Ar 3 Mawrth 1284 gwnaeth Edward I Statud Rhuddlan, ac ar 19 Mawrth fe’i cyhoeddwyd gyntaf yng nghastell Rhuddlan. Ynddi gosododd sut y byddai tir y tywysogion yn cael ei reoli wedi 1282.FfynhonnellStatute of Rhuddlan ↗Wikipedia (Saesneg)Gwnaed gan Edward I ar 3 Mawrth 1284 a’i gyhoeddi gyntaf ar 19 Mawrth yng Nghastell Rhuddlan, un o’r ‘cylch haearn’ o gestyll; creodd siroedd Môn, Meirionnydd, Caernarfon a’r Fflint; daeth â chyfraith gyffredin Lloegr, gyda throseddau difrifol gerbron yr ustus, er i gymrodeddu a rhannu tir rhwng meibion barhau; safodd hyd Ddeddfau Uno 1535 ac 1542.
| Gwnaed | 3 Mawrth 1284 |
|---|---|
| Cyhoeddwyd | Castell Rhuddlan, 19 Mawrth 1284 |
| Parhaodd | Hyd y Deddfau Uno, 1535–1542 |
Siroedd newydd#
Gwnaeth y Statud siroedd Môn, Meirionnydd, Caernarfon a’r Fflint, ar batrwm Lloegr. Yn ei geiriau hi, cysylltwyd y tiroedd a’u huno â choron Lloegr.FfynonellauStatute of Rhuddlan ↗Wikipedia (Saesneg)Gwnaed gan Edward I ar 3 Mawrth 1284 a’i gyhoeddi gyntaf ar 19 Mawrth yng Nghastell Rhuddlan, un o’r ‘cylch haearn’ o gestyll; creodd siroedd Môn, Meirionnydd, Caernarfon a’r Fflint; daeth â chyfraith gyffredin Lloegr, gyda throseddau difrifol gerbron yr ustus, er i gymrodeddu a rhannu tir rhwng meibion barhau; safodd hyd Ddeddfau Uno 1535 ac 1542.Conquest of Wales by Edward I ↗Wikipedia (Saesneg)Torrodd rhyfel allan eto yn 1282 gyda gwrthryfel Dafydd ap Gruffudd, ar y cyd â rheolwyr y Deheubarth a gogledd Powys; ymunodd Llywelyn ac arweinwyr y De, a daeth yn frwydr genedlaethol; trechwyd iarll Caerloyw yn Llandeilo Fawr ym Mehefin 1282; daeth Moel-y-don yn ystod trafodaethau heddwch yr Archesgob Peckham; lladdwyd Llywelyn ger Pont Irfon ar 11 Rhagfyr 1282; yn Ionawr 1283 cipiodd Edward Ddolwyddelan; daliwyd Dafydd, a ddilynodd Lywelyn yn dywysog, ym Mehefin 1283 a’i ddienyddio yn Amwythig; drwy Statud Rhuddlan cysylltwyd ac unwyd y tiroedd â choron Lloegr.

Cyfraith Hywel yn byw#
Daeth cyfraith gyffredin Lloegr i mewn ar gyfer troseddau difrifol, a’u profi gerbron yr ustus. Ond daliodd ffyrdd Cymru eu tir. Câi anghydfod ei setlo drwy gymrodeddu o hyd, a rhennid tir rhwng y meibion o hyd, fel y dysgai cyfraith Hywel Dda.FfynhonnellStatute of Rhuddlan ↗Wikipedia (Saesneg)Gwnaed gan Edward I ar 3 Mawrth 1284 a’i gyhoeddi gyntaf ar 19 Mawrth yng Nghastell Rhuddlan, un o’r ‘cylch haearn’ o gestyll; creodd siroedd Môn, Meirionnydd, Caernarfon a’r Fflint; daeth â chyfraith gyffredin Lloegr, gyda throseddau difrifol gerbron yr ustus, er i gymrodeddu a rhannu tir rhwng meibion barhau; safodd hyd Ddeddfau Uno 1535 ac 1542.
Ildiodd cyfraith droseddol Hywel yn 1284, ond parhaodd ei chyfraith sifil hyd y 1530au. Clywyd yr achos olaf a gofnodwyd dan gyfraith Cymru yn 1540, fwy na 250 mlynedd wedi Rhuddlan.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r gyfraith ar glawr mewn tri dull, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; ystyrir dull Iorwerth, y gyfraith fel y’i hailluniwyd yng Ngwynedd gan y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn rhan gyntaf y drydedd ganrif ar ddeg, yn oes Llywelyn Fawr, yn ffurf fwyaf datblygedig y gyfraith; mae’n enwi pedwar ar hugain o swyddogion y llys, un ar bymtheg i’r brenin ac wyth i’r frenhines; ildiodd y gyfraith droseddol i Statud Rhuddlan yn 1284 a’r gyfraith sifil i Ddeddfau Uno 1535–1542, a chlywyd yr achos olaf a gofnodwyd dan gyfraith Cymru yn 1540.

Ffynonellau a darllen pellach




