Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 495 OC

Y fuddugoliaeth ym Maddon

Mae’r Brythoniaid yn ennill buddugoliaeth fawr dros y Sacsoniaid ym Mynydd Baddon, sy’n dod â chenhedlaeth o heddwch. Yn ôl traddodiad Cymru, Arthur a’u harweiniodd.

Llun: Brwydr Mynydd Baddon, fel y’i darluniwyd yn Hanes Cymru O. M. Edwards, 1911. · Owen Morgan Edwards, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

c. 495 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif; Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

Tua’r flwyddyn 500 enillodd y Brythoniaid fuddugoliaeth fawr dros y Saeson ym Mynydd Baddon. Dyma’r unig frwydr o’i hoes y mae pob un o’r awduron cynnar yn ei chofio, a rhoddodd genhedlaeth o heddwch i’r Brythoniaid. Mae traddodiad Cymru yn dal mai Arthur a’u harweiniodd.

PrydTua 500; cynigiwyd 493, 501 a 516
BleMynydd Baddon; nid oes sicrwydd am y lle
ArweinyddArthur, yn yr Historia Brittonum a Blwyddnodau Cymru

Geiriau Gildas#

Gildas, a aned ym mlwyddyn y frwydr, yw’r tyst cynharaf. Mae’n adrodd sut y cymerodd y Brythoniaid, wedi rhuthr y Saeson, arfau dan arweiniad Emrys Wledig, ‘gŵr gwylaidd’, ac ymladd yn ôl, hyd flwyddyn gwarchae Mynydd Baddon, a ddaeth bedair blynedd a deugain ac un mis wedi glaniad y Saeson, ‘ac amser fy ngeni innau’.

Arthur ym Maddon#

Dywed yr Historia Brittonum, a ysgrifennwyd yng Nghymru tua 829, i Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, ymladd yn erbyn y Saeson, iddo gael ei ddewis yn gadlywydd ddeuddeg gwaith a gorchfygu bob tro, ac mai ym Maddon yr oedd y ddeuddegfed frwydr, lle syrthiodd naw cant a deugain dan ei law ef yn unig.

Ychwanega Blwyddnodau Cymru i Arthur ym Maddon gario Croes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, ac mai’r Brythoniaid a orfu. Efallai fod haneswyr eraill yn gweld Arthur yn wahanol, ond i’r Cymry ei fuddugoliaeth ef fu Baddon erioed.

Cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu.

Blwyddnodau Cymru, y flwyddyn 516

Ble roedd Baddon?#

Ni ŵyr neb i sicrwydd. Cynigiwyd Caerfaddon, Liddington Castle yn Wiltshire a Badbury Rings yn Dorset, ac yn ne Cymru mae traddodiad lleol yn gosod y frwydr ar Fynydd Baedan, ger Maesteg.

Troi’r llanw#

I Gildas, y fuddugoliaeth oedd yr adeg pan drodd y llanw. Daeth â ‘chodiad annisgwyl i’r ynys’, ysgrifennodd, nes i frenhinoedd, uchelwyr, offeiriaid a gwerin fel ei gilydd ddod i ‘fyw’n drefnus yn ôl eu galwedigaethau’.

Codiad annisgwyl i’r ynys.

Gildas, Am Ddinistr Prydain

Cymerodd yr ysgolhaig Seisnig Beda, yn ysgrifennu yn yr wythfed ganrif, yr hanes gan Gildas. Mae’n sôn am ‘warchae Mynydd Baddon, pan laddwyd nid ychydig o’r goresgynwyr hynny’, bedair blynedd a deugain wedi i’r Sacsoniaid cyntaf ymsefydlu ym Mhrydain. Yna mae’n ychwanegu, ‘Ond mwy am hyn eto’, ac nid yw byth yn dychwelyd ato. Mae rhai ysgolheigion, Daniel McCarthy a Dáibhí Ó Cróinín yn eu plith, yn darllen pedair blynedd a deugain a mis Gildas nid fel cyfrif syml o flynyddoedd ond fel lle yn y cylch Pasg 84 mlynedd a ddefnyddiai’r Brythoniaid a’r Gwyddelod i gyfrif eu calendr.

Arfau Arthur#

Gwnaeth Sieffre o Fynwy, tua 1136, y frwydr yn achos sanctaidd: mae Dyfrig yn cynnig maddeuant am bob pechod i’r rhai a syrth wrth amddiffyn y ddinas. Mae Sieffre hefyd yn arfogi Arthur â gêr straeon Cymru: ei darian Prydwen, ei gleddyf Caliburnus, Excalibur straeon diweddarach, a’i waywffon Ron.

Chwilio am y bryn#

Ers Sieffre, gosodwyd Baddon yn aml ar y bryniau o gwmpas Caerfaddon, fel Bathampton Down. Mae Susan Hirst, Geoffrey Ashe a Michael Wood yn dadlau dros Liddington Castle, bryngaer o Oes yr Haearn uwchben Badbury, i’r gorllewin o Swindon, sy’n rheoli’r Ridgeway. Mae Andrew Breeze yn dal bod rhaid i’r enw fod yn Frythoneg, nid yn Saesneg, ac yn cyfeirio at Ringsbury Camp ger Braydon, i’r gogledd-orllewin o Swindon. Edrychodd William Forbes Skene ymhell i’r gogledd, at fryngaer ar Bowden Hill ger Linlithgow.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

c. 605–655

Arthur

Brenin y Brythoniaid (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829; Llyfr Llandaf, tua 1125)

Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.

Arthur

Cyn ac wedyn

  1. Riothamus, brenin y Brythoniaid, yn croesi i Âl (wedi’i gofnodi)

    Ar alwad yr ymerawdwr Anthemius, daw Riothamus, brenin y Brythoniaid, â deuddeng mil o wŷr dros y môr i galon Gâl i ymladd â’r Fisigothiaid, medd Jordanes.

    Riothamus, brenin y Brythoniaid, yn croesi i Âl
  2. Dyfrig Sant (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

    Mae Dyfrig, un o seintiau mawr cyntaf Cymru, yn dysgu yn Ergyng ger afon Gwy. Yn ôl traddodiad Cymru, ef a goronodd Arthur.

    Dyfrig Sant
  3. Ysgol Illtud (cronicl cynnar:Buchedd Samson, y 7fed–8fed ganrif)

    Daw mynachlog Illtud yn Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg fawr. Mae seintiau a hyfforddwyd yno yn cludo Cristnogaeth ar draws Cymru, Cernyw a Llydaw.

    Ysgol Illtud
  4. Samson yn hwylio i Lydaw (cronicl cynnar:Buchedd Samson, y 7fed–8fed ganrif)

    Mae Samson, disgybl i Illtud, yn hwylio o Gymru drwy Gernyw i Lydaw, lle mae’n sefydlu abaty Dol ac yn cael ei gofio fel un o’i saith sant sefydlu.

    Samson yn hwylio i Lydaw

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf