Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr

1294

Gwrthryfel Madog ap Llywelyn

Mae gwrthryfel ledled y wlad yn cipio Caernarfon ac yn llosgi’r dref newydd. Ateb Edward yw codi Biwmares, yr olaf o’i gestyll mawr.

Llun: Castell Caernarfon dros yr harbwr wrth geg afon Seiont · Herbert Ortner, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ar Ŵyl Fihangel, 29 Medi 1294, cododd Cymru fel un. Torrodd ymosodiadau allan ar draws y wlad ar yr un diwrnod, ac ar eu blaen roedd Madog ap Llywelyn, o gangen iau o deulu Aberffraw, llinach frenhinol Gwynedd.

ArweinyddMadog ap Llywelyn, mab arglwydd olaf Meirionnydd
Dechrau29 Medi 1294
TeitlTywysog Cymru

Cipio Caernarfon#

Yn y gogledd goresgynnwyd Caernarfon gan wŷr Madog a meddiannwyd y castell. Syrthiodd Castell y Bere, Penarlâg, Rhuthun a Dinbych hefyd. Yn y canolbarth a’r de arweiniodd Cynan ap Maredudd, Maelgwn ap Rhys a Morgan ap Maredudd y gwrthryfeloedd.

Mewn grant o dir a wnaed ym Mhenmachno, galwodd Madog ei hun yn Dywysog Cymru.

Cau’r brenin i mewn yng Nghonwy#

Gorymdeithiodd Edward I i’r gogledd a chyrraedd Conwy cyn y Nadolig 1294. Caeodd y Cymry ef i mewn yno o Ragfyr hyd Ionawr, ac o’r môr yn unig y câi fwyd.

Ym Maes Moydog ym Mhowys, ar 5 Mawrth 1295, safodd gwaywffonwyr Madog yn gadarn yn erbyn rhuthr y marchogion, ond y saethwyr a’u treuliodd. Daliwyd Madog yr haf hwnnw a’i gadw yn Llundain. Roedd yn fyw o hyd yn 1305.

Castell Biwmares o’r awyr, gyda’i furiau consentrig a’i ffos yn llawn dŵr
Castell Biwmares o’r awyr, gyda’i furiau consentrig a’i ffos yn llawn dŵr · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

I ddal Môn wedi’r gwrthryfel, dechreuodd Edward Fiwmares, yr olaf o’i gestyll yng Ngwynedd.

Lle digwyddodd

Y bobl

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Statud Rhuddlan

    Mae Edward I yn rhannu’r dywysogaeth a orchfygwyd yn siroedd ar batrwm Lloegr ac yn cyflwyno cyfraith droseddol Lloegr.

    Statud Rhuddlan
  2. Gwrthryfel Rhys ap Maredudd

    Mae Rhys ap Maredudd o’r Dryslwyn yn codi yn Ystrad Tywi ac yn cipio cestyll Llanymddyfri, Dinefwr a Charreg Cennen.

    Gwrthryfel Rhys ap Maredudd
  3. Tywysog Cymru o Sais

    Gwneir Edward o Gaernarfon, mab y brenin, yn Dywysog Cymru, yr etifedd cyntaf i orsedd Lloegr i ddal y teitl.

    Tywysog Cymru o Sais
  4. Llywelyn Bren yn codi

    Mae Llywelyn Bren o Senghennydd yn arwain pobl Morgannwg yn erbyn eu gormeswyr ac yn gwarchae ar Gastell Caerffili.

    Llywelyn Bren yn codi

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf