Arthur
Brenin y Brythoniaid (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829; Llyfr Llandaf, tua 1125)Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.
Arthur

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau
537 OC
Mae Annales Cambriae yn cofnodi ‘gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd’. Yn ôl traddodiad Cymru mae Arthur yn cysgu nes y bydd ar Gymru ei angen.
Llun: Y Brenin Arthur yn un o’r Naw Gwron, manylyn o dapestri tua 1385 yn The Cloisters, Efrog Newydd · Unknown weaver, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Mae Blwyddnodau Cymru yn cofnodi, ar y flwyddyn 537, Waith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. Mae traddodiad Cymru yn dal na fu farw Arthur yno, ond ei fod yn cysgu nes bydd Cymru ei angen eto.FfynhonnellAnnales Cambriae, the years 447 to 798 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)516: Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu. 537: Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. 547: y farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi, gydag ychwanegiad diweddarach am ei hun yn llys Rhos a’r fad felen. 570: bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid. 573: brwydr Arfderydd rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau, a Myrddin yn gwallgofi. 580: bu farw Gwrgi a Peredur, meibion Eliffer. 584: claddu Deiniol y Bangorau. Wedi 601: bu farw Gregori yng Nghrist, a’r esgob Dewi o Fynyw hefyd. 612: marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig. 613: brwydr Caerlleon; yno bu farw Selyf fab Cynan, a hunodd Iago fab Beli. 629: gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog. 630: brwydr Meigen, lle lladdwyd Edwin a’i ddau fab. 682: pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. 768: newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro. 778: Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol. 784: Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf.
| Pryd | 537, ym Mlwyddnodau Cymru |
|---|---|
| Ble | Camlan; nid oes sicrwydd am y lle |
| Pwy a syrthiodd | Arthur a Medrawd |
Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd.
Blwyddnodau Cymru, y flwyddyn 537
Nid yw’r cofnod yn dweud bod Arthur a Medrawd yn ymladd ar ochrau gwahanol, nac yn dweud pwy a orfu. Daeth y stori am y ddau’n elynion yn ddiweddarach, yn Historia Regum Britanniae Sieffre o Fynwy, tua 1136, sy’n gosod y frwydr wrth afon Camel yng Nghernyw.FfynhonnellBattle of Camlann ↗Wikipedia (Saesneg)Nid yw cofnod yr Annales Cambriae am 537, Gwaith Camlan lle syrthiodd Arthur a Medrawd, yn dweud a oeddent ar yr un ochr nac yn dweud pwy a orfu; dadleua Andrew Breeze fod y frwydr yn hanesyddol ac ynghlwm wrth y blynyddoedd caled wedi tywydd eithafol 535–536, tra bo eraill yn ei gweld yn wahanol; mae Culhwch ac Olwen yn enwi tri a ddihangodd, Morfran am ei hagrwch, Sandde am ei harddwch, a Chynwyl Sant, yr olaf i adael Arthur; mae’r Trioedd yn rhoi bonclust a roddodd Gwenhwyfach i’w chwaer Gwenhwyfar yn achos ac yn galw Camlan yn un o Dair Ofergad Ynys Prydain; mae Sieffre o Fynwy (tua 1136) yn ei gosod wrth afon Camel yng Nghernyw; efallai mai “glan gam” yw ystyr yr enw, yr un gwraidd â chaer Camboglanna, nad hi yw’r safle yn ôl pob tebyg.
Mae rhai haneswyr yn gweld Arthur a Chamlan yn wahanol, ond dadleua’r ysgolhaig Andrew Breeze i’r frwydr gael ei hymladd mewn gwirionedd, yn y blynyddoedd caled wedi oerni mawr 535 a 536.FfynhonnellBattle of Camlann ↗Wikipedia (Saesneg)Nid yw cofnod yr Annales Cambriae am 537, Gwaith Camlan lle syrthiodd Arthur a Medrawd, yn dweud a oeddent ar yr un ochr nac yn dweud pwy a orfu; dadleua Andrew Breeze fod y frwydr yn hanesyddol ac ynghlwm wrth y blynyddoedd caled wedi tywydd eithafol 535–536, tra bo eraill yn ei gweld yn wahanol; mae Culhwch ac Olwen yn enwi tri a ddihangodd, Morfran am ei hagrwch, Sandde am ei harddwch, a Chynwyl Sant, yr olaf i adael Arthur; mae’r Trioedd yn rhoi bonclust a roddodd Gwenhwyfach i’w chwaer Gwenhwyfar yn achos ac yn galw Camlan yn un o Dair Ofergad Ynys Prydain; mae Sieffre o Fynwy (tua 1136) yn ei gosod wrth afon Camel yng Nghernyw; efallai mai “glan gam” yw ystyr yr enw, yr un gwraidd â chaer Camboglanna, nad hi yw’r safle yn ôl pob tebyg.
Mae’r Trioedd yn cyfrif Camlan ymhlith Tair Ofergad Ynys Prydain, ac yn dweud iddi ddechrau â bonclust a roddodd Gwenhwyfach i’w chwaer Gwenhwyfar. Mae chwedl Culhwch ac Olwen yn enwi tri a ddaeth ohoni’n fyw: Morfran am ei hagrwch, Sandde am ei harddwch, a Chynwyl Sant am mai ef oedd yr olaf i adael Arthur.FfynhonnellBattle of Camlann ↗Wikipedia (Saesneg)Nid yw cofnod yr Annales Cambriae am 537, Gwaith Camlan lle syrthiodd Arthur a Medrawd, yn dweud a oeddent ar yr un ochr nac yn dweud pwy a orfu; dadleua Andrew Breeze fod y frwydr yn hanesyddol ac ynghlwm wrth y blynyddoedd caled wedi tywydd eithafol 535–536, tra bo eraill yn ei gweld yn wahanol; mae Culhwch ac Olwen yn enwi tri a ddihangodd, Morfran am ei hagrwch, Sandde am ei harddwch, a Chynwyl Sant, yr olaf i adael Arthur; mae’r Trioedd yn rhoi bonclust a roddodd Gwenhwyfach i’w chwaer Gwenhwyfar yn achos ac yn galw Camlan yn un o Dair Ofergad Ynys Prydain; mae Sieffre o Fynwy (tua 1136) yn ei gosod wrth afon Camel yng Nghernyw; efallai mai “glan gam” yw ystyr yr enw, yr un gwraidd â chaer Camboglanna, nad hi yw’r safle yn ôl pob tebyg.
Mae’n debyg mai ‘glan gam’ yw ystyr yr enw, glan afon droellog. Mae’r un gwraidd yn enw Camboglanna, caer Rufeinig ar Fur Hadrian, er nad dyna’r lle yn ôl pob tebyg.FfynhonnellBattle of Camlann ↗Wikipedia (Saesneg)Nid yw cofnod yr Annales Cambriae am 537, Gwaith Camlan lle syrthiodd Arthur a Medrawd, yn dweud a oeddent ar yr un ochr nac yn dweud pwy a orfu; dadleua Andrew Breeze fod y frwydr yn hanesyddol ac ynghlwm wrth y blynyddoedd caled wedi tywydd eithafol 535–536, tra bo eraill yn ei gweld yn wahanol; mae Culhwch ac Olwen yn enwi tri a ddihangodd, Morfran am ei hagrwch, Sandde am ei harddwch, a Chynwyl Sant, yr olaf i adael Arthur; mae’r Trioedd yn rhoi bonclust a roddodd Gwenhwyfach i’w chwaer Gwenhwyfar yn achos ac yn galw Camlan yn un o Dair Ofergad Ynys Prydain; mae Sieffre o Fynwy (tua 1136) yn ei gosod wrth afon Camel yng Nghernyw; efallai mai “glan gam” yw ystyr yr enw, yr un gwraidd â chaer Camboglanna, nad hi yw’r safle yn ôl pob tebyg.
Y cofnod yn Annales Cambriae yw’r sôn dyddiedig cynharaf am y frwydr, a’r tro cyntaf yr enwir Medrawd yn unman mewn ysgrifen.FfynhonnellBattle of Camlann ↗Wikipedia (Saesneg)Nid yw cofnod yr Annales Cambriae am 537, Gwaith Camlan lle syrthiodd Arthur a Medrawd, yn dweud a oeddent ar yr un ochr nac yn dweud pwy a orfu; dadleua Andrew Breeze fod y frwydr yn hanesyddol ac ynghlwm wrth y blynyddoedd caled wedi tywydd eithafol 535–536, tra bo eraill yn ei gweld yn wahanol; mae Culhwch ac Olwen yn enwi tri a ddihangodd, Morfran am ei hagrwch, Sandde am ei harddwch, a Chynwyl Sant, yr olaf i adael Arthur; mae’r Trioedd yn rhoi bonclust a roddodd Gwenhwyfach i’w chwaer Gwenhwyfar yn achos ac yn galw Camlan yn un o Dair Ofergad Ynys Prydain; mae Sieffre o Fynwy (tua 1136) yn ei gosod wrth afon Camel yng Nghernyw; efallai mai “glan gam” yw ystyr yr enw, yr un gwraidd â chaer Camboglanna, nad hi yw’r safle yn ôl pob tebyg. Mae’r hanesydd Michael Wood yn nodi ei fod wedi’i ysgrifennu mewn arddull gwta, yn wahanol i’r cofnod am Faddon, a bod ei iaith yn cyfateb i ddarnau eraill dibynadwy o’r Annales, fel y gall fod yn ‘dystiolaeth ddilys fod Arthur wedi bod’.FfynhonnellBattle of Camlann ↗Wikipedia (Saesneg)Nid yw cofnod yr Annales Cambriae am 537, Gwaith Camlan lle syrthiodd Arthur a Medrawd, yn dweud a oeddent ar yr un ochr nac yn dweud pwy a orfu; dadleua Andrew Breeze fod y frwydr yn hanesyddol ac ynghlwm wrth y blynyddoedd caled wedi tywydd eithafol 535–536, tra bo eraill yn ei gweld yn wahanol; mae Culhwch ac Olwen yn enwi tri a ddihangodd, Morfran am ei hagrwch, Sandde am ei harddwch, a Chynwyl Sant, yr olaf i adael Arthur; mae’r Trioedd yn rhoi bonclust a roddodd Gwenhwyfach i’w chwaer Gwenhwyfar yn achos ac yn galw Camlan yn un o Dair Ofergad Ynys Prydain; mae Sieffre o Fynwy (tua 1136) yn ei gosod wrth afon Camel yng Nghernyw; efallai mai “glan gam” yw ystyr yr enw, yr un gwraidd â chaer Camboglanna, nad hi yw’r safle yn ôl pob tebyg.
Mae Englynion y Beddau, yn Llyfr Du Caerfyrddin, yn enwi Camlan fel man bedd mab Osfran. Mae’r Trioedd yn enwi’r frwydr eto ymhlith Tair Anniwair Osgordd a Thri Anfad Gyngor Ynys Prydain.FfynhonnellBattle of Camlann ↗Wikipedia (Saesneg)Nid yw cofnod yr Annales Cambriae am 537, Gwaith Camlan lle syrthiodd Arthur a Medrawd, yn dweud a oeddent ar yr un ochr nac yn dweud pwy a orfu; dadleua Andrew Breeze fod y frwydr yn hanesyddol ac ynghlwm wrth y blynyddoedd caled wedi tywydd eithafol 535–536, tra bo eraill yn ei gweld yn wahanol; mae Culhwch ac Olwen yn enwi tri a ddihangodd, Morfran am ei hagrwch, Sandde am ei harddwch, a Chynwyl Sant, yr olaf i adael Arthur; mae’r Trioedd yn rhoi bonclust a roddodd Gwenhwyfach i’w chwaer Gwenhwyfar yn achos ac yn galw Camlan yn un o Dair Ofergad Ynys Prydain; mae Sieffre o Fynwy (tua 1136) yn ei gosod wrth afon Camel yng Nghernyw; efallai mai “glan gam” yw ystyr yr enw, yr un gwraidd â chaer Camboglanna, nad hi yw’r safle yn ôl pob tebyg.
Roedd y frwydr yn hysbys hyd yn oed yn y gyfraith. Dywed copi o’r bedwaredd ganrif ar ddeg o gyfreithiau Hywel Dda, pan fynnai’r frenhines gân yn ei hystafell, y dylai’r bardd ganu am Gamlan, yn dawel, rhag tarfu ar y neuadd.FfynhonnellBattle of Camlann ↗Wikipedia (Saesneg)Nid yw cofnod yr Annales Cambriae am 537, Gwaith Camlan lle syrthiodd Arthur a Medrawd, yn dweud a oeddent ar yr un ochr nac yn dweud pwy a orfu; dadleua Andrew Breeze fod y frwydr yn hanesyddol ac ynghlwm wrth y blynyddoedd caled wedi tywydd eithafol 535–536, tra bo eraill yn ei gweld yn wahanol; mae Culhwch ac Olwen yn enwi tri a ddihangodd, Morfran am ei hagrwch, Sandde am ei harddwch, a Chynwyl Sant, yr olaf i adael Arthur; mae’r Trioedd yn rhoi bonclust a roddodd Gwenhwyfach i’w chwaer Gwenhwyfar yn achos ac yn galw Camlan yn un o Dair Ofergad Ynys Prydain; mae Sieffre o Fynwy (tua 1136) yn ei gosod wrth afon Camel yng Nghernyw; efallai mai “glan gam” yw ystyr yr enw, yr un gwraidd â chaer Camboglanna, nad hi yw’r safle yn ôl pob tebyg.
Pan fynno’r frenhines gân yn yr ystafell, caned y bardd gân am Gamlan, a hynny nid yn uchel, rhag tarfu ar y neuadd.
Cyfreithiau Hywel Dda, Peniarth MS 37
Yn Breuddwyd Rhonabwy mae’r frwydr yn dechrau pan fo Iddawg Cordd Prydain, a anfonwyd gan Arthur i wneud heddwch, yn sarhau Medrawd yn fwriadol yn lle hynny, a dywedodd y bardd Tudur Aled, yn y bymthegfed ganrif, iddi gael ei hymladd ‘am ddwy gneuen’.FfynhonnellBattle of Camlann ↗Wikipedia (Saesneg)Nid yw cofnod yr Annales Cambriae am 537, Gwaith Camlan lle syrthiodd Arthur a Medrawd, yn dweud a oeddent ar yr un ochr nac yn dweud pwy a orfu; dadleua Andrew Breeze fod y frwydr yn hanesyddol ac ynghlwm wrth y blynyddoedd caled wedi tywydd eithafol 535–536, tra bo eraill yn ei gweld yn wahanol; mae Culhwch ac Olwen yn enwi tri a ddihangodd, Morfran am ei hagrwch, Sandde am ei harddwch, a Chynwyl Sant, yr olaf i adael Arthur; mae’r Trioedd yn rhoi bonclust a roddodd Gwenhwyfach i’w chwaer Gwenhwyfar yn achos ac yn galw Camlan yn un o Dair Ofergad Ynys Prydain; mae Sieffre o Fynwy (tua 1136) yn ei gosod wrth afon Camel yng Nghernyw; efallai mai “glan gam” yw ystyr yr enw, yr un gwraidd â chaer Camboglanna, nad hi yw’r safle yn ôl pob tebyg.
Camblana yw enw Sieffre o Fynwy ar y lle. Yn ei hanes ef mae Arthur, wedi’i glwyfo’n dost, yn cael ei gludo i Ynys Afallon i’w iacháu, ac yn trosglwyddo’r goron i’w gâr Custennin. Yn ei Fuchedd Myrddin ddiweddarach, Taliesin sy’n dod ag Arthur i Afallon.FfynhonnellBattle of Camlann ↗Wikipedia (Saesneg)Nid yw cofnod yr Annales Cambriae am 537, Gwaith Camlan lle syrthiodd Arthur a Medrawd, yn dweud a oeddent ar yr un ochr nac yn dweud pwy a orfu; dadleua Andrew Breeze fod y frwydr yn hanesyddol ac ynghlwm wrth y blynyddoedd caled wedi tywydd eithafol 535–536, tra bo eraill yn ei gweld yn wahanol; mae Culhwch ac Olwen yn enwi tri a ddihangodd, Morfran am ei hagrwch, Sandde am ei harddwch, a Chynwyl Sant, yr olaf i adael Arthur; mae’r Trioedd yn rhoi bonclust a roddodd Gwenhwyfach i’w chwaer Gwenhwyfar yn achos ac yn galw Camlan yn un o Dair Ofergad Ynys Prydain; mae Sieffre o Fynwy (tua 1136) yn ei gosod wrth afon Camel yng Nghernyw; efallai mai “glan gam” yw ystyr yr enw, yr un gwraidd â chaer Camboglanna, nad hi yw’r safle yn ôl pob tebyg. Gosododd Wace y frwydr yn ‘Camel, gyferbyn â’r fynedfa i Gernyw’, a Layamon yn Camelford, lle ysgrifennodd John Aubrey yn ddiweddarach fod ‘darnau o arfwisg i farch a dyn yn cael eu cael lawer gwaith wrth gloddio’r ddaear’. Mae Wace a Layamon ill dau yn dweud y deuai Arthur eto.FfynhonnellBattle of Camlann ↗Wikipedia (Saesneg)Nid yw cofnod yr Annales Cambriae am 537, Gwaith Camlan lle syrthiodd Arthur a Medrawd, yn dweud a oeddent ar yr un ochr nac yn dweud pwy a orfu; dadleua Andrew Breeze fod y frwydr yn hanesyddol ac ynghlwm wrth y blynyddoedd caled wedi tywydd eithafol 535–536, tra bo eraill yn ei gweld yn wahanol; mae Culhwch ac Olwen yn enwi tri a ddihangodd, Morfran am ei hagrwch, Sandde am ei harddwch, a Chynwyl Sant, yr olaf i adael Arthur; mae’r Trioedd yn rhoi bonclust a roddodd Gwenhwyfach i’w chwaer Gwenhwyfar yn achos ac yn galw Camlan yn un o Dair Ofergad Ynys Prydain; mae Sieffre o Fynwy (tua 1136) yn ei gosod wrth afon Camel yng Nghernyw; efallai mai “glan gam” yw ystyr yr enw, yr un gwraidd â chaer Camboglanna, nad hi yw’r safle yn ôl pob tebyg.
Ffynonellau a darllen pellach
Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.
ArthurFe’i henwir gydag Arthur ym Mlwyddnodion Cymru: ‘Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd’. Ym Mrut Cymraeg mae’n nai i Arthur, yn frawd i Walchmai.
MedrawdMae Samson, disgybl i Illtud, yn hwylio o Gymru drwy Gernyw i Lydaw, lle mae’n sefydlu abaty Dol ac yn cael ei gofio fel un o’i saith sant sefydlu.
Samson yn hwylio i LydawMae Sant Cadog yn sefydlu ei fynachlog yn Llancarfan ym Mro Morgannwg, ysgol fawr i eglwys Cymru am ganrifoedd.
Cadog yn LlancarfanMae Gildas, mynach o blith y Brythoniaid, yn ysgrifennu Am Ddinistr Prydain, yr unig hanes o’i gyfnod a ysgrifennwyd gan Frython.
Gildas yn ysgrifennuMae Dewi’n pregethu i gynulliad mawr ym Mrefi. Yn ôl traddodiad, cododd y tir oddi tano fel y gallai pawb ei glywed.
Synod Llanddewi BrefiYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf