Hanes Cymru / Llinell amser / Y Gymru Ddiwydiannol

20 Ebrill 1836

Agor Rheilffordd Ffestiniog

Mae’r rheilffordd lechi o Flaenau Ffestiniog i Borthmadog yn agor, a’i wagenni llwythog yn rhedeg yr holl ffordd i lawr drwy ddisgyrchiant.

Llun: Injan ddwbl Rheilffordd Ffestiniog, Merddin Emrys, a adeiladwyd yn 1879, yn dringo heibio i Finffordd yn 1961, wrth ymyl rhes hir o’r wagenni llechi bach · jeffowenphotos, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Ar 20 Ebrill 1836 agorodd Rheilffordd Ffestiniog, gyda chanonau’n tanio i nodi’r dydd. Cludai lechi Blaenau Ffestiniog i lawr i’r harbwr ym Mhorthmadog, tua thair milltir ar ddeg a hanner, ac fe’i graddiwyd fel bod y wagenni llwythog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant yr holl ffordd.

Agorwyd20 Ebrill 1836
AwdurdodwydGan Ddeddf Seneddol, 1832
O ac iChwareli Blaenau Ffestiniog i harbwr Porthmadog
HydTua 13½ milltir
StêmO fis Hydref 1863

Cyn y rheilffordd#

Hyd hynny cariwyd llechi Ffestiniog i lawr i Faentwrog a’u llwytho i gychod bach a’u cludai i lawr y Ddwyryd at y llongau. Pan ddiddymwyd y dreth ar lechi yn 1831 roedd ar y chwareli angen rhywbeth gwell, ac awdurdodwyd y rheilffordd y flwyddyn wedyn.

Ar i lawr bob cam#

Gosodwyd y lein â chwymp cyson o’r chwareli i’r môr. Rhedai trenau o wagenni llechi llwythog i lawr drwy ddisgyrchiant, gyda breciwyr yn eu marchogaeth, a theithiai’r ceffylau i lawr y tu ôl yn eu wagenni ‘dandy’ eu hunain, yn barod i dynnu’r rhai gwag yn ôl i fyny’r mynydd.

Trên disgyrchiant o wagenni llechi, gyda marchogion arnynt, yn rhedeg i lawr drwy orsaf Tan-y-Bwlch ar Reilffordd Ffestiniog ym mis Hydref 2010, fel y rhedai’r trenau llechi gynt
Trên disgyrchiant o wagenni llechi, gyda marchogion arnynt, yn rhedeg i lawr drwy orsaf Tan-y-Bwlch ar Reilffordd Ffestiniog ym mis Hydref 2010, fel y rhedai’r trenau llechi gynt · Llun: Peter Trimming, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Stêm a’r byd#

Ym mis Hydref 1863 aeth ei injans stêm cyntaf, Princess a Mountaineer, i wasanaeth, ac yn 1870 rhedodd injan ddwbl Robert Fairlie, Little Wonder, ei phrofion gerbron Comisiynwyr Ymerodrol Rwsia a Chomisiynwyr Llywodraeth India. Dangosodd y lein lechi fach Gymreig i’r byd sut y gellid rhedeg rheilffordd gul â stêm.

Porthladd i’r llechi#

Wrth droed y lein tyfodd Porthmadog yn borthladd llechi prysur. Adeiladodd ei seiri llongau 201 o longau rhwng 1836 a 1880, ac erbyn 1873 roedd yn allforio 116,000 tunnell o lechi’r flwyddyn. Heddiw mae Rheilffordd Ffestiniog yn dal i redeg o’r harbwr ym Mhorthmadog i Flaenau Ffestiniog, yn rhan o Safle Treftadaeth y Byd.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Cyn ac wedyn

  1. Gwrthryfel Merthyr

    Mae gweithwyr yn cipio Merthyr ac yn codi’r faner goch. Crogir Dic Penderyn yng Nghaerdydd.

    Gwrthryfel Merthyr
  2. Diddymu’r dreth ar lechi

    Diddymir treth 1794 ar lechi a gludid ar y môr, ac mae diwydiant llechi Cymru’n llamu ymlaen.

    Diddymu’r dreth ar lechi
  3. Y Mabinogion yn Saesneg

    Mae’r Arglwyddes Charlotte Guest o Ddowlais yn dechrau cyhoeddi ei chyfieithiad o’r Mabinogion, gan ddod â’r chwedlau Cymraeg at ddarllenwyr ledled y byd.

    Y Mabinogion yn Saesneg
  4. Casnewydd a Merched Beca

    Mae’r Siartwyr yn gorymdeithio ar Gasnewydd ac yn cael eu saethu. Yn y gorllewin, mae Merched Beca, wedi’u gwisgo fel menywod, yn chwalu tollbyrth.

    Casnewydd a Merched Beca

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf