Dafydd ap Gruffudd
Y tywysog olaf (wedi’i gofnodi)Brawd Llywelyn ein Llyw Olaf, a ddechreuodd y rhyfel olaf yn 1282 ac a arweiniodd y Cymry wedi i Lywelyn syrthio, tywysog annibynnol olaf Cymru.
Dafydd ap Gruffudd
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
1283
Wedi marw Llywelyn mae ei frawd Dafydd ap Gruffudd yn cymryd y teitl Tywysog Cymru ac yn dal allan ym mynyddoedd Eryri tan fis Mehefin.
Llun: Adfeilion Castell y Bere ar eu craig uwchben dyffryn Dysynni · Ian Medcalf, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Pan syrthiodd Llywelyn, cymerodd ei frawd Dafydd ap Gruffudd y teitl Tywysog Cymru. Drwy’r gaeaf a’r gwanwyn ymladdodd yn ei flaen ym mynyddoedd Eryri.FfynonellauDafydd ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ymosodiad ar Benarlâg ar Sul y Blodau 1282; Tywysog Cymru o farw Llywelyn hyd ei ddal ar 22 Mehefin 1283; ildiodd Castell y Bere ar 25 Ebrill 1283; daliwyd yn Nanhysglain ger Bera Mawr; dienyddiwyd yn Amwythig ar 3 Hydref 1283.Prince of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r defnydd cyntaf hysbys o’r teitl mewn llythyr Lladin gan Owain Gwynedd at Louis VII yn y 1160au, Princeps Walliarum, i hawlio blaenoriaeth dros reolwyr eraill Cymru yn ôl pob tebyg; gelwir yr Arglwydd Rhys yn dywysog Cymru neu dywysog y Cymry mewn dwy siarter; adferodd Dafydd ap Llywelyn y teitl yn ei fisoedd olaf; defnyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ef gyntaf yn 1258 mewn cytundeb rhwng arglwyddi’r Alban a Chymru, ac o 1262 ni ddefnyddiai ond Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; cydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267; J. Beverley Smith: cydnabu a chyhoeddodd y teitl statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru; cymerodd Dafydd ap Gruffudd y teitl wedi Llywelyn; gwnaeth Edward I ei fab yn dywysog Cymru ar 7 Chwefror 1301.
| Tywysog | Dafydd ap Gruffudd, o Ragfyr 1282 |
|---|---|
| Dal allan | Hyd Fehefin 1283 |
| Cadarnle olaf | Castell y Bere, a ildiodd ar 25 Ebrill 1283 |
Yn Ionawr 1283 cipiodd Edward Ddolwyddelan. Ildiodd Castell y Bere ar 25 Ebrill.FfynonellauConquest of Wales by Edward I ↗Wikipedia (Saesneg)Torrodd rhyfel allan eto yn 1282 gyda gwrthryfel Dafydd ap Gruffudd, ar y cyd â rheolwyr y Deheubarth a gogledd Powys; ymunodd Llywelyn ac arweinwyr y De, a daeth yn frwydr genedlaethol; trechwyd iarll Caerloyw yn Llandeilo Fawr ym Mehefin 1282; daeth Moel-y-don yn ystod trafodaethau heddwch yr Archesgob Peckham; lladdwyd Llywelyn ger Pont Irfon ar 11 Rhagfyr 1282; yn Ionawr 1283 cipiodd Edward Ddolwyddelan; daliwyd Dafydd, a ddilynodd Lywelyn yn dywysog, ym Mehefin 1283 a’i ddienyddio yn Amwythig; drwy Statud Rhuddlan cysylltwyd ac unwyd y tiroedd â choron Lloegr.Dafydd ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ymosodiad ar Benarlâg ar Sul y Blodau 1282; Tywysog Cymru o farw Llywelyn hyd ei ddal ar 22 Mehefin 1283; ildiodd Castell y Bere ar 25 Ebrill 1283; daliwyd yn Nanhysglain ger Bera Mawr; dienyddiwyd yn Amwythig ar 3 Hydref 1283.

Ar 22 Mehefin 1283 daliwyd Dafydd yn Nanhysglain, ger Bera Mawr yn Eryri.FfynhonnellDafydd ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ymosodiad ar Benarlâg ar Sul y Blodau 1282; Tywysog Cymru o farw Llywelyn hyd ei ddal ar 22 Mehefin 1283; ildiodd Castell y Bere ar 25 Ebrill 1283; daliwyd yn Nanhysglain ger Bera Mawr; dienyddiwyd yn Amwythig ar 3 Hydref 1283.

Ar 3 Hydref 1283 dienyddiwyd Dafydd yn Amwythig, y gŵr amlwg cyntaf y gwyddys iddo ddioddef holl greulondeb crogi, diberfeddu a chwarteru. Ef oedd tywysog olaf llinach Gwynedd.FfynhonnellDafydd ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ymosodiad ar Benarlâg ar Sul y Blodau 1282; Tywysog Cymru o farw Llywelyn hyd ei ddal ar 22 Mehefin 1283; ildiodd Castell y Bere ar 25 Ebrill 1283; daliwyd yn Nanhysglain ger Bera Mawr; dienyddiwyd yn Amwythig ar 3 Hydref 1283.
Brawd Llywelyn ein Llyw Olaf, a ddechreuodd y rhyfel olaf yn 1282 ac a arweiniodd y Cymry wedi i Lywelyn syrthio, tywysog annibynnol olaf Cymru.
Dafydd ap GruffuddMae Gruffudd ab yr Ynad Coch yn canu ei farwnad i Lywelyn, y tywysog olaf: ‘Oni welwch-chwi hynt y gwynt a’r glaw?’, un o gerddi mawr Cymru.
Marwnad LlywelynMae Edward I yn dechrau codi Conwy, Caernarfon a Harlech. Daw Statud Rhuddlan yn 1284.
Cylch haearn EdwardMae Edward I yn rhannu’r dywysogaeth a orchfygwyd yn siroedd ar batrwm Lloegr ac yn cyflwyno cyfraith droseddol Lloegr.
Statud RhuddlanMae Rhys ap Maredudd o’r Dryslwyn yn codi yn Ystrad Tywi ac yn cipio cestyll Llanymddyfri, Dinefwr a Charreg Cennen.
Gwrthryfel Rhys ap MareduddYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf