Madog ap Llywelyn
Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap Llywelyn
Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr
1294
Mae gwrthryfel ledled y wlad yn cipio Caernarfon ac yn llosgi’r dref newydd. Ateb Edward yw codi Biwmares, yr olaf o’i gestyll mawr.
Llun: Castell Caernarfon dros yr harbwr wrth geg afon Seiont · Herbert Ortner, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Ar Ŵyl Fihangel, 29 Medi 1294, cododd Cymru fel un. Torrodd ymosodiadau allan ar draws y wlad ar yr un diwrnod, ac ar eu blaen roedd Madog ap Llywelyn, o gangen iau o deulu Aberffraw, llinach frenhinol Gwynedd.FfynhonnellMadog ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Mab hynaf Llywelyn ap Maredudd, arglwydd olaf Meirionnydd, o gangen iau o deulu Aberffraw; ar Ŵyl Fihangel, 29 Medi 1294, arweiniodd wrthryfel cenedlaethol, gydag ymosodiadau ar draws Cymru ar yr un diwrnod; galwodd ei hun yn Dywysog Cymru yn nogfen Penmachno; goresgynnwyd Caernarfon gan wŷr Madog a meddiannwyd y castell, a chymerwyd Castell y Bere, Penarlâg, Rhuthun a Dinbych; cododd Cynan ap Maredudd, Maelgwn ap Rhys a Morgan ap Maredudd yn y canolbarth a’r de; cyrhaeddodd Edward I Gonwy cyn y Nadolig 1294, fe’i caewyd i mewn yno a’i achub o’r môr; ym Maes Moydog ar 5 Mawrth 1295 safodd y gwaywffonwyr yn erbyn y marchogion ond dioddef dan y saethwyr; daliwyd Madog yn haf 1295 a’i gadw yn Llundain, yn fyw o hyd yn 1305.
| Arweinydd | Madog ap Llywelyn, mab arglwydd olaf Meirionnydd |
|---|---|
| Dechrau | 29 Medi 1294 |
| Teitl | Tywysog Cymru |
Yn y gogledd goresgynnwyd Caernarfon gan wŷr Madog a meddiannwyd y castell. Syrthiodd Castell y Bere, Penarlâg, Rhuthun a Dinbych hefyd. Yn y canolbarth a’r de arweiniodd Cynan ap Maredudd, Maelgwn ap Rhys a Morgan ap Maredudd y gwrthryfeloedd.FfynhonnellMadog ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Mab hynaf Llywelyn ap Maredudd, arglwydd olaf Meirionnydd, o gangen iau o deulu Aberffraw; ar Ŵyl Fihangel, 29 Medi 1294, arweiniodd wrthryfel cenedlaethol, gydag ymosodiadau ar draws Cymru ar yr un diwrnod; galwodd ei hun yn Dywysog Cymru yn nogfen Penmachno; goresgynnwyd Caernarfon gan wŷr Madog a meddiannwyd y castell, a chymerwyd Castell y Bere, Penarlâg, Rhuthun a Dinbych; cododd Cynan ap Maredudd, Maelgwn ap Rhys a Morgan ap Maredudd yn y canolbarth a’r de; cyrhaeddodd Edward I Gonwy cyn y Nadolig 1294, fe’i caewyd i mewn yno a’i achub o’r môr; ym Maes Moydog ar 5 Mawrth 1295 safodd y gwaywffonwyr yn erbyn y marchogion ond dioddef dan y saethwyr; daliwyd Madog yn haf 1295 a’i gadw yn Llundain, yn fyw o hyd yn 1305.
Mewn grant o dir a wnaed ym Mhenmachno, galwodd Madog ei hun yn Dywysog Cymru.FfynhonnellMadog ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Mab hynaf Llywelyn ap Maredudd, arglwydd olaf Meirionnydd, o gangen iau o deulu Aberffraw; ar Ŵyl Fihangel, 29 Medi 1294, arweiniodd wrthryfel cenedlaethol, gydag ymosodiadau ar draws Cymru ar yr un diwrnod; galwodd ei hun yn Dywysog Cymru yn nogfen Penmachno; goresgynnwyd Caernarfon gan wŷr Madog a meddiannwyd y castell, a chymerwyd Castell y Bere, Penarlâg, Rhuthun a Dinbych; cododd Cynan ap Maredudd, Maelgwn ap Rhys a Morgan ap Maredudd yn y canolbarth a’r de; cyrhaeddodd Edward I Gonwy cyn y Nadolig 1294, fe’i caewyd i mewn yno a’i achub o’r môr; ym Maes Moydog ar 5 Mawrth 1295 safodd y gwaywffonwyr yn erbyn y marchogion ond dioddef dan y saethwyr; daliwyd Madog yn haf 1295 a’i gadw yn Llundain, yn fyw o hyd yn 1305.
Gorymdeithiodd Edward I i’r gogledd a chyrraedd Conwy cyn y Nadolig 1294. Caeodd y Cymry ef i mewn yno o Ragfyr hyd Ionawr, ac o’r môr yn unig y câi fwyd.FfynonellauMadog ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Mab hynaf Llywelyn ap Maredudd, arglwydd olaf Meirionnydd, o gangen iau o deulu Aberffraw; ar Ŵyl Fihangel, 29 Medi 1294, arweiniodd wrthryfel cenedlaethol, gydag ymosodiadau ar draws Cymru ar yr un diwrnod; galwodd ei hun yn Dywysog Cymru yn nogfen Penmachno; goresgynnwyd Caernarfon gan wŷr Madog a meddiannwyd y castell, a chymerwyd Castell y Bere, Penarlâg, Rhuthun a Dinbych; cododd Cynan ap Maredudd, Maelgwn ap Rhys a Morgan ap Maredudd yn y canolbarth a’r de; cyrhaeddodd Edward I Gonwy cyn y Nadolig 1294, fe’i caewyd i mewn yno a’i achub o’r môr; ym Maes Moydog ar 5 Mawrth 1295 safodd y gwaywffonwyr yn erbyn y marchogion ond dioddef dan y saethwyr; daliwyd Madog yn haf 1295 a’i gadw yn Llundain, yn fyw o hyd yn 1305.Conwy Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Adeiladwyd gan Edward I rhwng 1283 a 1289 dan Feistr James o St George, gyda muriau’r dref, am tua £15,000; yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn bu’r Cymry’n gwarchae ar Edward yng Nghonwy o Ragfyr 1294 hyd Ionawr 1295, ac o’r môr yn unig y cafodd fwyd; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 lladdodd Rhys a Gwilym ap Tudur, wedi’u gwisgo fel seiri, y ddau wyliwr a chipio’r castell, ac yna cymerodd y Cymry’r dref gaerog; daliasant hi am tua thri mis ac ennill pardwn brenhinol wrth ildio; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986.
Ym Maes Moydog ym Mhowys, ar 5 Mawrth 1295, safodd gwaywffonwyr Madog yn gadarn yn erbyn rhuthr y marchogion, ond y saethwyr a’u treuliodd. Daliwyd Madog yr haf hwnnw a’i gadw yn Llundain. Roedd yn fyw o hyd yn 1305.FfynhonnellMadog ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Mab hynaf Llywelyn ap Maredudd, arglwydd olaf Meirionnydd, o gangen iau o deulu Aberffraw; ar Ŵyl Fihangel, 29 Medi 1294, arweiniodd wrthryfel cenedlaethol, gydag ymosodiadau ar draws Cymru ar yr un diwrnod; galwodd ei hun yn Dywysog Cymru yn nogfen Penmachno; goresgynnwyd Caernarfon gan wŷr Madog a meddiannwyd y castell, a chymerwyd Castell y Bere, Penarlâg, Rhuthun a Dinbych; cododd Cynan ap Maredudd, Maelgwn ap Rhys a Morgan ap Maredudd yn y canolbarth a’r de; cyrhaeddodd Edward I Gonwy cyn y Nadolig 1294, fe’i caewyd i mewn yno a’i achub o’r môr; ym Maes Moydog ar 5 Mawrth 1295 safodd y gwaywffonwyr yn erbyn y marchogion ond dioddef dan y saethwyr; daliwyd Madog yn haf 1295 a’i gadw yn Llundain, yn fyw o hyd yn 1305.

I ddal Môn wedi’r gwrthryfel, dechreuodd Edward Fiwmares, yr olaf o’i gestyll yng Ngwynedd.FfynhonnellCastles and Town Walls of King Edward in Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1283 gorchmynnodd Edward I gestyll a threfi caerog newydd yng Nghaernarfon, Conwy a Harlech, a Biwmares yn ddiweddarach; roedd y gwaith dan Feistr James o San Siôr, Meistr Gweithfeydd y Brenin yng Nghymru; costiodd Conwy tua £15,000, Caernarfon £15,500 a Harlech £8,190; gwelai Arnold Taylor furiau Caergystennin yng nghynllun Caernarfon; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986; rhan o’r ‘Cylch Haearn’ a godwyd wedi 1282.
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wicipedia ↗
Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap LlywelynMae Edward I yn rhannu’r dywysogaeth a orchfygwyd yn siroedd ar batrwm Lloegr ac yn cyflwyno cyfraith droseddol Lloegr.
Statud RhuddlanMae Rhys ap Maredudd o’r Dryslwyn yn codi yn Ystrad Tywi ac yn cipio cestyll Llanymddyfri, Dinefwr a Charreg Cennen.
Gwrthryfel Rhys ap MareduddGwneir Edward o Gaernarfon, mab y brenin, yn Dywysog Cymru, yr etifedd cyntaf i orsedd Lloegr i ddal y teitl.
Tywysog Cymru o SaisMae Llywelyn Bren o Senghennydd yn arwain pobl Morgannwg yn erbyn eu gormeswyr ac yn gwarchae ar Gastell Caerffili.
Llywelyn Bren yn codiYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf