Hanes Cymru / Llinell amser / Oes yr Adfywiad

21 Mehefin 1792

Yr Orsedd gyntaf

Mae Iolo Morganwg yn cynnal seremoni beirdd ar Fryn y Briallu yn Llundain. Yn ddiweddarach daw ei seremoni’n galon yr Eisteddfod Genedlaethol.

Llun: Iolo Morganwg, mewn print gan Elijah Waring · Elijah Waring, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ar 21 Mehefin 1792, ar Fryn y Briallu yn Llundain, cynhaliodd Iolo Morganwg gynulliad cyntaf Gorsedd Beirdd Ynys Prydain. Mae ei Orsedd wrth galon yr Eisteddfod Genedlaethol hyd heddiw.

Cynhaliwyd gyntafBryn y Briallu, Llundain, 21 Mehefin 1792
SylfaenyddIolo Morganwg (Edward Williams)
Ymunodd â’r eisteddfodCaerfyrddin, 1819

Iolo Morganwg#

Ganed Edward Williams ar 10 Mawrth 1747 ym Mhen-onn ger Llancarfan a’i fagu yn Nhrefflemin ym Mro Morgannwg. Dilynodd ei dad yn saer maen.

Rhan o’i nod oedd dangos Cymreictod y De, a’i Forgannwg ei hun yn anad dim. Yn ei siop lyfrau yn y Bont-faen gwerthai siwgr o blanhigfeydd nad oedd yn defnyddio caethweision yn unig.

Y llechen ar siop lyfrau Iolo Morganwg yn y Bont-faen
Y llechen ar siop lyfrau Iolo Morganwg yn y Bont-faen · Llun: No Raisin At All, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Yr Orsedd a’r eisteddfod#

Yn 1819 daeth yr Orsedd i’r eisteddfod yn yr Ivy Bush yng Nghaerfyrddin, ac mae wedi bod yn rhan o’r eisteddfod byth oddi ar hynny.

Gwisgai ei haelodau wyrdd i’r ofyddion, glas i’r beirdd a gwyn i’r derwyddon, ac ar ei phen saif yr Archdderwydd. Ym mhob seremoni mae’r Archdderwydd yn hanner tynnu cleddyf mawr deirgwaith ac yn galw ar y bobl:

Y gwir yn erbyn y byd!

Galwad yr Orsedd
Cau Cylch yr Orsedd yn yr Eisteddfod Genedlaethol, Tregaron, 2022
Cau Cylch yr Orsedd yn yr Eisteddfod Genedlaethol, Tregaron, 2022 · Llun: Els Pam Pels, CC0, Wikimedia Commons

Bu farw Iolo ar 18 Rhagfyr 1826, yn 79 oed.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

1747–1826

Iolo Morganwg

Edward Williams (wedi’i gofnodi)

Saer maen, bardd a gweledydd a sefydlodd Orsedd y Beirdd, a achubodd hen lawysgrifau Cymraeg ac a ddysgodd i Gymru ei gweld ei hun yn genedl.

Iolo Morganwg

Cyn ac wedyn

  1. Ysgolion Thomas Charles

    Mae Thomas Charles o’r Bala yn dechrau ei ysgolion cylchynol a’i ysgolion Sul, sy’n dysgu cenedl gyfan, hen ac ifanc, i ddarllen Cymraeg.

    Ysgolion Thomas Charles
  2. Eisteddfod Corwen

    Mae Cymdeithas y Gwyneddigion yn cynnal eisteddfod agored yng Nghorwen, dechrau’r eisteddfod fodern.

    Eisteddfod Corwen
  3. Agor Camlas Morgannwg

    Mae Camlas Morgannwg yn agor o Ferthyr Tudful i Gaerdydd, tua phum milltir ar hugain gyda rhyw hanner cant o lociau, gan gludo haearn Merthyr i lawr i’r môr.

    Agor Camlas Morgannwg
  4. John Evans yn cyrraedd y Mandan

    Mae John Evans o’r Waunfawr, wrth chwilio am yr Indiaid Cymreig y dywedid eu bod yn ddisgynyddion Madog, yn cyrraedd pentrefi’r Mandan 1,800 o filltiroedd i fyny’r Missouri. Mae ei fap o’r afon yn tywys Lewis a Clark yn ddiweddarach.

    John Evans yn cyrraedd y Mandan

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf