Iolo Morganwg
Edward Williams (wedi’i gofnodi)Saer maen, bardd a gweledydd a sefydlodd Orsedd y Beirdd, a achubodd hen lawysgrifau Cymraeg ac a ddysgodd i Gymru ei gweld ei hun yn genedl.
Iolo Morganwg

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes yr Adfywiad
21 Mehefin 1792
Mae Iolo Morganwg yn cynnal seremoni beirdd ar Fryn y Briallu yn Llundain. Yn ddiweddarach daw ei seremoni’n galon yr Eisteddfod Genedlaethol.
Llun: Iolo Morganwg, mewn print gan Elijah Waring · Elijah Waring, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Ar 21 Mehefin 1792, ar Fryn y Briallu yn Llundain, cynhaliodd Iolo Morganwg gynulliad cyntaf Gorsedd Beirdd Ynys Prydain. Mae ei Orsedd wrth galon yr Eisteddfod Genedlaethol hyd heddiw.FfynonellauIolo Morganwg ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed Edward Williams ar 10 Mawrth 1747 ym Mhen-onn ger Llancarfan a’i fagu yn Nhrefflemin; dilynodd ei dad yn saer maen; ar 21 Mehefin 1792 cynhaliodd yr Orsedd ar Fryn y Briallu; rhan o’i nod oedd dangos Cymreictod y De a’i Forgannwg ei hun; yn ei siop lyfrau yn y Bont-faen gwerthai siwgr o blanhigfeydd nad oedd yn defnyddio caethweision; bu farw ar 18 Rhagfyr 1826, yn 79 oed.Gorsedd Cymru ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth Gorsedd Beirdd Ynys Prydain i fod yn 1792 trwy Edward Williams, Iolo Morganwg; ymddangosodd gyntaf yn yr eisteddfod yn yr Ivy Bush, Caerfyrddin, yn 1819, ac mae wedi bod yn rhan ohoni byth oddi ar hynny; hyd 2012 ei graddau oedd ofyddion mewn gwyrdd, beirdd mewn glas a derwyddon mewn gwyn; ei phennaeth yw’r Archdderwydd; yn y seremonïau mae’r Archdderwydd yn hanner tynnu cleddyf deirgwaith, gan alw “Y gwir yn erbyn y byd!”.
| Cynhaliwyd gyntaf | Bryn y Briallu, Llundain, 21 Mehefin 1792 |
|---|---|
| Sylfaenydd | Iolo Morganwg (Edward Williams) |
| Ymunodd â’r eisteddfod | Caerfyrddin, 1819 |
Ganed Edward Williams ar 10 Mawrth 1747 ym Mhen-onn ger Llancarfan a’i fagu yn Nhrefflemin ym Mro Morgannwg. Dilynodd ei dad yn saer maen.FfynhonnellIolo Morganwg ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed Edward Williams ar 10 Mawrth 1747 ym Mhen-onn ger Llancarfan a’i fagu yn Nhrefflemin; dilynodd ei dad yn saer maen; ar 21 Mehefin 1792 cynhaliodd yr Orsedd ar Fryn y Briallu; rhan o’i nod oedd dangos Cymreictod y De a’i Forgannwg ei hun; yn ei siop lyfrau yn y Bont-faen gwerthai siwgr o blanhigfeydd nad oedd yn defnyddio caethweision; bu farw ar 18 Rhagfyr 1826, yn 79 oed.
Rhan o’i nod oedd dangos Cymreictod y De, a’i Forgannwg ei hun yn anad dim. Yn ei siop lyfrau yn y Bont-faen gwerthai siwgr o blanhigfeydd nad oedd yn defnyddio caethweision yn unig.FfynhonnellIolo Morganwg ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed Edward Williams ar 10 Mawrth 1747 ym Mhen-onn ger Llancarfan a’i fagu yn Nhrefflemin; dilynodd ei dad yn saer maen; ar 21 Mehefin 1792 cynhaliodd yr Orsedd ar Fryn y Briallu; rhan o’i nod oedd dangos Cymreictod y De a’i Forgannwg ei hun; yn ei siop lyfrau yn y Bont-faen gwerthai siwgr o blanhigfeydd nad oedd yn defnyddio caethweision; bu farw ar 18 Rhagfyr 1826, yn 79 oed.

Yn 1819 daeth yr Orsedd i’r eisteddfod yn yr Ivy Bush yng Nghaerfyrddin, ac mae wedi bod yn rhan o’r eisteddfod byth oddi ar hynny.FfynhonnellGorsedd Cymru ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth Gorsedd Beirdd Ynys Prydain i fod yn 1792 trwy Edward Williams, Iolo Morganwg; ymddangosodd gyntaf yn yr eisteddfod yn yr Ivy Bush, Caerfyrddin, yn 1819, ac mae wedi bod yn rhan ohoni byth oddi ar hynny; hyd 2012 ei graddau oedd ofyddion mewn gwyrdd, beirdd mewn glas a derwyddon mewn gwyn; ei phennaeth yw’r Archdderwydd; yn y seremonïau mae’r Archdderwydd yn hanner tynnu cleddyf deirgwaith, gan alw “Y gwir yn erbyn y byd!”.
Gwisgai ei haelodau wyrdd i’r ofyddion, glas i’r beirdd a gwyn i’r derwyddon, ac ar ei phen saif yr Archdderwydd. Ym mhob seremoni mae’r Archdderwydd yn hanner tynnu cleddyf mawr deirgwaith ac yn galw ar y bobl:FfynhonnellGorsedd Cymru ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth Gorsedd Beirdd Ynys Prydain i fod yn 1792 trwy Edward Williams, Iolo Morganwg; ymddangosodd gyntaf yn yr eisteddfod yn yr Ivy Bush, Caerfyrddin, yn 1819, ac mae wedi bod yn rhan ohoni byth oddi ar hynny; hyd 2012 ei graddau oedd ofyddion mewn gwyrdd, beirdd mewn glas a derwyddon mewn gwyn; ei phennaeth yw’r Archdderwydd; yn y seremonïau mae’r Archdderwydd yn hanner tynnu cleddyf deirgwaith, gan alw “Y gwir yn erbyn y byd!”.
Y gwir yn erbyn y byd!
Galwad yr Orsedd

Bu farw Iolo ar 18 Rhagfyr 1826, yn 79 oed.FfynhonnellIolo Morganwg ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed Edward Williams ar 10 Mawrth 1747 ym Mhen-onn ger Llancarfan a’i fagu yn Nhrefflemin; dilynodd ei dad yn saer maen; ar 21 Mehefin 1792 cynhaliodd yr Orsedd ar Fryn y Briallu; rhan o’i nod oedd dangos Cymreictod y De a’i Forgannwg ei hun; yn ei siop lyfrau yn y Bont-faen gwerthai siwgr o blanhigfeydd nad oedd yn defnyddio caethweision; bu farw ar 18 Rhagfyr 1826, yn 79 oed.
Ffynonellau a darllen pellach
Saer maen, bardd a gweledydd a sefydlodd Orsedd y Beirdd, a achubodd hen lawysgrifau Cymraeg ac a ddysgodd i Gymru ei gweld ei hun yn genedl.
Iolo MorganwgMae Thomas Charles o’r Bala yn dechrau ei ysgolion cylchynol a’i ysgolion Sul, sy’n dysgu cenedl gyfan, hen ac ifanc, i ddarllen Cymraeg.
Ysgolion Thomas CharlesMae Cymdeithas y Gwyneddigion yn cynnal eisteddfod agored yng Nghorwen, dechrau’r eisteddfod fodern.
Eisteddfod CorwenMae Camlas Morgannwg yn agor o Ferthyr Tudful i Gaerdydd, tua phum milltir ar hugain gyda rhyw hanner cant o lociau, gan gludo haearn Merthyr i lawr i’r môr.
Agor Camlas MorgannwgMae John Evans o’r Waunfawr, wrth chwilio am yr Indiaid Cymreig y dywedid eu bod yn ddisgynyddion Madog, yn cyrraedd pentrefi’r Mandan 1,800 o filltiroedd i fyny’r Missouri. Mae ei fap o’r afon yn tywys Lewis a Clark yn ddiweddarach.
John Evans yn cyrraedd y MandanYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf