Hanes Cymru / Llinell amser / Oes yr Adfywiad

10 Chwefror 1794

Agor Camlas Morgannwg

Mae Camlas Morgannwg yn agor o Ferthyr Tudful i Gaerdydd, tua phum milltir ar hugain gyda rhyw hanner cant o lociau, gan gludo haearn Merthyr i lawr i’r môr.

Llun: Traphont ddŵr y gamlas dros afon Taf, tua 1840, gan Henry Gastineau · Henry Gastineau, engraved by Samuel Lacey, CC0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ar 10 Chwefror 1794 agorodd darn olaf Camlas Morgannwg i Gaerdydd. O Ferthyr Tudful i’r môr, tua 25 milltir gyda rhyw 50 loc, cariai haearn Merthyr i lawr i’r porthladd.

Agorwyd i Gaerdydd10 Chwefror 1794
HydTua 25 milltir, rhyw 50 loc
PeiriannyddThomas Dadford

Haearn i’r môr#

Pasiodd y Senedd y Ddeddf ar gyfer y gamlas ar 9 Mehefin 1790, a chynlluniodd Thomas Dadford ei llwybr. Cariai fwyn haearn, glo a charreg galch i lawr y cwm o Ferthyr i Gaerdydd.

Richard Crawshay o Gyfarthfa oedd y prif gyfranddaliwr. Ym mis Mehefin 1798 agorodd loc y môr yng Nghaerdydd, a chyrhaeddodd y gamlas y dŵr agored.

Camlas Morgannwg yn yr Eglwys Newydd, Caerdydd, heddiw
Camlas Morgannwg yn yr Eglwys Newydd, Caerdydd, heddiw · Llun: Gareth James, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Y gamlas heddiw#

Aeth y rheilffyrdd â’i masnach, a chaeodd yr olaf o’r gamlas yn 1951. Mae tua hanner ei chwrs dan yr A470 erbyn hyn, ond mae darnau â dŵr ynddynt o hyd, yn eu plith warchodfa natur yn yr Eglwys Newydd, Caerdydd.

Lle digwyddodd

Cyn ac wedyn

  1. Eisteddfod Corwen

    Mae Cymdeithas y Gwyneddigion yn cynnal eisteddfod agored yng Nghorwen, dechrau’r eisteddfod fodern.

    Eisteddfod Corwen
  2. Yr Orsedd gyntaf

    Mae Iolo Morganwg yn cynnal seremoni beirdd ar Fryn y Briallu yn Llundain. Yn ddiweddarach daw ei seremoni’n galon yr Eisteddfod Genedlaethol.

    Yr Orsedd gyntaf
  3. John Evans yn cyrraedd y Mandan

    Mae John Evans o’r Waunfawr, wrth chwilio am yr Indiaid Cymreig y dywedid eu bod yn ddisgynyddion Madog, yn cyrraedd pentrefi’r Mandan 1,800 o filltiroedd i fyny’r Missouri. Mae ei fap o’r afon yn tywys Lewis a Clark yn ddiweddarach.

    John Evans yn cyrraedd y Mandan
  4. Y goresgyniad olaf

    Mae llu Ffrengig yn glanio ger Abergwaun ac yn ildio o fewn deuddydd. Daw Jemima Nicholas yn arwres genedlaethol.

    Y goresgyniad olaf

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf