Hanes Cymru / Llinell amser / Oes yr Adfywiad

1789

Eisteddfod Corwen

Mae Cymdeithas y Gwyneddigion yn cynnal eisteddfod agored yng Nghorwen, dechrau’r eisteddfod fodern.

Llun: Owain Myfyr, sylfaenydd y Gwyneddigion, o Gasgliad Portreadau Cymreig y Llyfrgell Genedlaethol · Unknown artist, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ym mis Mai 1789 ymgasglodd beirdd Cymru yng Ngwesty Owain Glyndŵr yng Nghorwen am eisteddfod. Cyn diwedd y flwyddyn roedd y Gwyneddigion, cymdeithas Gymraeg Llundain, wedi cynnal ail un yn y Bala, a daeth 1789 yn ddechrau cyfnod modern yr Eisteddfod.

CorwenMai 1789
Y BalaMedi 1789
NoddwyrGwyneddigion Llundain

Corwen, Mai 1789#

Gofynnodd Thomas Jones o Gorwen i’r Gwyneddigion roi eu henw wrth yr eisteddfod. Gwnaeth tri bardd, Jonathan Hughes, Twm o’r Nant a Gwallter Mechain, eu penillion yn y fan a’r lle, ar destunau a roddwyd ar y dydd, fel y gwnaethai beirdd erioed.

Enillodd Gwallter Mechain y fedal arian, a wnaed yng Nghaer.

Y llechen i’r Gwyneddigion
Y llechen i’r Gwyneddigion · Llun: Matt Brown, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Y Bala, Medi 1789#

Yn y Bala noddodd y Gwyneddigion am y tro cyntaf. Hwy a osododd destun y gadair, Ystyriaeth ar Oes Dyn, a dewis y beirniaid. Cystadlai’r beirdd dan ffugenwau. Dyma’r glasbrint i’r eisteddfod byth oddi ar hynny.

Y Gwyneddigion#

Sefydlwyd y gymdeithas yn Llundain yn 1770, gydag Owain Myfyr yn llywydd cyntaf, i hybu astudiaethau a llenyddiaeth Gymraeg. Roedd Iolo Morganwg, William Owen Pughe, Jac Glan-y-gors a Twm o’r Nant ymhlith ei haelodau. Ei heisteddfodau hi oedd rhagflaenwyr yr Eisteddfod Genedlaethol.

Cerrig yr Orsedd yng Nghorwen
Cerrig yr Orsedd yng Nghorwen · Llun: Eirian Evans, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Yr Hafod

    Mae Thomas Johnes yn dechrau plannu miliynau o goed a chreu llwybrau o amgylch ei blasty yn yr Hafod yn nyffryn Ystwyth.

    Yr Hafod
  2. Ysgolion Thomas Charles

    Mae Thomas Charles o’r Bala yn dechrau ei ysgolion cylchynol a’i ysgolion Sul, sy’n dysgu cenedl gyfan, hen ac ifanc, i ddarllen Cymraeg.

    Ysgolion Thomas Charles
  3. Yr Orsedd gyntaf

    Mae Iolo Morganwg yn cynnal seremoni beirdd ar Fryn y Briallu yn Llundain. Yn ddiweddarach daw ei seremoni’n galon yr Eisteddfod Genedlaethol.

    Yr Orsedd gyntaf
  4. Agor Camlas Morgannwg

    Mae Camlas Morgannwg yn agor o Ferthyr Tudful i Gaerdydd, tua phum milltir ar hugain gyda rhyw hanner cant o lociau, gan gludo haearn Merthyr i lawr i’r môr.

    Agor Camlas Morgannwg

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf