordeiniodd Dyfrig ef yn ddiacon ac yn offeiriad. Ond roedd Samson am fywyd llymach nag a allai’r ysgol ei roi, ac felly symudodd i’w thŷ merch ar Ynys Bŷr.FfynonellauSamson (c. 485–565), abbot and bishop ↗John Williams James, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Amwn o Ddyfed ac Anna o Went; fe’i dysgwyd gan Illtud o 490; ordeiniwyd yn ddiacon ac offeiriad gan Ddyfrig; abad mynachlog Pŷr ar ôl Pŷr; eglwysi yn ei enw yn Ballygriffin ger Dulyn a Bally Samson yn Wexford; meudwy mewn ogof ger Ystagbwll Elidr; cysegrwyd yn esgob gan Ddyfrig ar 22 Chwefror 521; yng Nghernyw ym Mhadstow, Southill a Fowey, a’i ddylanwad yn cyrraedd Ynysoedd Syllan; yn Llydaw cyn 547, pan ymwelodd Teilo ag ef; enillodd ryddid y tywysog ifanc Iudual gan Childebert ym Mharis; llofnododd ddeddfau cyngor 556 fel ‘Samson peccator episcopus’; bu farw 28 Gorffennaf 565.Samson of Dol ↗Wikipedia (Saesneg)Cymro, a aned yn ne Cymru i Amon o Ddyfed ac Anna o Went; un o seintiau sefydlu Llydaw; fe’i magwyd a’i ddysgu gan Illtud yn Llanilltud Fawr; arweiniodd y gymuned ar Ynys Bŷr ar ôl Pŷr; ymwelodd ag Iwerddon; gweithiodd yng Nghernyw, Ynysoedd Syllan ac Ynys y Garn cyn sefydlu’r fynachlog yn Dol; urddwyd ef yn esgob gan Ddyfrig, yn 521 yn ôl pob tebyg; ymbiliodd ar Childebert I dros Judael; bu mewn cyngor ym Mharis rhwng 556 a 573; dywedir iddo farw yn 565 yn Dol a’i gladdu yno gyda’i gefnder Maglorius; ysgrifennwyd ei Fuchedd rhwng 610 ac 820; ei ŵyl ar 28 Gorffennaf. Yn Nyfed bu fyw am gyfnod yn feudwy mewn ogof ger Ystagbwll, ac yn Iwerddon mae eglwysi yn Ballygriffin ger Dulyn ac yn Bally Samson yn Wexford yn dwyn ei enw o hyd.FfynhonnellSamson (c. 485–565), abbot and bishop ↗John Williams James, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Amwn o Ddyfed ac Anna o Went; fe’i dysgwyd gan Illtud o 490; ordeiniwyd yn ddiacon ac offeiriad gan Ddyfrig; abad mynachlog Pŷr ar ôl Pŷr; eglwysi yn ei enw yn Ballygriffin ger Dulyn a Bally Samson yn Wexford; meudwy mewn ogof ger Ystagbwll Elidr; cysegrwyd yn esgob gan Ddyfrig ar 22 Chwefror 521; yng Nghernyw ym Mhadstow, Southill a Fowey, a’i ddylanwad yn cyrraedd Ynysoedd Syllan; yn Llydaw cyn 547, pan ymwelodd Teilo ag ef; enillodd ryddid y tywysog ifanc Iudual gan Childebert ym Mharis; llofnododd ddeddfau cyngor 556 fel ‘Samson peccator episcopus’; bu farw 28 Gorffennaf 565.
Mae Buchedd Samson yn rhoi un o’r ychydig ddyddiadau cadarn yn yr oes. Fe’i gwnaed yn esgob ar ŵyl Cadair Sant Pedr, 22 Chwefror, ar ddechrau’r Grawys, a syrthiodd yn y flwyddyn 521, felly mae’n debyg iddo gael ei eni tua 486.FfynonellauSamson (c. 485–565), abbot and bishop ↗John Williams James, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Amwn o Ddyfed ac Anna o Went; fe’i dysgwyd gan Illtud o 490; ordeiniwyd yn ddiacon ac offeiriad gan Ddyfrig; abad mynachlog Pŷr ar ôl Pŷr; eglwysi yn ei enw yn Ballygriffin ger Dulyn a Bally Samson yn Wexford; meudwy mewn ogof ger Ystagbwll Elidr; cysegrwyd yn esgob gan Ddyfrig ar 22 Chwefror 521; yng Nghernyw ym Mhadstow, Southill a Fowey, a’i ddylanwad yn cyrraedd Ynysoedd Syllan; yn Llydaw cyn 547, pan ymwelodd Teilo ag ef; enillodd ryddid y tywysog ifanc Iudual gan Childebert ym Mharis; llofnododd ddeddfau cyngor 556 fel ‘Samson peccator episcopus’; bu farw 28 Gorffennaf 565.Samson of Dol ↗Wikipedia (Saesneg)Cymro, a aned yn ne Cymru i Amon o Ddyfed ac Anna o Went; un o seintiau sefydlu Llydaw; fe’i magwyd a’i ddysgu gan Illtud yn Llanilltud Fawr; arweiniodd y gymuned ar Ynys Bŷr ar ôl Pŷr; ymwelodd ag Iwerddon; gweithiodd yng Nghernyw, Ynysoedd Syllan ac Ynys y Garn cyn sefydlu’r fynachlog yn Dol; urddwyd ef yn esgob gan Ddyfrig, yn 521 yn ôl pob tebyg; ymbiliodd ar Childebert I dros Judael; bu mewn cyngor ym Mharis rhwng 556 a 573; dywedir iddo farw yn 565 yn Dol a’i gladdu yno gyda’i gefnder Maglorius; ysgrifennwyd ei Fuchedd rhwng 610 ac 820; ei ŵyl ar 28 Gorffennaf.
Mae stori o Geredigion yn adrodd bod Samson yn dyrnu ŷd ar lethr Pen Dinas, uwchben Penparcau, pan dorrodd ei ffust. Hedfanodd y darn mwyaf ar draws y cwm i Lanbadarn Fawr, taflodd yntau’r darn lleiaf ar ei ôl, ac o’r ddau y gwnaed y croesau sy’n sefyll yn yr eglwys yno.FfynhonnellSamson of Dol ↗Wikipedia (Saesneg)Cymro, a aned yn ne Cymru i Amon o Ddyfed ac Anna o Went; un o seintiau sefydlu Llydaw; fe’i magwyd a’i ddysgu gan Illtud yn Llanilltud Fawr; arweiniodd y gymuned ar Ynys Bŷr ar ôl Pŷr; ymwelodd ag Iwerddon; gweithiodd yng Nghernyw, Ynysoedd Syllan ac Ynys y Garn cyn sefydlu’r fynachlog yn Dol; urddwyd ef yn esgob gan Ddyfrig, yn 521 yn ôl pob tebyg; ymbiliodd ar Childebert I dros Judael; bu mewn cyngor ym Mharis rhwng 556 a 573; dywedir iddo farw yn 565 yn Dol a’i gladdu yno gyda’i gefnder Maglorius; ysgrifennwyd ei Fuchedd rhwng 610 ac 820; ei ŵyl ar 28 Gorffennaf.
Yng Nghernyw bu’n gweithio ym Mhadstow, Southill a Fowey, a sefydlodd gymuned yn South Hill neu Golant.FfynonellauSamson (c. 485–565), abbot and bishop ↗John Williams James, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Amwn o Ddyfed ac Anna o Went; fe’i dysgwyd gan Illtud o 490; ordeiniwyd yn ddiacon ac offeiriad gan Ddyfrig; abad mynachlog Pŷr ar ôl Pŷr; eglwysi yn ei enw yn Ballygriffin ger Dulyn a Bally Samson yn Wexford; meudwy mewn ogof ger Ystagbwll Elidr; cysegrwyd yn esgob gan Ddyfrig ar 22 Chwefror 521; yng Nghernyw ym Mhadstow, Southill a Fowey, a’i ddylanwad yn cyrraedd Ynysoedd Syllan; yn Llydaw cyn 547, pan ymwelodd Teilo ag ef; enillodd ryddid y tywysog ifanc Iudual gan Childebert ym Mharis; llofnododd ddeddfau cyngor 556 fel ‘Samson peccator episcopus’; bu farw 28 Gorffennaf 565.Samson of Dol ↗Wikipedia (Saesneg)Cymro, a aned yn ne Cymru i Amon o Ddyfed ac Anna o Went; un o seintiau sefydlu Llydaw; fe’i magwyd a’i ddysgu gan Illtud yn Llanilltud Fawr; arweiniodd y gymuned ar Ynys Bŷr ar ôl Pŷr; ymwelodd ag Iwerddon; gweithiodd yng Nghernyw, Ynysoedd Syllan ac Ynys y Garn cyn sefydlu’r fynachlog yn Dol; urddwyd ef yn esgob gan Ddyfrig, yn 521 yn ôl pob tebyg; ymbiliodd ar Childebert I dros Judael; bu mewn cyngor ym Mharis rhwng 556 a 573; dywedir iddo farw yn 565 yn Dol a’i gladdu yno gyda’i gefnder Maglorius; ysgrifennwyd ei Fuchedd rhwng 610 ac 820; ei ŵyl ar 28 Gorffennaf. Roedd yn Llydaw cyn 547, pan ddaeth Teilo i ymweld ag ef. Fel esgob bwriodd y Brenin Conomor allan o’r eglwys, ac yn y cyngor ym Mharis llofnododd ei ddeddfau â’r geiriau gostyngedig ‘Samson peccator episcopus’, Samson, pechadur, esgob. Bu farw ar 28 Gorffennaf 565.FfynonellauSamson (c. 485–565), abbot and bishop ↗John Williams James, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Amwn o Ddyfed ac Anna o Went; fe’i dysgwyd gan Illtud o 490; ordeiniwyd yn ddiacon ac offeiriad gan Ddyfrig; abad mynachlog Pŷr ar ôl Pŷr; eglwysi yn ei enw yn Ballygriffin ger Dulyn a Bally Samson yn Wexford; meudwy mewn ogof ger Ystagbwll Elidr; cysegrwyd yn esgob gan Ddyfrig ar 22 Chwefror 521; yng Nghernyw ym Mhadstow, Southill a Fowey, a’i ddylanwad yn cyrraedd Ynysoedd Syllan; yn Llydaw cyn 547, pan ymwelodd Teilo ag ef; enillodd ryddid y tywysog ifanc Iudual gan Childebert ym Mharis; llofnododd ddeddfau cyngor 556 fel ‘Samson peccator episcopus’; bu farw 28 Gorffennaf 565.Samson of Dol ↗Wikipedia (Saesneg)Cymro, a aned yn ne Cymru i Amon o Ddyfed ac Anna o Went; un o seintiau sefydlu Llydaw; fe’i magwyd a’i ddysgu gan Illtud yn Llanilltud Fawr; arweiniodd y gymuned ar Ynys Bŷr ar ôl Pŷr; ymwelodd ag Iwerddon; gweithiodd yng Nghernyw, Ynysoedd Syllan ac Ynys y Garn cyn sefydlu’r fynachlog yn Dol; urddwyd ef yn esgob gan Ddyfrig, yn 521 yn ôl pob tebyg; ymbiliodd ar Childebert I dros Judael; bu mewn cyngor ym Mharis rhwng 556 a 573; dywedir iddo farw yn 565 yn Dol a’i gladdu yno gyda’i gefnder Maglorius; ysgrifennwyd ei Fuchedd rhwng 610 ac 820; ei ŵyl ar 28 Gorffennaf. Mae’r Martyroleg Rufeinig yn ei gofio ar y dydd hwnnw fel y gŵr a, ‘wedi dysgu’r Efengyl a disgyblaeth fynachaidd yng Nghymru gan Illtud, a’u lledaenodd yn Domnonée’.FfynhonnellSamson of Dol (the Life and the pillar) ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd y Vita Sancti Samsonis rhwng 610 ac 820, ‘yn amlwg ar sail deunydd cynharach’; priododd brawd ei dad chwaer ei fam, felly roedd eu mab Magloire yn gefnder iddo ddwywaith drosodd; ynys Samson yn Ynysoedd Syllan wedi’i henwi ar ei ôl; nawddsant Guernsey; fe’i claddwyd gyda Magloire yn eglwys gadeiriol Dol; cafodd y brenin Athelstan ei fraich a’i fagl; colofn Samson yn Llanilltud, a ailddarganfuwyd gan Iolo Morganwg tua 1789, a gyfrifir heddiw yn ‘un o’r cofebion Cristnogol arysgrifedig hynaf ym Mhrydain’; yn y Martyroleg Rufeinig ar 28 Gorffennaf: ‘wedi dysgu’r Efengyl a disgyblaeth fynachaidd yng Nghymru gan Illtud, a’u lledaenodd yn Domnonée’.
Tua 1789 daeth Iolo Morganwg o hyd i Golofn Samson ym mynwent eglwys Illtud yn Llanilltud a’i chodi eto. Fe’i cyfrifir heddiw yn ‘un o’r cofebion Cristnogol arysgrifedig hynaf ym Mhrydain’.FfynonellauIolo’s country: Llanilltud Fawr ↗Prosiect Iolo Morganwg, Prifysgol Cymru (Saesneg)Cafodd Iolo biler Samson yn y fynwent tua 1789 a threfnu ei godi eto.Samson of Dol (the Life and the pillar) ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd y Vita Sancti Samsonis rhwng 610 ac 820, ‘yn amlwg ar sail deunydd cynharach’; priododd brawd ei dad chwaer ei fam, felly roedd eu mab Magloire yn gefnder iddo ddwywaith drosodd; ynys Samson yn Ynysoedd Syllan wedi’i henwi ar ei ôl; nawddsant Guernsey; fe’i claddwyd gyda Magloire yn eglwys gadeiriol Dol; cafodd y brenin Athelstan ei fraich a’i fagl; colofn Samson yn Llanilltud, a ailddarganfuwyd gan Iolo Morganwg tua 1789, a gyfrifir heddiw yn ‘un o’r cofebion Cristnogol arysgrifedig hynaf ym Mhrydain’; yn y Martyroleg Rufeinig ar 28 Gorffennaf: ‘wedi dysgu’r Efengyl a disgyblaeth fynachaidd yng Nghymru gan Illtud, a’u lledaenodd yn Domnonée’.
Ffynonellau a darllen pellach
Sefydlodd fynachlog ac ysgol yn Llanilltud Fawr ym Mro Morgannwg, y dywedir mai hi oedd canolfan ddysg fawr gyntaf Prydain.
IlltudMae’r Brythoniaid yn ennill buddugoliaeth fawr dros y Sacsoniaid ym Mynydd Baddon, sy’n dod â chenhedlaeth o heddwch. Yn ôl traddodiad Cymru, Arthur a’u harweiniodd.
Y fuddugoliaeth ym MaddonDaw mynachlog Illtud yn Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg fawr. Mae seintiau a hyfforddwyd yno yn cludo Cristnogaeth ar draws Cymru, Cernyw a Llydaw.
Ysgol IlltudMae Sant Cadog yn sefydlu ei fynachlog yn Llancarfan ym Mro Morgannwg, ysgol fawr i eglwys Cymru am ganrifoedd.
Cadog yn LlancarfanMae Annales Cambriae yn cofnodi ‘gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd’. Yn ôl traddodiad Cymru mae Arthur yn cysgu nes y bydd ar Gymru ei angen.
CamlanYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf