Arthur
Brenin y Brythoniaid (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829; Llyfr Llandaf, tua 1125)Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.
Arthur
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau
c. 495 OC
Mae’r Brythoniaid yn ennill buddugoliaeth fawr dros y Sacsoniaid ym Mynydd Baddon, sy’n dod â chenhedlaeth o heddwch. Yn ôl traddodiad Cymru, Arthur a’u harweiniodd.
Llun: Brwydr Mynydd Baddon, fel y’i darluniwyd yn Hanes Cymru O. M. Edwards, 1911. · Owen Morgan Edwards, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Tua’r flwyddyn 500 enillodd y Brythoniaid fuddugoliaeth fawr dros y Saeson ym Mynydd Baddon. Dyma’r unig frwydr o’i hoes y mae pob un o’r awduron cynnar yn ei chofio, a rhoddodd genhedlaeth o heddwch i’r Brythoniaid. Mae traddodiad Cymru yn dal mai Arthur a’u harweiniodd.FfynhonnellBattle of Badon ↗Wikipedia (Saesneg)Buddugoliaeth y Brythoniaid dros yr Eingl-Sacsoniaid yn gynnar yn y chweched ganrif, tua 500–504 yn ôl pob tebyg; mae Gildas, a aned y flwyddyn honno, yn sôn am warchae Mynydd Baddon heb enwi arweinydd; yr Historia Brittonum yw’r gyntaf i enwi Arthur; yn yr Annales Cambriae mae’n cario’r Groes; cynigiwyd 493, 501 a 516; ymhlith y lleoedd a gynigiwyd mae Caerfaddon, Liddington Castle, Badbury Rings, ac, mewn traddodiad lleol, Mynydd Baedan ger Maesteg; nid oes sicrwydd am y lle.
| Pryd | Tua 500; cynigiwyd 493, 501 a 516 |
|---|---|
| Ble | Mynydd Baddon; nid oes sicrwydd am y lle |
| Arweinydd | Arthur, yn yr Historia Brittonum a Blwyddnodau Cymru |
Gildas, a aned ym mlwyddyn y frwydr, yw’r tyst cynharaf. Mae’n adrodd sut y cymerodd y Brythoniaid, wedi rhuthr y Saeson, arfau dan arweiniad Emrys Wledig, ‘gŵr gwylaidd’, ac ymladd yn ôl, hyd flwyddyn gwarchae Mynydd Baddon, a ddaeth bedair blynedd a deugain ac un mis wedi glaniad y Saeson, ‘ac amser fy ngeni innau’.FfynonellauOn the Ruin of Britain, chapters 1, 25 and 26 ↗Gildas, cyfieithiad J. A. Giles (Saesneg)Pennod 1: bu’n dawel am ddeng mlynedd neu ragor. Pennod 25: cymerodd y Brythoniaid arfau dan arweiniad Emrys Wledig (Ambrosius Aurelianus), gŵr gwylaidd. Pennod 26: blwyddyn gwarchae Mynydd Baddon, bedair blynedd a deugain ac un mis wedi glaniad y Saeson, ac amser ei eni ef ei hun.Battle of Badon ↗Wikipedia (Saesneg)Buddugoliaeth y Brythoniaid dros yr Eingl-Sacsoniaid yn gynnar yn y chweched ganrif, tua 500–504 yn ôl pob tebyg; mae Gildas, a aned y flwyddyn honno, yn sôn am warchae Mynydd Baddon heb enwi arweinydd; yr Historia Brittonum yw’r gyntaf i enwi Arthur; yn yr Annales Cambriae mae’n cario’r Groes; cynigiwyd 493, 501 a 516; ymhlith y lleoedd a gynigiwyd mae Caerfaddon, Liddington Castle, Badbury Rings, ac, mewn traddodiad lleol, Mynydd Baedan ger Maesteg; nid oes sicrwydd am y lle.
Dywed yr Historia Brittonum, a ysgrifennwyd yng Nghymru tua 829, i Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, ymladd yn erbyn y Saeson, iddo gael ei ddewis yn gadlywydd ddeuddeg gwaith a gorchfygu bob tro, ac mai ym Maddon yr oedd y ddeuddegfed frwydr, lle syrthiodd naw cant a deugain dan ei law ef yn unig.FfynhonnellHistory of the Britons (Historia Brittonum), sections 32, 47, 50 and 62 ↗Nennius, cyfieithiad J. A. Giles (Saesneg)§32: daeth Garmon, a oedd yn nodedig am ei rinweddau lu, i bregethu ym Mhrydain. §47: dewiswyd y gŵr bendigaid yn unfrydol yn gadlywydd yn erbyn y Saeson. §50: ymladdodd Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, yn erbyn y Saeson; fe’i dewiswyd yn gadlywydd ddeuddeg gwaith, a gorchfygodd bob tro; yn yr wythfed frwydr, yng Nghastell Guinnion, dygodd Arthur ddelw’r Forwyn Fair; yn y ddeuddegfed, ym Maddon, syrthiodd naw cant a deugain dan ei law ef yn unig. §62: Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Cian yn enwog am farddoniaeth; daeth Cunedda gyda’i ddeuddeg mab o Fanaw Gododdin gant a phedwar deg a chwe blynedd cyn i Faelgwn deyrnasu, a gyrru’r Gwyddelod o’r gwledydd hynny gyda lladdfa fawr.
Ychwanega Blwyddnodau Cymru i Arthur ym Maddon gario Croes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, ac mai’r Brythoniaid a orfu. Efallai fod haneswyr eraill yn gweld Arthur yn wahanol, ond i’r Cymry ei fuddugoliaeth ef fu Baddon erioed.FfynhonnellAnnales Cambriae, the years 447 to 798 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)516: Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu. 537: Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. 547: y farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi, gydag ychwanegiad diweddarach am ei hun yn llys Rhos a’r fad felen. 570: bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid. 573: brwydr Arfderydd rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau, a Myrddin yn gwallgofi. 580: bu farw Gwrgi a Peredur, meibion Eliffer. 584: claddu Deiniol y Bangorau. Wedi 601: bu farw Gregori yng Nghrist, a’r esgob Dewi o Fynyw hefyd. 612: marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig. 613: brwydr Caerlleon; yno bu farw Selyf fab Cynan, a hunodd Iago fab Beli. 629: gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog. 630: brwydr Meigen, lle lladdwyd Edwin a’i ddau fab. 682: pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. 768: newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro. 778: Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol. 784: Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf.
Cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu.
Blwyddnodau Cymru, y flwyddyn 516
Ni ŵyr neb i sicrwydd. Cynigiwyd Caerfaddon, Liddington Castle yn Wiltshire a Badbury Rings yn Dorset, ac yn ne Cymru mae traddodiad lleol yn gosod y frwydr ar Fynydd Baedan, ger Maesteg.FfynhonnellBattle of Badon ↗Wikipedia (Saesneg)Buddugoliaeth y Brythoniaid dros yr Eingl-Sacsoniaid yn gynnar yn y chweched ganrif, tua 500–504 yn ôl pob tebyg; mae Gildas, a aned y flwyddyn honno, yn sôn am warchae Mynydd Baddon heb enwi arweinydd; yr Historia Brittonum yw’r gyntaf i enwi Arthur; yn yr Annales Cambriae mae’n cario’r Groes; cynigiwyd 493, 501 a 516; ymhlith y lleoedd a gynigiwyd mae Caerfaddon, Liddington Castle, Badbury Rings, ac, mewn traddodiad lleol, Mynydd Baedan ger Maesteg; nid oes sicrwydd am y lle.
I Gildas, y fuddugoliaeth oedd yr adeg pan drodd y llanw. Daeth â ‘chodiad annisgwyl i’r ynys’, ysgrifennodd, nes i frenhinoedd, uchelwyr, offeiriaid a gwerin fel ei gilydd ddod i ‘fyw’n drefnus yn ôl eu galwedigaethau’.FfynhonnellBattle of Badon ↗Wikipedia (Saesneg)Buddugoliaeth y Brythoniaid dros yr Eingl-Sacsoniaid yn gynnar yn y chweched ganrif, tua 500–504 yn ôl pob tebyg; mae Gildas, a aned y flwyddyn honno, yn sôn am warchae Mynydd Baddon heb enwi arweinydd; yr Historia Brittonum yw’r gyntaf i enwi Arthur; yn yr Annales Cambriae mae’n cario’r Groes; cynigiwyd 493, 501 a 516; ymhlith y lleoedd a gynigiwyd mae Caerfaddon, Liddington Castle, Badbury Rings, ac, mewn traddodiad lleol, Mynydd Baedan ger Maesteg; nid oes sicrwydd am y lle.
Codiad annisgwyl i’r ynys.
Gildas, Am Ddinistr Prydain
Cymerodd yr ysgolhaig Seisnig Beda, yn ysgrifennu yn yr wythfed ganrif, yr hanes gan Gildas. Mae’n sôn am ‘warchae Mynydd Baddon, pan laddwyd nid ychydig o’r goresgynwyr hynny’, bedair blynedd a deugain wedi i’r Sacsoniaid cyntaf ymsefydlu ym Mhrydain. Yna mae’n ychwanegu, ‘Ond mwy am hyn eto’, ac nid yw byth yn dychwelyd ato.FfynhonnellBattle of Badon ↗Wikipedia (Saesneg)Buddugoliaeth y Brythoniaid dros yr Eingl-Sacsoniaid yn gynnar yn y chweched ganrif, tua 500–504 yn ôl pob tebyg; mae Gildas, a aned y flwyddyn honno, yn sôn am warchae Mynydd Baddon heb enwi arweinydd; yr Historia Brittonum yw’r gyntaf i enwi Arthur; yn yr Annales Cambriae mae’n cario’r Groes; cynigiwyd 493, 501 a 516; ymhlith y lleoedd a gynigiwyd mae Caerfaddon, Liddington Castle, Badbury Rings, ac, mewn traddodiad lleol, Mynydd Baedan ger Maesteg; nid oes sicrwydd am y lle. Mae rhai ysgolheigion, Daniel McCarthy a Dáibhí Ó Cróinín yn eu plith, yn darllen pedair blynedd a deugain a mis Gildas nid fel cyfrif syml o flynyddoedd ond fel lle yn y cylch Pasg 84 mlynedd a ddefnyddiai’r Brythoniaid a’r Gwyddelod i gyfrif eu calendr.FfynhonnellBattle of Badon ↗Wikipedia (Saesneg)Buddugoliaeth y Brythoniaid dros yr Eingl-Sacsoniaid yn gynnar yn y chweched ganrif, tua 500–504 yn ôl pob tebyg; mae Gildas, a aned y flwyddyn honno, yn sôn am warchae Mynydd Baddon heb enwi arweinydd; yr Historia Brittonum yw’r gyntaf i enwi Arthur; yn yr Annales Cambriae mae’n cario’r Groes; cynigiwyd 493, 501 a 516; ymhlith y lleoedd a gynigiwyd mae Caerfaddon, Liddington Castle, Badbury Rings, ac, mewn traddodiad lleol, Mynydd Baedan ger Maesteg; nid oes sicrwydd am y lle.
Gwnaeth Sieffre o Fynwy, tua 1136, y frwydr yn achos sanctaidd: mae Dyfrig yn cynnig maddeuant am bob pechod i’r rhai a syrth wrth amddiffyn y ddinas. Mae Sieffre hefyd yn arfogi Arthur â gêr straeon Cymru: ei darian Prydwen, ei gleddyf Caliburnus, Excalibur straeon diweddarach, a’i waywffon Ron.FfynhonnellBattle of Badon ↗Wikipedia (Saesneg)Buddugoliaeth y Brythoniaid dros yr Eingl-Sacsoniaid yn gynnar yn y chweched ganrif, tua 500–504 yn ôl pob tebyg; mae Gildas, a aned y flwyddyn honno, yn sôn am warchae Mynydd Baddon heb enwi arweinydd; yr Historia Brittonum yw’r gyntaf i enwi Arthur; yn yr Annales Cambriae mae’n cario’r Groes; cynigiwyd 493, 501 a 516; ymhlith y lleoedd a gynigiwyd mae Caerfaddon, Liddington Castle, Badbury Rings, ac, mewn traddodiad lleol, Mynydd Baedan ger Maesteg; nid oes sicrwydd am y lle.
Ers Sieffre, gosodwyd Baddon yn aml ar y bryniau o gwmpas Caerfaddon, fel Bathampton Down. Mae Susan Hirst, Geoffrey Ashe a Michael Wood yn dadlau dros Liddington Castle, bryngaer o Oes yr Haearn uwchben Badbury, i’r gorllewin o Swindon, sy’n rheoli’r Ridgeway. Mae Andrew Breeze yn dal bod rhaid i’r enw fod yn Frythoneg, nid yn Saesneg, ac yn cyfeirio at Ringsbury Camp ger Braydon, i’r gogledd-orllewin o Swindon. Edrychodd William Forbes Skene ymhell i’r gogledd, at fryngaer ar Bowden Hill ger Linlithgow.FfynhonnellBattle of Badon ↗Wikipedia (Saesneg)Buddugoliaeth y Brythoniaid dros yr Eingl-Sacsoniaid yn gynnar yn y chweched ganrif, tua 500–504 yn ôl pob tebyg; mae Gildas, a aned y flwyddyn honno, yn sôn am warchae Mynydd Baddon heb enwi arweinydd; yr Historia Brittonum yw’r gyntaf i enwi Arthur; yn yr Annales Cambriae mae’n cario’r Groes; cynigiwyd 493, 501 a 516; ymhlith y lleoedd a gynigiwyd mae Caerfaddon, Liddington Castle, Badbury Rings, ac, mewn traddodiad lleol, Mynydd Baedan ger Maesteg; nid oes sicrwydd am y lle.
Ffynonellau a darllen pellach
Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.
ArthurAr alwad yr ymerawdwr Anthemius, daw Riothamus, brenin y Brythoniaid, â deuddeng mil o wŷr dros y môr i galon Gâl i ymladd â’r Fisigothiaid, medd Jordanes.
Riothamus, brenin y Brythoniaid, yn croesi i ÂlMae Dyfrig, un o seintiau mawr cyntaf Cymru, yn dysgu yn Ergyng ger afon Gwy. Yn ôl traddodiad Cymru, ef a goronodd Arthur.
Dyfrig SantDaw mynachlog Illtud yn Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg fawr. Mae seintiau a hyfforddwyd yno yn cludo Cristnogaeth ar draws Cymru, Cernyw a Llydaw.
Ysgol IlltudMae Samson, disgybl i Illtud, yn hwylio o Gymru drwy Gernyw i Lydaw, lle mae’n sefydlu abaty Dol ac yn cael ei gofio fel un o’i saith sant sefydlu.
Samson yn hwylio i LydawYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf