Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

Llydaw: sut y croesodd y Brythoniaid y môr a gwneud ail Brydain

Ddwywaith yr hwyliodd y Brythoniaid tua’r de i Armorica: gyda Macsen Wledig yn 383, yn ôl traddodiad Cymru, ac eto yn oes rhyfeloedd y Saeson, gyda saint Cymru ar eu blaen. Rhoesant ei henw i’r wlad, ei brenhinoedd, ei heglwysi ac iaith sy’n chwaer i’r Gymraeg hyd heddiw.

Llun: Gorymdaith Saint Llydaw, a baentiwyd i eglwys gadeiriol Roazhon · Alphonse Le Hénaff, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar yr erthygl hon 26 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Dros y môr o Gernyw mae gwlad o bentiroedd gwenithfaen, ffynhonnau sanctaidd a chroesau carreg, lle gelwir y pentrefi’n Lan-hyn a Plou-acw a Tre-arall, a lle gall hen ŵr ar y farchnad gyfrif i bump mewn geiriau y byddai plentyn o Gymro yn eu hadnabod. Bretagne yw hi i’r Ffrancwyr. Breizh yw hi i’w phobl ei hun. Yn Gymraeg, Llydaw fu hi erioed. Mae ei henw ym mhob un o’r ieithoedd hynny’n golygu’r un peth: gwlad y Brythoniaid yw hi. Dyma hanes sut y croesodd Brythoniaid yr ynys hon y môr a gwneud ail Brydain yno, unwaith, yn ôl traddodiad Cymru, gyda’r ymerawdwr Macsen Wledig, ac eto, ym mlynyddoedd tywyll rhyfeloedd y Saeson, gyda saint Cymru’n hwylio ar eu blaen.

Y wladArmorica, gorynys ogledd-orllewinol Gâl; Llydaw yn Gymraeg, Breizh yn Llydaweg, Bretagne yn Ffrangeg
Y croesi cyntafGyda Macsen Wledig yn 383, yn ôl traddodiad Cymru, dan Gynan Meiriadog, brawd Elen
Cyntaf ar gof a chadwMansuetus, ‘esgob y Brythoniaid’, yng Nghyngor Tours, 461
Brenin yng NgâlRiothamus, ‘brenin y Brythoniaid’, a groesodd gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469
Y croesi mawrY bumed a’r chweched ganrif, ym mlynyddoedd rhyfeloedd y Saeson
Y saint sylfaenSamson o Dol, Pol Aurelian, Tudwal, Briog a Malo, a hyfforddwyd yng Nghymru; gyda Phadarn a Chorentin, Saith Sant Llydaw
Y teyrnasoeddDomnonée a Cornouaille, a enwyd ar ôl Dyfnaint a Chernyw; Léon; Bro Waroc o gwmpas Gwened
Yr iaithLlydaweg, Brezhoneg, chwaer y Gymraeg a’r Gernyweg
Y cwlwm heddiwBro Gozh ma Zadoù, anthem Llydaw, a genir ar dôn Hen Wlad Fy Nhadau
Gorymdaith Saint Llydaw, a baentiwyd gan Alphonse Le Hénaff i eglwys gadeiriol Roazhon yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg: mae’r saint a groesodd o Brydain yn cerdded ymhlith saint Llydaw
Gorymdaith Saint Llydaw, a baentiwyd gan Alphonse Le Hénaff i eglwys gadeiriol Roazhon yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg: mae’r saint a groesodd o Brydain yn cerdded ymhlith saint Llydaw · Llun: Alphonse Le Hénaff, Public domain, Wikimedia Commons

Armorica, y wlad ger y môr#

Cyn iddi fod yn Llydaw, Armorica oedd yr orynys, o air yn hen iaith Gâl yn golygu ‘y wlad ger y môr’, are mor, yr un mor â môr yn Gymraeg. Ei phobloedd oedd yr Osismii ar y penrhyn gorllewinol, y Veneti o gwmpas gwlff Morbihan, y Coriosolitae a’r Redones ymhellach i’r dwyrain. Ni fu’r môr rhyngddynt a Phrydain erioed yn wal. Ffordd ydoedd. Pan ymladdodd Iŵl Cesar â’r Veneti yn 56 CC, ysgrifennodd eu bod wedi anfon i Brydain am gymorth, a bod y Brythoniaid wedi dod. Ymhell cyn y Rhufeiniaid, bu pobloedd dwy lan y môr gorllewinol yn masnachu tun ac aur, yn priodi ac ymladd a hwylio gyda’i gilydd. Yr hyn a wnaeth y Brythoniaid yn y bedwaredd, y bumed a’r chweched ganrif oedd dod adref i ochr arall eu môr eu hunain.

Macsen a’r gwŷr na ddaethant adref#

Yn 383 cododd y fyddin ym Mhrydain ei chadlywydd, Magnus Maximus, yn ymerawdwr Rhufain. Mae Cymru’n ei gofio fel Macsen Wledig. Croesodd i Âl â rhyfelwyr yr ynys y tu ôl iddo a rheoli’r Gorllewin am bum mlynedd o Trier, nes ei orchfygu a’i ladd yn Aquileia yn 388. Ni ddaeth ei wŷr i gyd yn ôl. Galarodd Gildas, yn ysgrifennu yn y chweched ganrif, fod Prydain wedi’i gadael heb ei milwyr na blodau ei hieuenctid:

Gadawyd Prydain heb ei holl filwyr a’i bandiau arfog, heb ei llywodraethwyr creulon, a heb flodau ei hieuenctid, a aeth gyda Maximus ac na ddaethant yn ôl byth.

Gildas, Dinistr Prydain, pennod 14

I ble’r aethant? Mae’r Historia Brittonum, Hanes y Brythoniaid a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829, yn rhoi ateb Cymru. Ni fynnai Maximus, meddai, anfon ei ryfelwyr yn ôl at eu gwragedd a’u tiroedd ym Mhrydain. Yn hytrach rhoddodd iddynt diroedd eang dros y môr, ‘o’r llyn ar ben Mons Jovis’ yn yr Alpau hyd at y lan orllewinol, ac yno yr arosasant:

Dyma Frythoniaid Armorica, ac maent yno hyd y dydd heddiw.

Historia Brittonum, pennod 27
Tudalen o’r Historia Brittonum yn llawysgrif Harley 3859, a gopïwyd tua 1100 o lyfr a wnaed yng Nghymru yn y ddegfed ganrif
Tudalen o’r Historia Brittonum yn llawysgrif Harley 3859, a gopïwyd tua 1100 o lyfr a wnaed yng Nghymru yn y ddegfed ganrif · Llun: British Library, Harley MS 3859, Public domain, Wikimedia Commons

Dyna’r hanes ysgrifenedig hynaf am sefydlu Llydaw, ac un Cymreig ydyw. I’r awdur yng Ngwynedd nid dieithriaid oedd y Llydawiaid. Plant y gwŷr a orymdeithiodd allan gyda Macsen oeddynt, Brythoniaid o hyd, yn byw ar y lan bellaf.

Cynan Meiriadog, brenin cyntaf Llydaw#

Enwodd traddodiad Cymru arweinydd y gwŷr hynny. Cynan Meiriadog ydoedd, Cynan fab Eudaf, brawd Elen Luyddog, ymerodres Macsen o Gaernarfon. Ym Mreuddwyd Macsen Wledig, a ysgrifennwyd yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest ond sy’n llawer hŷn ar lafar, daw Cynan a’i frawd Gadeon o Brydain gyda llu bychan pan fu Macsen yn gwarchae ar Rufain am flwyddyn heb ei chymryd. Tra bo’r ddau ymerawdwr wrth eu bwyd ganol dydd, gesyd gwŷr Prydain eu hysgolion wrth y muriau a chymryd y ddinas i Facsen.

Yn wobr rhydd Macsen ei lu iddynt, i ennill pa wlad bynnag a fynnant. Ymladdant ar draws Gâl cyhyd nes i’r gwŷr ifainc yn eu plith fynd yn llwyd. O’r diwedd â Gadeon adref i Brydain gyda’r rhai sy’n dymuno mynd, ac erys Cynan a’r gweddill yn y wlad a enillasant. Y wlad honno, medd y chwedl, yw Llydaw, ac o’r amser hwnnw gelwid ei phobl yn Frythoniaid, ac aeth iaith Ynys Prydain drosodd atynt.

Mae Trioedd Ynys Prydain yn cofio’r un croesi fel un o’r tri llu a aeth allan o Ynys Prydain ac na ddaethant yn ôl: y llu a aeth gydag Elen Luyddog a Chynan ei brawd, ac a arhosodd yn Llydaw. Cadwodd yr hen feirdd enw Cynan yn fyw. Yn Armes Prydein, y broffwydoliaeth fawr yn Llyfr Taliesin, a luniwyd tua 930, rhagfynegir dau arwr a ddaw yn ôl i arwain y Cymry a’u cynghreiriaid a gyrru’r Saeson yn ôl dros y môr: Cynan a Chadwaladr. Mae llawer wedi gweld yn y Cynan hwnnw sylfaenydd Llydaw.

Cadwodd Llydaw ei gof hefyd. Yn nhraddodiad Llydaw ef yw Konan Meriadeg, brenin cyntaf Llydaw, ac olrheiniai dugiaid Llydaw yn yr Oesoedd Canol eu llinach yn ôl ato. Yn eglwys gadeiriol Kastell-Paol dangosir arch garreg o hyd fel ei arch ef.

Sieffre: ‘ail Brydain’#

Tua 1136 adroddodd Sieffre o Fynwy’r hanes yn llawn yn ei Hanes Brenhinoedd Prydain. Yn Sieffre, mae Maximianus yn ennill Armorica ac yn ei rhoi i Gynan Meiriadog, a fu’n ymladd wrth ei ochr, gyda’r geiriau hyn:

Yn y deyrnas hon y’th wnaf yn Frenin, a hi a fydd ail Brydain.

Sieffre o Fynwy, Hanes Brenhinoedd Prydain, llyfr V, pennod 12

Medd Sieffre fod Cynan am i’w bobl aros yn Frythoniaid. ‘Rhag iddynt gymysgu â’r Galiaid’, anfonodd i Brydain am wragedd i’w wŷr, at Dionotus, brenin Cernyw, yr addawyd ei ferch Ursula i Gynan ei hun. Ymgasglodd un fil ar ddeg o ferched teuluoedd bonheddig a thrigain mil yn rhagor a hwylio o Brydain. Yn hanes Sieffre chwalodd storm y llynges, a daeth Ursula a’i chymdeithion i’w diwedd ar afon Rhein, lle’u hanrhydeddir fel un fil ar ddeg o forynion Köln. Drwy Sieffre aeth hanes Cynan ac Ursula ar draws Ewrop.

Beth bynnag am y manylion, mae calon y stori yr un fath yn yr Historia, y Breuddwyd, y Trioedd a Sieffre: y Brythoniaid a sefydlodd Llydaw, ac o’r ynys hon y daeth ei phobl. Mae haneswyr Llydaw wedi cytuno â hynny cyhyd ag y bu haneswyr yn Llydaw. Mae haneswyr Llydaw, a’r ysgolhaig mawr Léon Fleuriot yn eu plith, wedi dal i’r ymsefydlu ddechrau’n gynnar, ym mlynyddoedd olaf rheolaeth Rhufain.

Esgob y Brythoniaid, 461#

Gŵr eglwysig yw’r Brython cyntaf yn Armorica yr ysgrifennwyd ei enw yn ei oes ei hun. Yn 461 cyfarfu wyth esgob yn Tours ar afon Loire. Llofnododd yr olaf ohonynt i osod ei enw wrth benderfyniadau’r cyngor ei hun yn Mansuetus, episcopus Britannorum: Mansuetus, esgob y Brythoniaid. Lai na phedwar ugain mlynedd ar ôl Macsen, roedd pobl yng Ngâl a adwaenid yn syml fel ‘y Brythoniaid’, a chanddynt eu hesgob eu hunain.

Riothamus, brenin y Brythoniaid#

Ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach croesodd brenin y Brythoniaid y môr gyda byddin. Ar ddiwedd y 460au roedd yr ymerawdwr yn y Gorllewin, Anthemius, yn ymladd dros yr hyn oedd ar ôl o Âl Rufeinig yn erbyn Euric, brenin y Fisigothiaid, a galwodd ar y Brythoniaid am gymorth. Mae Jordanes, a ysgrifennodd hanes y Gothiaid tua 551, yn adrodd yr hyn a ddigwyddodd:

Daeth eu Brenin Riotimus gyda deuddeng mil o wŷr i wlad y Bituriges ar hyd y Cefnfor.

Jordanes, Tarddiad a Gweithredoedd y Gothiaid, 237

Daeth Riothamus â’i lu dros y môr ac i galon Gâl, i’r wlad o gwmpas Bourges, ymhell o unrhyw lan Frythonig. Gorymdeithiodd Euric yn ei erbyn â byddin fawr, ac ar ôl ymladd hir, medd Jordanes, trechodd y Brythoniaid cyn i’r Rhufeiniaid allu ymuno â hwy. Cofiai Gregori o Tours i lawer o Frythoniaid syrthio ym mhentref Déols. Enciliodd Riothamus gyda’r gwŷr a oedd ganddo ar ôl at y Bwrgwyniaid, a oedd yn gynghreiriaid i Rufain bryd hynny.

‘Sidonius at ei gyfaill Riothamus’: y llythyr at frenin y Brythoniaid, mewn copi o lythyrau Sidonius a wnaed yn y ddeuddegfed neu’r drydedd ganrif ar ddeg
‘Sidonius at ei gyfaill Riothamus’: y llythyr at frenin y Brythoniaid, mewn copi o lythyrau Sidonius a wnaed yn y ddeuddegfed neu’r drydedd ganrif ar ddeg · Llun: Bibliothèque nationale de France, MS lat. 2782; photograph ThêtaBlackhole, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Gwyddom fod Riothamus yn frenin a gynhaliai lys ac y gellid ysgrifennu ato, am fod llythyr ato wedi goroesi. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris, y bardd ac esgob Clermont, ato, ‘Sidonius at ei gyfaill Riothamus’, i ofyn iddo wrando achos gŵr distadl o’r ardal a’i farnu’n deg. Roedd brenin y Brythoniaid yn eistedd mewn barn yng Ngâl, a llenor Rhufeinig mwyaf yr oes yn ysgrifennu ato fel un gŵr o fri at un arall. Ei enw, ym Mrythoneg yr oes, oedd Rigotamos: y brenin mwyaf, y brenhinolaf.

Y croesi mawr#

Yna daeth y blynyddoedd yr ysgrifennodd Gildas amdanynt â dagrau. Wedi i’r Rhufeiniaid fynd, cododd y Saeson, a ddygwyd i mewn yn filwyr, yn erbyn y Brythoniaid a llosgi eu ffordd ar draws dwyrain yr ynys. Mae Gildas yn adrodd beth a ddaeth o’r bobl. Lladdwyd rhai, daliwyd rhai; daliodd rhai eu tir yn y mynyddoedd, y fforestydd a chlogwyni’r môr ac aros yn eu gwlad eu hunain; ac aeth rhai dros y môr:

Aeth eraill dros y moroedd gyda galarnad uchel yn lle llais anogaeth. ‘Rhoddaist ni fel defaid i’w lladd, ac ymhlith y cenhedloedd y’n gwasgeraist.’

Gildas, Dinistr Prydain, pennod 25

O’r pedwerydd salm a deugain y daw’r adnod a ganent dan eu hwyliau. Dyma’r disgrifiad hynaf sydd gennym o’r croesi, a’i ysgrifennu gan ŵr a adwaenai’r bobl a’i gwnaeth. Ond ni chyrhaeddodd y rhai a’i canodd fel cardotwyr. Daethant yn gymunedau cyfan, gyda’u brenhinoedd, eu boneddigion a’u hoffeiriaid, a chymryd tir gorllewin Armorica a’i wneud yn eiddo iddynt. Dros y can mlynedd nesaf daeth cymaint nes, erbyn amser Gregori o Tours ar ddiwedd y chweched ganrif, fod y Ffranciaid wedi peidio â galw’r orynys yn Armorica. Britannia y galwent hi, a’i phobl yn Britanni.

Daethant ag enwau cartref gyda hwy. Domnonée oedd enw’r deyrnas yng ngogledd yr orynys, ar ôl Dumnonia, Dyfnaint a Chernyw, a adawsai llawer o’i hymsefydlwyr. Cornouaille oedd y deyrnas yn y de-orllewin, ar ôl Cernyw ei hun, Kernev yn Llydaweg, Kernow yn Gernyweg. Hwyliodd yr ymsefydlwyr o Gymru, o Ddyfed, Glywysing a Gwent, ar hyd ffordd Cernyw, ac ymsefydlodd y ddwy bobl ochr yn ochr. Credir mai o gaer un o lengoedd Rhufain y cafodd Léon yn y gogledd-orllewin ei henw. Ac yn y de-ddwyrain, o gwmpas Gwened, gwlad y Veneti, ymladdodd y brenin Llydewig Waroch mor galed yn erbyn y Ffranciaid nes enwi’r wlad ar ei ôl: Bro Waroc, gwlad Waroch.

Map: o Gymru i Lydaw

Lleoedd yr hanes: lle hyfforddwyd y saint yng Nghymru, y ffordd a gymerasant drwy Gernyw, a’r eglwysi a’r dinasoedd a sefydlwyd ganddynt yn Llydaw. Tapiwch rif i ddarllen amdano.

  1. Segontium, Caernarfon

    Caer Elen ym Mreuddwyd Macsen, cartref Elen a’i brawd Cynan Meiriadog, brenin cyntaf Llydaw.Segontium, Caernarfon

  2. Ynysoedd Tudwal

    Yr ynysoedd ger Abersoch lle bu Tudwal yn byw cyn croesi i sefydlu Landreger.Ynysoedd Tudwal

  3. Tywyn

    Sefydlwyd gan Gadfan, a ddaeth o Lydaw gyda’i gymdeithion, yn ôl traddodiad Cymru.Tywyn

  4. Llanbadarn Fawr

    Eglwys Padarn. Fe’i hanrhydeddir yng Ngwened fel un o saith sant sylfaen Llydaw.Llanbadarn Fawr

  5. Llandyfriog

    Eglwys Briog ger Teifi. Medd ei Fuchedd Lydewig iddo gael ei eni yng Ngheredigion.Llandyfriog

  6. Llandeilo Fawr

    Eglwys Teilo. Aeth â’i bobl at Samson yn Dol pan drawodd y fad felen.Llandeilo Fawr

  7. Ynys Bŷr

    Bu Samson yn abad yma cyn hwylio am Gernyw a Llydaw.Ynys Bŷr

  8. Llanilltud Fawr

    Ysgol Illtud, lle hyfforddwyd Samson, Pol Aurelian a Gildas.Llanilltud Fawr

  9. Llancarfan

    Ysgol Cadog, lle dysgwyd Malo yn ôl traddodiad Llydaw.Llancarfan

  10. Lannwedhenek, Cernyw

    Eglwys Pedrog. Glaniai’r saint o Gymru ar arfordir gogleddol Cernyw a’i chroesi ar eu ffordd tua’r de.Lannwedhenek, Cernyw

  11. Golant, Cernyw

    Sefydlodd Samson eglwys yng Nghernyw ar ei ffordd i Lydaw; mae Golant ar afon Fowey yn ei anrhydeddu o hyd.Golant, Cernyw

  12. Lampaul, Eusa

    Mynachlog gyntaf Pol Aurelian, ar yr ynys olaf cyn y cefnfor.Lampaul, Eusa

  13. Lanildut

    Llan Ildut: Illtud o Lanilltud Fawr, wrth Aber Ildut.Lanildut

  14. Kastell-Paol

    Dinas Pol Aurelian, a’r arch garreg y dywedir mai arch Cynan Meiriadog ydyw.Kastell-Paol

  15. Landreger

    Mynachlog ac eglwys gadeiriol Tudwal.Landreger

  16. Sant-Brieg

    Y ddinas a dyfodd o gwmpas mynachlog Briog.Sant-Brieg

  17. Sant-Maloù

    Y porthladd caerog a enwyd ar ôl Malo, a ddaeth o Went.Sant-Maloù

  18. Dol

    Mynachlog ac eglwys gadeiriol Samson, lle bu Teilo’n aros saith mlynedd a saith mis.Dol

  19. Landevenneg

    Abaty Gwenole, mab Fracan o Brydain, lle’r ysgrifennwyd Bucheddau’r saint.Landevenneg

  20. Landeleau

    Llan Teilo, Teliau i’r Llydawiaid.Landeleau

  21. Kemper

    Eglwys gadeiriol Corentin, yn Cornouaille, Cernyw Llydaw.

  22. Saint-Cado

    Ynys lanw fechan Cadog o Lancarfan, Sant Cado i’r Llydawiaid.Saint-Cado

  23. Gwened

    Esgobaeth Padarn, ym Mro Waroc, gwlad y Brenin Waroch.Gwened

  24. Saint-Gildas-de-Rhuys

    Lle sefydlodd Gildas, disgybl Illtud, ei fynachlog a diweddu ei ddyddiau.Saint-Gildas-de-Rhuys

Y saint yn hwylio#

Gyda’r bobl daeth y saint, ac o Gymru y daeth y rhan fwyaf ohonynt. Fe’u hyfforddwyd yn ysgolion mawr y de, yn Llanilltud Fawr dan Illtud, yn Llancarfan dan Gadog, ar Ynys Bŷr, a chariasant y ddysg honno dros y môr. Mae Llydaw wedi cofio erioed mai Brythoniaid a sefydlodd ei heglwys, ac mae’n eu hanrhydeddu wrth eu henwau mewn cannoedd o blwyfi hyd heddiw.

Ynys Bŷr, ger Dinbych-y-pysgod, lle bu Samson yn abad cyn hwylio i Gernyw a Llydaw. Mae mynaich yn byw ar yr ynys o hyd
Ynys Bŷr, ger Dinbych-y-pysgod, lle bu Samson yn abad cyn hwylio i Gernyw a Llydaw. Mae mynaich yn byw ar yr ynys o hyd · Llun: Natalie-S, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Y mwyaf ohonynt oedd Samson. Mae ei Fuchedd, y Fuchedd hynaf o unrhyw sant o Brydain, a ysgrifennwyd o fewn canrif neu ddwy i’w farw, yn adrodd mai Amon o Ddyfed oedd ei dad ac Anna o Went ei fam. Yn fachgen fe’i rhoddwyd i Illtud yn Llanilltud Fawr, a thyfodd yn ddysgedicaf o ddisgyblion Illtud. Fe’i gwnaed yn abad y fynachlog ar Ynys Bŷr, ger Dinbych-y-pysgod, cyn iddo gychwyn am Gernyw, lle sefydlodd eglwys ac y cofir amdano o hyd. O Gernyw croesodd i Armorica a sefydlu mynachlog Dol, a ddaeth yn un o esgobaethau mawr Llydaw.

Roedd Samson yn ŵr materion y byd yn ogystal â gweddi. Medd ei Fuchedd iddo fynd i lys Childebert, brenin y Ffranciaid, ym Mharis ar ran Iudual, etifedd cyfreithlon Domnonée, a yrrwyd allan, ac iddo ennill cymorth y brenin iddo. Ac mae prawf o’r oes ei hun ei fod yn esgob o fri yng Ngâl: mae enw Samson, esgob, ymhlith y rhai a lofnododd benderfyniadau cyngor eglwysig a gynhaliwyd ym Mharis rywbryd rhwng 556 a 573. Roedd bachgen o Ddyfed, a hyfforddwyd gan Illtud yn Llanilltud Fawr, yn eistedd ymhlith esgobion y Ffranciaid.

Eglwys gadeiriol Sant Samson yn Dol, ar y man lle sefydlodd abad Ynys Bŷr ei fynachlog
Eglwys gadeiriol Sant Samson yn Dol, ar y man lle sefydlodd abad Ynys Bŷr ei fynachlog · Llun: Erwan Corre, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Disgybl arall i Illtud oedd Pol Aurelian, Paol i’r Llydawiaid. Medd Wrmonoc, mynach o Landevenneg a ysgrifennodd ei Fuchedd yn 884, mai ym Mhenychen ym Morgannwg yr oedd cartref ei dad. Hwyliodd Pol i orllewin pellaf Armorica a sefydlu mynachlog yn Lampaul ar Eusa, yr ynys olaf cyn y cefnfor, ac yna un arall ar ynys Batz, ac eglwys mewn hen gaer Rufeinig ar y tir mawr. Gelwir y dref a dyfodd o’i chwmpas ar ei ôl hyd heddiw: Kastell-Paol, castell Pol.

Eglwys gadeiriol Kastell-Paol, dinas Pol Aurelian, disgybl Illtud
Eglwys gadeiriol Kastell-Paol, dinas Pol Aurelian, disgybl Illtud · Llun: Jérémy Kergourlay, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Bu Tudwal yn byw yn gyntaf ar y ddwy ynys ger Abersoch sy’n dwyn ei enw o hyd, Ynysoedd Tudwal, cyn croesi i Lydaw, lle gelwir ef gan y Llydawiaid yn Tugdual a Pabu, y tad. Sefydlodd y fynachlog a ddaeth yn Landreger, ac mae ei heglwys gadeiriol, Sant Tudwal, yn sefyll uwchben yr afon o hyd. Ganwyd Briog, medd ei Fuchedd Lydewig, yng Ngheredigion a’i hyfforddi dan Garmon. Yng Nghymru cofir amdano yn Llandyfriog ger Teifi; yn Llydaw sefydlodd y fynachlog a dyfodd yn ddinas Sant-Brieg. Ganwyd Malo, yn ôl traddodiad Llydaw, yng Ngwent a’i ddysgu yn Llancarfan, a chroesodd y môr i Aleth, lle mae porthladd caerog Sant-Maloù yn dwyn ei enw.

Eglwys gadeiriol Sant Tudwal yn Landreger, gyda’i chlas: eglwys Tudwal
Eglwys gadeiriol Sant Tudwal yn Landreger, gyda’i chlas: eglwys Tudwal · Llun: Chris06, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Diweddodd Gildas ei hun, y gŵr a ysgrifennodd am y Brythoniaid yn hwylio ymaith mewn tristwch, ei ddyddiau yn eu plith. Yn ddisgybl i Illtud fel Samson a Phol, sefydlodd fynachlog Rhuys ar wlff Morbihan, ac mae ei eglwys yn Saint-Gildas-de-Rhuys yn sefyll yno o hyd. Anrhydeddir Cadog o Lancarfan yn Llydaw fel Sant Cado, ac ef biau ynys lanw fechan Saint-Cado yn afon Étel. Anrhydeddir Illtud, athro pob un ohonynt, hefyd: yn Lanildut, ar arfordir Léon, ystyr enw’r pentref yw llan Ildut, a’r afon wrth ei ymyl yw Aber Ildut.

Pan drawodd y fad felen Gymru yn y 540au, arweiniodd Teilo, cyfaill Dewi, ei bobl dros y môr at Samson yn Dol. Medd Llyfr Llandaf iddo aros yno saith mlynedd a saith mis, ac iddo ef a Samson blannu perllan gyda’i gilydd, a gofiwyd fel llwyni Teilo a Samson. Wedi i’r pla gilio, daeth adref i Landeilo Fawr. Nid anghofiodd Llydaw ef erioed: mae pentrefi Landeleau a Saint-Thélo’n dwyn ei enw.

Cymru a Llydaw, y ddwy ffordd#

Nid i un cyfeiriad yn unig yr âi’r fordaith. Hwyliodd rhai o’r teuluoedd a anwyd yn Llydaw yn ôl. Yn ôl traddodiad Cymru daeth Cadfan, sylfaenydd Tywyn a’r fynachlog ar Ynys Enlli, o Lydaw gyda mintai o gymdeithion, ac oddi yno hefyd y daeth Padarn o Lanbadarn. Ganwyd Gwenole, sylfaenydd abaty mawr Landevenneg, yn Llydaw i Fracan, Brython a groesodd o Ddumnonia gyda’i wraig Gwen a’u meibion. Mae traddodiad Cymru’n cofio’r un Gwen, Gwen Teirbron, fel mam Cadfan. Un teulu, ar ddwy lan yr un môr.

Adfeilion abaty Landevenneg, a sefydlwyd gan Gwenole, mab Fracan o Brydain, wrth aber afon Aulne
Adfeilion abaty Landevenneg, a sefydlwyd gan Gwenole, mab Fracan o Brydain, wrth aber afon Aulne · Llun: Rolf Krahl, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Daeth Landevenneg yn dŷ dysg mawr Llydaw. Ysgrifennodd ei mynaich Fucheddau’r saint a ddaeth o Brydain, a chopïo’r Efengylau mewn llyfr sydd wedi goroesi. Yno yr ysgrifennodd Wrmonoc ei Fuchedd Pol Aurelian, a Wrdisten ei Fuchedd Gwenole: llyfrau Lladin gan Lydawiaid, yn adrodd yn falch sut y sefydlwyd eu heglwys gan saint Cymru.

Y Saith Sant a’r Tro Breizh#

Mae Llydaw’n cyfrif saith sant sylfaen, un i bob un o’i saith hen esgobaeth: Samson yn Dol, Malo yn Sant-Maloù, Briog yn Sant-Brieg, Tudwal yn Landreger, Pol Aurelian yn Kastell-Paol, Corentin yn Kemper a Phadarn yng Ngwened. Yn ôl traddodiad Llydaw daeth y rhan fwyaf o’r saith o Brydain, a chofir am bump ohonynt, Samson, Pol Aurelian, Tudwal, Briog a Malo, fel gwŷr o Gymru neu ddisgyblion ei hysgolion.

Saith sant sylfaen Llydaw, yng nghapel Notre-Dame du Kreisker yn Kastell-Paol
Saith sant sylfaen Llydaw, yng nghapel Notre-Dame du Kreisker yn Kastell-Paol · Llun: Moreau.henri, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Yn yr Oesoedd Canol disgwylid i bob Llydawr gerdded y Tro Breizh, taith o gwmpas Llydaw, o fedd un sant sylfaen i’r nesaf, o amgylch y saith eglwys gadeiriol: taith o tua chwe chan cilometr. Dywedid y byddai’n rhaid i unrhyw un na’i gwnâi yn ystod ei oes ei gwneud wedi marw, gan symud hyd un arch bob saith mlynedd. Ailgychwynnwyd y bererindod yn 1994, a phob haf mae pererinion yn cychwyn eto ar ffordd y saint o Gymru.

Arwydd y Tro Breizh, pererindod y saith sant, yn dangos y ffordd i eglwys gadeiriol Dol
Arwydd y Tro Breizh, pererindod y saith sant, yn dangos y ffordd i eglwys gadeiriol Dol · Llun: AlSepPhoenix, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Yr un geiriau#

Daeth yr ymsefydlwyr â’u hiaith gyda hwy, ac yn Llydaw bu fyw. Roedd Hen Lydaweg, Hen Gernyweg a Hen Gymraeg mor agos yn yr wythfed a’r nawfed ganrif nes eu bod mewn gwirionedd yn un iaith, lleferydd y Brythoniaid, gydag acenion gwahanol ar y ddwy lan. Hyd heddiw mae siaradwr Cymraeg yn Llydaw’n gweld cartref ar bob arwyddbost. Lan yw llan yn Llydaw: Landevenneg, Lannuon, Lanildut. Plou yw plwyf: Plougastell, Plougerne, Plouzane. Tre yw tref, ker yw caer, penn yw pen, ac aber yw aber yn y ddwy iaith.

Saint-Brieuc a Sant-Brieg: arwydd tref yn Ffrangeg ac yn Llydaweg, fil a hanner o flynyddoedd ar ôl i Friog o Geredigion ddod i’r lan
Saint-Brieuc a Sant-Brieg: arwydd tref yn Ffrangeg ac yn Llydaweg, fil a hanner o flynyddoedd ar ôl i Friog o Geredigion ddod i’r lan · Llun: GilPe, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
CymraegBrezhoneg
tad, mamtad, mamm
tŷ, tânti, tan
ci, ceffylki, kezeg (ceffylau)
bara, gwin, llaethbara, gwin, laezh
dŵr, môrdour, mor
du, gwyndu, gwenn
haul, nos, misheol, noz, miz
un, dau, tri, pedwar, pumpunan, daou, tri, pevar, pemp

Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg a’r ugeinfed cafodd gwerthwyr winwns Roscoff, y Sioni Winwns, a fu’n dod i werthu eu winwns o ddrws i ddrws yng Nghymru ers y 1820au, y gallent siarad â’r ffermwyr a gwragedd y glowyr yn eu hiaith eu hunain, fwy neu lai. Chwiorydd yw’r Llydaweg, y Gymraeg a’r Gernyweg. Daeth yr enw ‘Celtaidd’ ar y teulu hwnnw o ieithoedd yn llawer diweddarach, gan Edward Lhuyd o Rydychen yn 1707; Brythoniaid fu’r rhai a’u siaradai erioed yn eu golwg eu hunain.

Harri Tudur yn Llydaw#

Fil o flynyddoedd ar ôl y saint, talodd Llydaw’r ddyled yn ôl. Yn 1471, wedi gorchfygiad y Lancastriaid yn Tewkesbury, hwyliodd Siasbar Tudur a’i nai pedair ar ddeg oed, Harri, o Ddinbych-y-pysgod am Ffrainc, a gyrrodd storm hwy ar arfordir Llydaw. Rhoddodd Dug Frañsez II o Lydaw loches iddynt. Tyfodd Harri Tudur yn ddyn yn Llydaw, ac am dair blynedd ar ddeg cadwodd y dug ef yn ddiogel rhag y rhai a fynnai ei farw. Pan hwyliodd am adref yn 1485 i lanio ym Mae Mill yn Sir Benfro dan y ddraig goch, roedd wedi tyfu i fyny ymhlith disgynyddion gwŷr Macsen a phobl y saint.

Ailgodi’r bont#

Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg daeth y ddwy bobl o hyd i’w gilydd eto. Dysgodd Thomas Price, Carnhuanawc, ficer Cwm-du ger Crucywel, Lydaweg, helpu Jean-François Le Gonidec gyda’i gyfieithiad o’r Testament Newydd i’r Llydaweg, ac yn 1827 perswadio’r Beibl Gymdeithas i dalu am ei argraffu. Daeth â’r ysgolhaig mawr o Lydaw, Théodore Hersart de la Villemarqué, Kervarker, i eisteddfodau’r Fenni. Yn 1897 ysgrifennodd y bardd o Lydaw, Taldir, François Jaffrennou, eiriau Llydaweg ar dôn Hen Wlad Fy Nhadau, y dôn a luniodd James James o Bontypridd ar gyfer geiriau ei dad, Evan. Yn 1903 cymerodd Llydaw hi’n anthem genedlaethol iddi ei hun: Bro Gozh ma Zadoù, Hen Wlad fy Nhadau.

Yn 1899 daeth mintai o ugain o Lydawiaid i’r Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaerdydd a’u derbyn i Orsedd Beirdd Ynys Prydain, yr Orsedd a sefydlodd Iolo Morganwg ar Fryn y Briallu yn 1792. Aethant adref a sefydlu Gorsedd eu hunain, a gynhaliodd ei chynulliad cyntaf yn Gwengamp ar 1 Medi 1900, gydag Archdderwydd Cymru’n ben arni. Mae’n cyfarfod o hyd.

A phan aeth y Llydawiaid ati i achub eu hiaith fel yr achubodd y Cymry eu hiaith hwy, gwnaethant hynny yn yr un modd. Yn 1977 agorodd yr ysgol Diwan gyntaf, yn dysgu plant drwy’r Llydaweg, fel y dysgodd yr ysgol Gymraeg gyntaf yn Aberystwyth drwy’r Gymraeg yn 1939. Mae trefi ledled Cymru wedi’u gefeillio â threfi yn Llydaw, ac mae’r ddraig goch a baner ddu a gwyn Llydaw yn chwifio ochr yn ochr ym mhob cynulliad o bobloedd y môr gorllewinol.

Dwy lan, un bobl#

Ysgrifennodd Gildas am y Brythoniaid a hwyliodd ymaith yn canu salm o dristwch. Ni allai wybod beth a godent. Rhoesant ei henw i wlad gyfan, fel bod pob map yn y byd yn ei galw o hyd yn wlad y Brythoniaid. Rhoesant ei brenhinoedd iddi, o Gynan hyd y dugiaid a olrheiniai eu llinach ato. Sefydlodd eu saint, o Lanilltud Fawr a Llancarfan ac Ynys Bŷr, ei heglwysi cadeiriol, ac mae eu hiaith yn cael ei siarad yn ei phentrefi o hyd, chwaer ein hiaith ni. Pan gân Dafydd Iwan am Facsen yn gadael Cymru yn 383, mae’r gân yn perthyn i Lydaw hefyd. Dros y dŵr mae ail Brydain, ac mae hi yno o hyd.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf