
Erthygl
Sut y Toeodd Llechi Cymru’r Byd – a Pham y Cerddodd Bethesda Allan am Dair Blynedd
Prif stori llechi Cymru: hen graig Eryri, y ponciau a’r rheilffyrdd a’i cludodd i’r môr, y llongau a aeth â hi i doeau’r byd, y fargen a’r caban a wnaeth y chwarelwyr yn grefftwyr ac yn ysgolheigion, eu hundeb, a’r tair blynedd pan safodd Bethesda dros yr hawl i siarad drosti ei hun.
Llun: Chwarel Dinorwig uwchben Llanberis ar fachlud haul, o ddrôn ym mis Tachwedd 2022: mae ei ponciau a’i thomenni yn rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Llechi · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Am fwy na chan mlynedd holltwyd mynyddoedd Eryri â llaw i doi’r byd. O chwareli Dyffryn Ogwen, Llanberis, Dyffryn Nantlle, Blaenau Ffestiniog a Chorris daeth y llechi gleision, porffor a llwyd a gadwodd y glaw oddi ar strydoedd teras, melinau, ysgolion a neuaddau dinesig o Ddulyn i Hamburg, Copenhagen a Melbourne. Erbyn diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg roedd llechi gogledd-orllewin Cymru’n draean o holl lechi toi’r byd.FfynonellauThe Slate Landscape of Northwest Wales (World Heritage List 1633) ↗Canolfan Treftadaeth y Byd UNESCO (Saesneg)Arysgrifiwyd yn 2021; tua thraean o lechi toi’r byd erbyn diwedd y 19eg ganrif; aeth y dechnoleg dramor gyda chwarelwyr medrus o Gymru i’r Unol Daleithiau, Ewrop ac Iwerddon; pentrefi’r gweithwyr gyda’u capeli, eu hystafelloedd band, eu hysgolion, eu llyfrgelloedd a’u hiaith leiafrifol gref.The Great Penrhyn Quarry Strike ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Castell Penrhyn (Saesneg)Tua 17,000 o weithwyr a bron 500,000 tunnell o lechi’r flwyddyn yn y 1890au, traean o lechi toi’r byd; y fargen yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr; cyfraniadau’r undeb heb eu casglu o Ebrill 1900; trais yn erbyn contractwyr ar 26 Hydref 1900; 26 wedi’u cyhuddo a’u diswyddo cyn y gwrandawiad, dim ond 6 yn euog; yr orymdaith i Fangor a’r atal am bythefnos; 800 heb fargen; ar 22 Tachwedd 2,000 yn gwrthod gweithio; wltimatwm Young; 77 yn derbyn y telerau newydd a 1,707 yn gwrthod; cau erbyn canol Ionawr; ailagor 11 Mehefin 1901, 400 yn dychwelyd gyda sofren yr un ac addewid o 5%; ‘punt y gynffon’; penderfynu ar y cardiau y noson honno; 700 yn ôl a 2,000 wedi mynd erbyn 1902, y rhan fwyaf i faes glo’r de; geiriau John Davies.
Crefftwyr â dawn brin oedd y dynion a’u holltodd, a Chymry Cymraeg bron bob un. Yng nghabanau’r chwarel amser cinio cynhalient ddadleuon, adroddiadau a chystadlaethau barddoni. O’u cyflogau codasant gapeli a helpu i sefydlu prifysgol. A phan oedd eu hawl i siarad drostynt eu hunain yn y fantol, safodd dynion Bethesda allan am dair blynedd, yn yr anghydfod hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain.FfynonellauSlate industry in Wales: the quarrying communities ↗Wikipedia (Saesneg)Diwydiant Cymraeg ei iaith, a’i ddynion bron i gyd o’r wlad o gwmpas; y caban yn fan dadlau, adrodd a chystadlu, a’i drafodion yn aml mewn cofnodion, rhai wedi’u cyhoeddi yn Y Caban; cofnodion caban Llechwedd 1908–10 ar ddatgysylltu a diwygio tollau; eisteddfodau a bandiau chwarel, band yr Oakeley ymysg yr enwocaf; cyfrif Burn o ryw hanner cant o chwarelwyr yn y Bywgraffiadur; Y Chwarelwr (1935), y ffilm gyntaf yn Gymraeg.Penrhyn Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg chwarel lechi fwyaf y byd, bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, gyda bron i 3,000 o chwarelwyr; llechi i Borth Penrhyn ar Reilffordd Chwarel y Penrhyn; yr anghydfod o 22 Tachwedd 1900, yr hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain; haneswyr yn ehangu’r stori at y menywod a’r gymuned; plac gan Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol ar y canmlwyddiant yn 2003.
| Ble | Gwynedd: Dyffryn Ogwen, Llanberis, Dyffryn Nantlle, Blaenau Ffestiniog a Chorris |
|---|---|
| Y flwyddyn brysuraf | 1898: tua hanner miliwn tunnell o lechi, gan ryw 17,000 o ddynion |
| Y cewri | Y Penrhyn a Dinorwig, dwy chwarel lechi fwyaf y byd; yr Oakeley yn y Blaenau, y gloddfa lechi fwyaf |
| Eu hundeb | Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru, a sefydlwyd yng Nghaernarfon ar 27 Ebrill 1874 |
| Y Streic Fawr | Chwarel y Penrhyn, Bethesda, 22 Tachwedd 1900 hyd Dachwedd 1903 |
| Treftadaeth y Byd | Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru, a roddwyd ar restr UNESCO ar 28 Gorffennaf 2021 |
Dyma hanes hir llechi Cymru: y graig, y rheilffyrdd a’r llongau, crefft a diwylliant y chwarelwyr, a’r Streic Fawr ym Methesda. Mae gan y Streic Fawr ei herthygl hir ei hun, wedi’i chodi o amgylch y papurau sydd wedi goroesi ohoni; yma mae’n cymryd ei lle yn yr hanes ehangach.
Craig hŷn na’r mynyddoedd#
Llaid hynafol yw llechen Cymru, wedi’i wasgu a’i blygu’n garreg gannoedd o filiynau o flynyddoedd yn ôl. Gorwedd mewn gwythiennau ar draws y gogledd-orllewin. Mae’r llechfaen Gambriaidd yn rhedeg i’r de-orllewin o Gonwy tua Chricieth, a’i gweithio a wnaed yn y Penrhyn, yn Ninorwig ac yn Nyffryn Nantlle. Mae’r llechfaen Ordofigaidd yn rhedeg o Fetws-y-coed tua Phorthmadog, a’i chloddio a wnaed ym Mlaenau Ffestiniog. Gweithiwyd ail wythïen Ordofigaidd, o Langynog i Aberdyfi, o gwmpas Corris.FfynhonnellSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.
Darllenai’r chwarelwyr y graig fel y bydd saer yn darllen pren. Mae llechen dda’n hollti ar hyd ei hollt yn haenau mor denau ag ychydig filimetrau, a gall orwedd ar do am genedlaethau heb gracio yn y rhew. Mae Undeb Rhyngwladol y Gwyddorau Daearegol wedi enwi llechen Cymru’n Adnodd Carreg Treftadaeth Fyd-eang, am yr hyn a roddodd i adeiladau’r byd.FfynonellauSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.Penrhyn Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg chwarel lechi fwyaf y byd, bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, gyda bron i 3,000 o chwarelwyr; llechi i Borth Penrhyn ar Reilffordd Chwarel y Penrhyn; yr anghydfod o 22 Tachwedd 1900, yr hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain; haneswyr yn ehangu’r stori at y menywod a’r gymuned; plac gan Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol ar y canmlwyddiant yn 2003.
Gyda’r Rhufeiniaid y mae ei hanes yng Nghymru’n dechrau. To o deils oedd ar gaer Segontium yng Nghaernarfon, a sefydlwyd yn OC 77, i ddechrau, ond mae ei lefelau diweddarach yn llawn llechi, a ddefnyddiwyd i doi ac i loriau fel ei gilydd. Roedd y llechfaen agosaf ryw bum milltir i ffwrdd yng Nghilgwyn, felly o fwriad y dewisodd yr adeiladwyr hi.FfynonellauSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.Segontium Roman Fort ↗Cadw, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Y gaer Rufeinig yng Nghaernarfon, a sefydlwyd yn OC 77 gan Agricola ac a ddaliwyd am y rhan fwyaf o’r cyfnod Rhufeinig; mae sylfeini ei hadeiladau i’w gweld ar y bryn uwchben y dref; mynediad am ddim.
Credir mai chwarel Cilgwyn yn Nyffryn Nantlle, a weithid o’r ddeuddegfed ganrif, yw’r hynaf yng Nghymru. Yn 1413 mae rhestr rent Gwilym ap Gruffudd o’r Penrhyn yn cofnodi talu deg ceiniog yr un i denantiaid am weithio pum mil o lechi. Yn y bymthegfed ganrif gofynnodd y bardd Guto’r Glyn i Ddeon Bangor, ar gân, am lond llong o lechi o Aberogwen i doi tŷ yn Henllan. Erbyn yr 1500au roedd llechi’n croesi’r môr i Iwerddon o Fiwmares a Chaernarfon, ac yn 1713 anfonodd ystad y Penrhyn 415,000 o lechi i Ddulyn mewn pedwar llwyth ar ddeg.FfynhonnellSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.
Mae stori hyd yn oed i’r meintiau. Rhwng 1730 ac 1740 dechreuodd chwarel y Penrhyn dorri llechi mwy a rhoi enwau iddynt a ddaeth yn safon y fasnach, o’r ‘Duchesses’ mawr, dwy droedfedd wrth un, drwy’r ‘Countesses’, y ‘Ladies’ a’r ‘Doubles’, i lawr at y ‘Singles’ bach.FfynhonnellSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.
Ponciau yn y mynydd#
Am ganrifoedd cloddid llechi o byllau bychain gan bartneriaethau o ddynion lleol, a dalai rent neu freindal i’r tirfeddiannwr a chario’r llechi i’r lan ar geffylau pwn ac mewn troliau. Yn yr 1760au agorodd Methusalem Jones, chwarelwr o Gilgwyn, chwarel y Diffwys uwchben yr hyn a fyddai’n Flaenau Ffestiniog, y chwarel fawr gyntaf yno.FfynonellauSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.Blaenau Ffestiniog ↗Wikipedia (Saesneg)Y dref lechi ym mhen dyffryn Ffestiniog, lle gorwedd y llechi’n ddwfn ac y’u cloddiwyd dan ddaear; tyfodd o ychydig o ffermydd yn ail dref fwyaf gogledd Cymru; chwareli’r Diffwys, Llechwedd a’r Oakeley; y dirwasgiad wedi 1903 a’r cau yn yr ugeinfed ganrif.
Yna cymerodd y tirfeddianwyr y chwareli i’w dwylo eu hunain. Yn 1782 prynodd Richard Pennant, perchennog ystad y Penrhyn, y partneriaethau bychain ar ei dir, neu eu troi allan, ac agor chwarel newydd yng Nghaebraichycafn, uwchben y fan lle byddai pentref Bethesda’n tyfu o amgylch ei gapel, a godwyd yn 1820 ac a roddodd ei enw i’r dref yn ddiweddarach.FfynhonnellBethesda, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Tyfodd y dref o gwmpas chwarel y Penrhyn, a agorwyd yn 1782; cafodd ei henw o gapel Bethesda, a godwyd yn 1820; canolfan Streic Fawr 1900–1903. Erbyn 1792 roedd yn cyflogi 500 o ddynion ac yn gwneud 15,000 tunnell o lechi’r flwyddyn. Yn 1799 dechreuodd ei asiant, James Greenfield, ei thorri’n ‘bonciau’, terasau mawr deg ar hugain i saith deg troedfedd o uchder, nes bod y mynydd i gyd yn codi’n risiau anferth.FfynhonnellSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.

Roedd gwreiddyn arall i gyfoeth Pennant. Ef oedd perchennog absennol planhigfeydd siwgr yn Jamaica a weithid gan fwy na chwe chant o Affricaniaid caeth, a rhoddodd y cyfoeth a wnaent mewn ffyrdd, dociau a’r chwarel lechi.FfynhonnellRichard Pennant, 1st Baron Penrhyn ↗Wikipedia (Saesneg)Bu farw 21 Ionawr 1808; perchennog o bell ar chwe phlanhigfa siwgr yn Jamaica a weithid gan fwy na chwe chant o Affricaniaid caeth; buddsoddwyd y cyfoeth mewn ffyrdd, dociau a diwydiant llechi Cymru, chwarel y Penrhyn yn bennaf. Adroddir y ddwy stori heddiw yng Nghastell Penrhyn, ac mae Amgueddfa Cymru wedi archwilio’r cysylltiadau rhwng y diwydiant llechi, ystad y Penrhyn a Jamaica yn ei gwaith ei hun.FfynonellauPenrhyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Y castell neo-Normanaidd a godwyd i’r Pennantiaid rhwng tua 1820 a 1837, eiddo’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol bellach; planhigfeydd Jamaica Richard Pennant a’r bobl gaeth a’u gweithiai; yr arddangosfeydd sy’n adrodd hanes y planhigfeydd a’r chwarel ochr yn ochr â hanes y teulu.National Slate Museum ↗Amgueddfa Cymru (Saesneg)Yr amgueddfa yng ngweithdai Fictoraidd chwarel Dinorwig yng Ngilfach Ddu, Llanberis; ar gau ar gyfer ailddatblygiad mawr; gwaith yr amgueddfa ar y cysylltiadau rhwng llechi, ystad y Penrhyn a Jamaica.
Dros y mynydd yn Ninorwig cymerodd partneriaeth brydles yn 1787, ac yn 1809 cymerodd y tirfeddiannwr, Thomas Assheton Smith o’r Faenol, y chwarel i’w reolaeth ei hun. Safai’r wythïen lechi bron yn unionsyth wrth yr wyneb, a thorrwyd hithau’n bonciau, ugain ym mhob un o’i dwy ran fawr, wedi’u cysylltu gan incleiniau.FfynonellauSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.Dinorwic Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ail chwarel lechi fwyaf yn y byd wedi’r Penrhyn, yn cyflogi dros 3,000 o ddynion yn ei hanterth; ponciau mewn dwy ran fawr wedi’u cysylltu gan incleins; Rheilffordd Padarn i’r Felinheli; caeodd yng Ngorffennaf 1969 a chollwyd tua 300 o swyddi; daeth gweithdai Gilfach Ddu yn Amgueddfa Lechi Cymru.
Erbyn 1793 roedd Cymru eisoes yn gwneud mwy na hanner holl lechi’r deyrnas, 26,000 tunnell o 45,000. Atebodd y llywodraeth ym mis Gorffennaf 1794 â threth o ugain y cant ar yr holl lechi a gludid ar hyd yr arfordir ar y môr. Disgynnodd drymaf ar Gymru, gan mai ar long yr âi ei llechi, ond nid oedd treth ar lechi a anfonid dros y môr, a dechreuodd y gwerthiant i’r Unol Daleithiau dyfu.FfynhonnellSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.
I lawr i’r môr ar gledrau#
Mae llechi’n drwm, ac roedd y chwareli’n uchel yn y mynyddoedd. Yr ateb oedd y rheilffordd gul, ac yn hyn arweiniodd Cymru’r byd. Yn 1798 gosododd Pennant dramffordd geffylau o’i chwarel i’r arfordir, a daeth Rheilffordd Chwarel y Penrhyn yn ei lle yn 1801, un o’r rheilffyrdd cynharaf yn unman, i lawr at yr harbwr newydd ym Mhorth Penrhyn. O Ddinorwig cyrhaeddodd tramffordd y môr yn y Felinheli, Port Dinorwic, yn 1824; cludai Rheilffordd Nantlle lechi i Gaernarfon o 1828.FfynonellauSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.Dinorwic Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ail chwarel lechi fwyaf yn y byd wedi’r Penrhyn, yn cyflogi dros 3,000 o ddynion yn ei hanterth; ponciau mewn dwy ran fawr wedi’u cysylltu gan incleins; Rheilffordd Padarn i’r Felinheli; caeodd yng Ngorffennaf 1969 a chollwyd tua 300 o swyddi; daeth gweithdai Gilfach Ddu yn Amgueddfa Lechi Cymru.
Yn 1831 diddymwyd y dreth ar lechi, a llamodd y diwydiant yn ei flaen.FfynhonnellSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870. Ym Mlaenau Ffestiniog bu’n rhaid cario’r llechi mewn troliau i lawr i Faentwrog a’u cludo i lawr y Ddwyryd mewn cychod bach. Yn awr codwyd rheilffordd iddynt. Agorodd Rheilffordd Ffestiniog, a awdurdodwyd gan Ddeddf Seneddol yn 1832, ar 20 Ebrill 1836, gyda chanonau’n tanio i nodi’r dydd.FfynhonnellFfestiniog Railway ↗Wikipedia (Saesneg)Pasiwyd Deddf Rheilffordd Ffestiniog ar 23 Mai 1832, ac agorodd y lein ar 20 Ebrill 1836, gyda thanio canonau; rhedai’r wagenni llechi llawn i lawr drwy ddisgyrchiant o chwareli Blaenau Ffestiniog i’r harbwr ym Mhorthmadog, a thynnai ceffylau’r rhai gwag yn ôl i fyny, gan reidio i lawr mewn wagenni dandi; mae’r lled yn 1 troedfedd 11½ modfedd; cyrhaeddodd yr injan stêm Mountaineer ar 18 Gorffennaf 1863, yna The Princess, a rhedodd y trên stêm swyddogol cyntaf ar 23 Hydref 1863; dechreuodd trenau teithwyr swyddogol yn 1865, y rheilffordd gul gyntaf ym Mhrydain i gario teithwyr; daeth y Fairlie dwbl cyntaf yn 1869; daeth y teithwyr i ben yn 1939 a’r llechi yn 1946; cymerodd gwirfoddolwyr drosodd yn 1954 a rhedodd trenau eto o 1955; dyma’r cwmni rheilffordd hynaf yn y byd sy’n dal i fodoli. Fe’i graddiwyd fel y rhedai’r wagenni llawn drwy ddisgyrchiant yr holl ffordd o’r Blaenau i’r harbwr ym Mhorthmadog, tua thair milltir ar ddeg a hanner, tra teithiai’r ceffylau i lawr y tu ôl yn eu wagenni ‘dandy’ eu hunain, i dynnu’r wagenni gwag yn ôl i fyny.FfynonellauFfestiniog Railway ↗Wikipedia (Saesneg)Awdurdodwyd gan Ddeddf Seneddol yn 1832 ac agorwyd ar 20 Ebrill 1836 o chwareli Blaenau Ffestiniog i harbwr Porthmadog, tua 13½ milltir; graddiant a adawai i drenau llechi llwythog redeg i lawr drwy ddisgyrchiant, gyda’r ceffylau’n teithio i lawr mewn wagenni ‘dandy’ i dynnu’r rhai gwag yn ôl; stêm o 1863; injans dwbl Fairlie.Slate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.

Yna dysgodd Cymru i’r byd sut i redeg lein o’r fath ag ager. Rheilffordd Padarn yn Ninorwig oedd y rheilffordd chwarel gyntaf i ddefnyddio locomotifau stêm, yn 1843. Daeth injans stêm cyntaf Rheilffordd Ffestiniog, Princess a Mountaineer, i wasanaeth ym mis Hydref 1863, ac yn 1870 cynhaliodd injan ddwbl Robert Fairlie, Little Wonder, ei phrofion o flaen Comisiynwyr Ymerodrol Rwsia a Chomisiynwyr Llywodraeth India.FfynonellauSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.History of the Ffestiniog Railway ↗Rheilffyrdd Ffestiniog ac Eryri (Saesneg)Corfforwyd yn 1832 a gweithiai gyda disgyrchiant a cheffylau; daeth Princess a Mountaineer i wasanaeth ym mis Hydref 1863; trenau teithwyr o 1864, y cyntaf ar gledrau cul ym Mhrydain; dangoswyd Little Wonder yn 1870 o flaen peirianwyr gan gynnwys Comisiwn Ymerodrol Rwsia.Festiniog Railway Little Wonder ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Yn nhreialon 1870, o flaen Comisiynwyr Ymerodrol Rwsia a Chomisiynwyr Llywodraeth India, tynnodd Little Wonder 112 o wagenni (206 tunnell) ar gyfartaledd o 12.5 milltir yr awr.
Ar lan y dŵr roedd y llongau’n aros. Tyfodd Porthmadog o bron ddim yn borthladd llechi prysur, ac adeiladodd ei seiri llongau 201 o longau rhwng 1836 ac 1880. Erbyn 1873 roedd yn allforio 116,000 tunnell o lechi’r flwyddyn.FfynonellauSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.Porthmadog ↗Wikipedia (Saesneg)Tyfodd o gwmpas yr harbwr a godwyd wedi Cob W. A. Madocks; porthladd llechi chwareli Ffestiniog; adeiladodd ei iardiau 201 o longau rhwng 1836 a 1880, ac yn 1873 allforiodd 116,000 tunnell o lechi.

Toi’r byd#
Yn 1842 dinistriodd tân mawr ran helaeth o Hamburg, a gwnaeth y galw am lechi i’w hailgodi’r Almaen yn un o’r marchnadoedd gorau oll, yn enwedig i lechi Ffestiniog.FfynhonnellSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870. Cariai llongau lechi Cymru i Iwerddon, i Ffrainc a’r Almaen, a thros yr Iwerydd i’r Unol Daleithiau.FfynhonnellSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870. Mae llechi Cymru ar Neuadd San Steffan, ar Adeilad Arddangos Brenhinol Melbourne ac ar Neuadd y Ddinas Copenhagen.FfynhonnellThe Great Penrhyn Quarry Strike ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Castell Penrhyn (Saesneg)Tua 17,000 o weithwyr a bron 500,000 tunnell o lechi’r flwyddyn yn y 1890au, traean o lechi toi’r byd; y fargen yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr; cyfraniadau’r undeb heb eu casglu o Ebrill 1900; trais yn erbyn contractwyr ar 26 Hydref 1900; 26 wedi’u cyhuddo a’u diswyddo cyn y gwrandawiad, dim ond 6 yn euog; yr orymdaith i Fangor a’r atal am bythefnos; 800 heb fargen; ar 22 Tachwedd 2,000 yn gwrthod gweithio; wltimatwm Young; 77 yn derbyn y telerau newydd a 1,707 yn gwrthod; cau erbyn canol Ionawr; ailagor 11 Mehefin 1901, 400 yn dychwelyd gyda sofren yr un ac addewid o 5%; ‘punt y gynffon’; penderfynu ar y cardiau y noson honno; 700 yn ôl a 2,000 wedi mynd erbyn 1902, y rhan fwyaf i faes glo’r de; geiriau John Davies.
Tyfai’r ffigurau o flwyddyn i flwyddyn. Erbyn diwedd yr 1860au gwnâi Cymru 350,000 tunnell o lechi’r flwyddyn, dros 100,000 ohonynt o gylch Bethesda; gwnâi Dinorwig ar ei phen ei hun 80,000 tunnell. Erbyn diwedd yr 1870au roedd y ffigur yn 450,000 tunnell, o’i gymharu ag ychydig dros 50,000 i weddill y Deyrnas Unedig, ac yn 1882 gwnâi Cymru 92 y cant o holl lechi’r deyrnas.FfynhonnellSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.
Ym Mlaenau Ffestiniog gorweddai’r llechfaen yn ddwfn yn y mynydd, felly ei chloddio a wnaed yn hytrach na’i chwarela, mewn siambrau mawr dan y ddaear. Wedi blynyddoedd o gloddio, trawodd John Whitehead Greaves ar yr Hen Wythïen enwog yno yn 1846–47, yn yr hyn a ddaeth yn chwarel Llechwedd. Tyfodd yr Oakeley, ar lethrau’r Allt-fawr, yn gloddfa lechi danddaearol fwyaf y byd.FfynonellauSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.Llechwedd quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Agorwyd yn 1846 gan John Whitehead Greaves, a drawodd ar yr Hen Wythïen yn 1847; inclên i Reilffordd Ffestiniog wedi’i gorffen ar 30 Mehefin 1848; 2,900 tunnell yn 1851, 7,620 yn 1863, a 23,788 tunnell gyda 513 o ddynion yn ei hanterth yn 1884; y chwarel gyntaf yn ardal Ffestiniog i ddefnyddio pŵer trydan, o 1890; yn dal i gynhyrchu llechi, a chartref Ceudyllau Llechi Llechwedd.Blaenau Ffestiniog ↗Wikipedia (Saesneg)Y dref lechi ym mhen dyffryn Ffestiniog, lle gorwedd y llechi’n ddwfn ac y’u cloddiwyd dan ddaear; tyfodd o ychydig o ffermydd yn ail dref fwyaf gogledd Cymru; chwareli’r Diffwys, Llechwedd a’r Oakeley; y dirwasgiad wedi 1903 a’r cau yn yr ugeinfed ganrif. Tyfodd plwyf Ffestiniog o 732 o bobl yn 1801 i 11,274 yn 1881.FfynhonnellSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.

Cariodd y diwydiant eraill gydag ef. Adeiladodd cwmni De Winton yng Nghaernarfon injans a pheiriannau i’r chwareli, ac yn 1870 cyfarparodd weithdy cyfan i Ddinorwig, yn cael ei yrru gan olwyn ddŵr dros hanner can troedfedd ar ei thraws. Mae’r olwyn honno’n dal i droi yn Amgueddfa Lechi Cymru, yr olwyn ddŵr weithredol fwyaf ar dir mawr Prydain.FfynonellauSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.National Slate Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Agorwyd ar 25 Mai 1972 yng ngweithdai Gilfach Ddu chwarel Dinorwig yn Llanberis, yn rhan o Amgueddfa Cymru; olwyn ddŵr De Winton, 50 troedfedd 5 modfedd ar ei thraws, yr olwyn ddŵr weithredol fwyaf ar dir mawr Prydain; tai chwarelwyr o Danygrisiau wedi’u hailgodi ar y safle; inclên Vivian.
Yn 1898 cyrhaeddodd y diwydiant ei anterth: tua hanner miliwn tunnell o lechi’r flwyddyn, a rhyw 17,000 o ddynion wrth eu gwaith. Chwarel y Penrhyn, bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, oedd chwarel lechi fwyaf y ddaear, gyda bron i 3,000 o ddynion; Dinorwig, ei chymydog dros y mynydd, oedd yr ail, gyda mwy na 3,000.FfynonellauSlate industry in Wales: labour disputes and decline ↗Wikipedia (Saesneg)Y Penrhyn a Dinorwig y ddwy chwarel lechi fwyaf yn y byd; perchnogion a rheolwyr Saesneg eu hiaith, Anglicanaidd a Cheidwadol, y dynion yn Gymraeg, yn Anghydffurfwyr ac yn Rhyddfrydwyr, gyda chyfieithwyr yn aml yn angenrheidiol; diddymu pwyllgor y dynion gan yr Arglwydd Penrhyn a phenodi E. A. Young; atal 57 o aelodau’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896 a’r anghydfod un mis ar ddeg a ddaeth i ben yn Awst 1897; anghydfod 1900–1903 ar gasglu’r undeb, contractio a diswyddo; mewnforion llechi Ffrainc o 40,000 tunnell yn 1898 i 105,000 yn 1902; teils, tollau tramor a’r cwymp mewn adeiladu wedi 1903; cau wyth chwarel yn Ffestiniog 1908–13; y rhyfel yn torri’r farchnad Almaenig; chwarela’n ddiwydiant dianghenraid yn 1917; 7,589 o ddynion yn 1939 a 3,520 yn 1945; y gyfradd marwolaeth dan ddaear yn uwch nag mewn pyllau glo (ymchwiliad 1893); silicosis.Penrhyn Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg chwarel lechi fwyaf y byd, bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, gyda bron i 3,000 o chwarelwyr; llechi i Borth Penrhyn ar Reilffordd Chwarel y Penrhyn; yr anghydfod o 22 Tachwedd 1900, yr hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain; haneswyr yn ehangu’r stori at y menywod a’r gymuned; plac gan Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol ar y canmlwyddiant yn 2003.Dinorwic Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ail chwarel lechi fwyaf yn y byd wedi’r Penrhyn, yn cyflogi dros 3,000 o ddynion yn ei hanterth; ponciau mewn dwy ran fawr wedi’u cysylltu gan incleins; Rheilffordd Padarn i’r Felinheli; caeodd yng Ngorffennaf 1969 a chollwyd tua 300 o swyddi; daeth gweithdai Gilfach Ddu yn Amgueddfa Lechi Cymru.
Y dynion a allai ddarllen y graig#
Mae hollti llechen yn grefft na feistrolodd yr un peiriant erioed. Daeth llifiau, planiau a pheiriannau naddu i’r melinau o’r 1840au ymlaen, rhai ohonynt wedi’u dyfeisio yn y Blaenau, yn eu plith bwrdd llifio John Whitehead Greaves, ond arhosodd hollti blocyn yn llechi to yn nwylo’r dyn, y gordd a’r cŷn.FfynhonnellSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.

Gweithiai’r crefftwyr mewn partneriaethau bychain, criwiau bargen o dri hyd at wyth. Mewn criw o bedwar, gweithiai dau greigiwr ar y wyneb i ffrwydro a rhyddhau’r blociau; holltai holltwr hwy; a naddai naddwr y llechi i’w maint. Âi bachgen a oedd yn dysgu’r grefft, y rybelwr, o griw i griw yn rhoi help llaw, a weithiau câi flocyn ei hun i’w hollti.FfynhonnellSlate industry in Wales: workers ↗Wikipedia (Saesneg)Gangiau bargen o dri i wyth dyn, fel arfer dau greigiwr, holltwr a naddwr, gyda’r rybelwr yn dysgu’r grefft; y fargen yn cael ei gosod gan y stiward gosod ar y Llun cyntaf o’r mis gyda ‘phwndej’ am bob punt o werth o lechi a wnaed, yn uwch am graig wael; prynai’r dynion eu hoffer eu hunain a chael tâl ymlaen bob wythnos hyd y ‘cyflog mawr’; y drefn yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr annibynnol; cwynion am fargeinion, gwyliau a dyddiau rhydd; sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn Ebrill 1874 wedi cyfarfodydd dynion Dinorwig; buddugoliaethau yn Ninorwig a’r Penrhyn y flwyddyn honno; 8,368 o aelodau erbyn Mai 1878.
Ar ddydd Llun cyntaf pob mis gosodai’r stiward ddarn o graig, ei fargen, i bob criw am bris a gytunwyd. Enillai craig wael gyfradd uwch a chraig dda gyfradd is, fel bod tâl criw yn ystyried lwc y graig. Prynai’r dynion eu rhaffau, eu cadwyni a’u harfau eu hunain, a chaent dâl ymlaen llaw bob wythnos nes i’r ‘pae mawr’ setlo’r mis. Golygai hyn eu bod yn ystyried eu hunain yn gontractwyr annibynnol, yn feistri ar eu darn eu hunain o’r mynydd, nid yn weision cyflog.FfynhonnellSlate industry in Wales: workers ↗Wikipedia (Saesneg)Gangiau bargen o dri i wyth dyn, fel arfer dau greigiwr, holltwr a naddwr, gyda’r rybelwr yn dysgu’r grefft; y fargen yn cael ei gosod gan y stiward gosod ar y Llun cyntaf o’r mis gyda ‘phwndej’ am bob punt o werth o lechi a wnaed, yn uwch am graig wael; prynai’r dynion eu hoffer eu hunain a chael tâl ymlaen bob wythnos hyd y ‘cyflog mawr’; y drefn yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr annibynnol; cwynion am fargeinion, gwyliau a dyddiau rhydd; sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn Ebrill 1874 wedi cyfarfodydd dynion Dinorwig; buddugoliaethau yn Ninorwig a’r Penrhyn y flwyddyn honno; 8,368 o aelodau erbyn Mai 1878. Y fargen, a’r balchder a âi gyda hi, oedd wrth galon pob ffrae a ddilynodd.
Roedd yn waith peryglus. Lladdodd ffrwydro lawer o ddynion, a chafodd ymchwiliad gan y llywodraeth yn 1893 fod y gyfradd marwolaethau dan y ddaear yn y cloddfeydd llechi’n uwch nag yn y pyllau glo. Daeth llwch y melinau â’r silicosis, a dim ond yn 1979, ar ôl brwydr hir, y’i cydnabuwyd yn glefyd diwydiannol a haeddai iawndal.FfynonellauSlate industry in Wales: labour disputes and decline ↗Wikipedia (Saesneg)Y Penrhyn a Dinorwig y ddwy chwarel lechi fwyaf yn y byd; perchnogion a rheolwyr Saesneg eu hiaith, Anglicanaidd a Cheidwadol, y dynion yn Gymraeg, yn Anghydffurfwyr ac yn Rhyddfrydwyr, gyda chyfieithwyr yn aml yn angenrheidiol; diddymu pwyllgor y dynion gan yr Arglwydd Penrhyn a phenodi E. A. Young; atal 57 o aelodau’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896 a’r anghydfod un mis ar ddeg a ddaeth i ben yn Awst 1897; anghydfod 1900–1903 ar gasglu’r undeb, contractio a diswyddo; mewnforion llechi Ffrainc o 40,000 tunnell yn 1898 i 105,000 yn 1902; teils, tollau tramor a’r cwymp mewn adeiladu wedi 1903; cau wyth chwarel yn Ffestiniog 1908–13; y rhyfel yn torri’r farchnad Almaenig; chwarela’n ddiwydiant dianghenraid yn 1917; 7,589 o ddynion yn 1939 a 3,520 yn 1945; y gyfradd marwolaeth dan ddaear yn uwch nag mewn pyllau glo (ymchwiliad 1893); silicosis.Slate industry in Wales: since 1945 ↗Wikipedia (Saesneg)Caeodd Dinorwig yn 1969; cydnabod silicosis ar gyfer iawndal yn 1979; y Penrhyn yn dal i weithio ac yn 1995 yn cynhyrchu bron i hanner llechi’r Deyrnas Unedig; Amgueddfa Lechi Cymru yng ngweithdai Dinorwig; arysgrifio Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru yn Safle Treftadaeth y Byd yng Ngorffennaf 2021, mewn chwe rhan; llechi Cymru ar y Senedd ac ym mandiau Canolfan Mileniwm Cymru, o’r Penrhyn, Cwt-y-Bugail, Nantlle, Llechwedd a Chorris.
Y caban: senedd awr ginio#
Diwydiant Cymraeg oedd y diwydiant llechi. Deuai ei ddynion bron i gyd o ffermydd a phentrefi’r cylch, ac ychydig a ddaeth o’r tu allan i Gymru.FfynhonnellSlate industry in Wales: the quarrying communities ↗Wikipedia (Saesneg)Diwydiant Cymraeg ei iaith, a’i ddynion bron i gyd o’r wlad o gwmpas; y caban yn fan dadlau, adrodd a chystadlu, a’i drafodion yn aml mewn cofnodion, rhai wedi’u cyhoeddi yn Y Caban; cofnodion caban Llechwedd 1908–10 ar ddatgysylltu a diwygio tollau; eisteddfodau a bandiau chwarel, band yr Oakeley ymysg yr enwocaf; cyfrif Burn o ryw hanner cant o chwarelwyr yn y Bywgraffiadur; Y Chwarelwr (1935), y ffilm gyntaf yn Gymraeg. Yn y trefi llechi codasant gapeli ac ysgolion, ystafelloedd band a llyfrgelloedd, a gwnaethant y chwarel ei hun yn lle i ddysgu.FfynhonnellThe Slate Landscape of Northwest Wales (World Heritage List 1633) ↗Canolfan Treftadaeth y Byd UNESCO (Saesneg)Arysgrifiwyd yn 2021; tua thraean o lechi toi’r byd erbyn diwedd y 19eg ganrif; aeth y dechnoleg dramor gyda chwarelwyr medrus o Gymru i’r Unol Daleithiau, Ewrop ac Iwerddon; pentrefi’r gweithwyr gyda’u capeli, eu hystafelloedd band, eu hysgolion, eu llyfrgelloedd a’u hiaith leiafrifol gref.
Amser cinio deuai’r dynion ynghyd yn y caban, y cwt ar bob lefel o’r chwarel lle bwytaent eu bwyd. Roedd yn llawer mwy na lle bwyta. Roedd yn lle i drafod gwleidyddiaeth a newyddion y dydd, i addysgu’r hunan, ac i adrodd a chystadlu ar farddoni.FfynhonnellY caban ↗Llechi Cymru, Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru (Saesneg)Y caban, cwt y chwarelwyr, lle bwytai’r dynion eu cinio a chynnal dadleuon, trafod gwleidyddiaeth a’r newyddion, a chynnal cystadlaethau barddoni ac adrodd; canolfan hunan-addysg. Cedwid cofnodion ffurfiol o’i ddadleuon a’i gystadlaethau llenyddol yn aml, a chyhoeddwyd rhai mewn cylchgrawn o’r enw Y Caban. Mae cofnodion wedi goroesi o gaban yn Llechwedd ar gyfer 1908 hyd 1910, yn cofnodi dadleuon ar ddatgysylltu’r Eglwys, ar ddiwygio tollau ac ar wleidyddiaeth y dydd.FfynhonnellSlate industry in Wales: the quarrying communities ↗Wikipedia (Saesneg)Diwydiant Cymraeg ei iaith, a’i ddynion bron i gyd o’r wlad o gwmpas; y caban yn fan dadlau, adrodd a chystadlu, a’i drafodion yn aml mewn cofnodion, rhai wedi’u cyhoeddi yn Y Caban; cofnodion caban Llechwedd 1908–10 ar ddatgysylltu a diwygio tollau; eisteddfodau a bandiau chwarel, band yr Oakeley ymysg yr enwocaf; cyfrif Burn o ryw hanner cant o chwarelwyr yn y Bywgraffiadur; Y Chwarelwr (1935), y ffilm gyntaf yn Gymraeg.

Cynhelid eisteddfodau, cyfansoddid a beirniadid barddoniaeth, ac roedd gan y rhan fwyaf o’r chwareli mawr eu band eu hunain; roedd band yr Oakeley yn enwog. Cyfrifodd yr hanesydd Burn ryw hanner cant o ddynion a haeddai le yn y Bywgraffiadur Cymreig a ddechreuodd eu bywyd gwaith yn chwarelwyr llechi.FfynhonnellSlate industry in Wales: the quarrying communities ↗Wikipedia (Saesneg)Diwydiant Cymraeg ei iaith, a’i ddynion bron i gyd o’r wlad o gwmpas; y caban yn fan dadlau, adrodd a chystadlu, a’i drafodion yn aml mewn cofnodion, rhai wedi’u cyhoeddi yn Y Caban; cofnodion caban Llechwedd 1908–10 ar ddatgysylltu a diwygio tollau; eisteddfodau a bandiau chwarel, band yr Oakeley ymysg yr enwocaf; cyfrif Burn o ryw hanner cant o chwarelwyr yn y Bywgraffiadur; Y Chwarelwr (1935), y ffilm gyntaf yn Gymraeg. Y caban oedd eu coleg.
Pan oedd chwarelwyr y Penrhyn am gael hawl iddynt eu hunain yn 1900, dyma’r hawl a enwyd ganddynt yn ail ar eu rhestr: i ddod ynghyd a thrafod ymysg ei gilydd yn y chwarel awr ginio.FfynhonnellGCSE History exemplars for non-examination assessment, topic area 1 ↗CBAC (Saesneg)Ffynonellau’r Penrhyn: B3, naw pwynt yr undeb o lyfr W. J. Parry (1901); B6, R. Merfyn Jones ar D. R. Daniel, y cardiau ym mhob cartref streiciwr am fwy na dwy flynedd, ac enwau yn Y Werin ac Yr Eco Cymraeg; B14, hysbysiad E. A. Young, 6 Tachwedd 1900. I’r dynion, y caban oedd y lle y gwnâi eu cymuned ei meddwl.
Rhoddodd cartrefi’r chwareli rai o’i hawduron gorau i Gymru. Adroddodd Kate Roberts, merch chwarelwr o Rosgadfan, frwydr teulu o chwarelwyr rhwng 1880 ac 1914 yn Traed mewn Cyffion (1936). Ysgrifennodd T. Rowland Hughes, mab chwarelwr o Lanberis, am brentisiaeth chwarelwr ifanc yn Y Cychwyn ac am y Streic Fawr yn Chwalfa. Cariodd Caradog Prichard, a aned ym Methesda yn 1904, lais y dyffryn i Un Nos Ola Leuad. Ac yn 1935 daeth Y Chwarelwr, ffilm am fywyd chwarelwr ym Mlaenau Ffestiniog, yn ffilm gyntaf erioed yn y Gymraeg.FfynonellauSlate industry in Wales: the quarrying communities ↗Wikipedia (Saesneg)Diwydiant Cymraeg ei iaith, a’i ddynion bron i gyd o’r wlad o gwmpas; y caban yn fan dadlau, adrodd a chystadlu, a’i drafodion yn aml mewn cofnodion, rhai wedi’u cyhoeddi yn Y Caban; cofnodion caban Llechwedd 1908–10 ar ddatgysylltu a diwygio tollau; eisteddfodau a bandiau chwarel, band yr Oakeley ymysg yr enwocaf; cyfrif Burn o ryw hanner cant o chwarelwyr yn y Bywgraffiadur; Y Chwarelwr (1935), y ffilm gyntaf yn Gymraeg.Chwalfa ↗Wikipedia (Saesneg)Mae nofel T. Rowland Hughes (1946) yn dilyn teulu’r Ifansiaid yn nhref chwarel ddychmygol Llechfaen, ar sail Bethesda yn y Streic Fawr; fersiwn deledu gan y BBC yn y 1960au cynnar a chynhyrchiad gan Theatr Genedlaethol Cymru yn 2016.
Ceiniogau at brifysgol#
Rhoddodd y chwarelwyr o’u cyflogau bychain at achosion mawr dysg Cymru. Pan agorodd Coleg Prifysgol Gogledd Cymru ym Mangor ar 18 Hydref 1884, gorymdeithiodd 3,000 o chwarelwyr i’r coleg; roedd dynion chwarel y Penrhyn a chwareli eraill wedi cyfrannu mwy na £1,200 ato.FfynhonnellBangor University: origins ↗Wikipedia (Saesneg)Agorodd Coleg Prifysgol Gogledd Cymru ar 18 Hydref 1884 yn hen westy’r Penrhyn Arms; cyfrannodd chwarelwyr y Penrhyn a chwareli eraill dros £1,200, a gorymdeithiodd tua 3,000 o chwarelwyr yn y seremoni agor. Ysgrifennodd yr hanesydd John Davies fod eu ceiniogau wedi helpu i godi Prifysgol Cymru ei hun.FfynhonnellLooking back at the Great Strike at Penrhyn Quarry ↗Eryl Crump, Daily Post, 22 Mehefin 2013 (Saesneg)Ymosodiadau ar gontractwyr a gymerodd fargen ar Bonc Ffridd; y pwdin Nadolig o Ashton-under-Lyne a’r gân a ganai plant Bethesda amdano; John Davies ar y cymunedau chwarelyddol: Cymraeg, Anghydffurfiol a radical, eu ceiniogau’n codi capeli ac yn helpu i sefydlu Prifysgol Cymru.

Undeb iddynt eu hunain#
Gwnaeth y fargen y dynion yn falch ac yn annibynnol, ac yn araf i ffurfio undeb. Ond roedd ganddynt gwynion: bargeinion annheg, gwyliau’n cael eu torri, a gwrthod diwrnodau rhydd.FfynhonnellSlate industry in Wales: workers ↗Wikipedia (Saesneg)Gangiau bargen o dri i wyth dyn, fel arfer dau greigiwr, holltwr a naddwr, gyda’r rybelwr yn dysgu’r grefft; y fargen yn cael ei gosod gan y stiward gosod ar y Llun cyntaf o’r mis gyda ‘phwndej’ am bob punt o werth o lechi a wnaed, yn uwch am graig wael; prynai’r dynion eu hoffer eu hunain a chael tâl ymlaen bob wythnos hyd y ‘cyflog mawr’; y drefn yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr annibynnol; cwynion am fargeinion, gwyliau a dyddiau rhydd; sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn Ebrill 1874 wedi cyfarfodydd dynion Dinorwig; buddugoliaethau yn Ninorwig a’r Penrhyn y flwyddyn honno; 8,368 o aelodau erbyn Mai 1878. Bu ymgais gyntaf. Fore Sadwrn ym mis Tachwedd 1865 daeth rhwng 1,200 a 1,500 o ddynion ynghyd uwchben Bethesda i sefydlu Cymdeithas Unedig Chwarelwyr Cymru, yr ymgais gyntaf a gofnodwyd i ffurfio undeb yn y chwareli. Methodd yn fuan, ond roedd yr hedyn wedi’i hau.FfynhonnellR. Merfyn Jones, The North Wales Quarrymen, 1874–1922 ↗Gwasg Prifysgol Cymru (Studies in Welsh History) (Saesneg)Ar fore Sadwrn ym mis Tachwedd 1865 ymgasglodd rhwng 1,200 a 1,500 o ddynion uwchben Bethesda i lansio Cymdeithas Unedig Chwarelwyr Cymru, yr ymgais gyntaf a gofnodwyd i drefnu undeb; methodd bron ar unwaith, ond ‘roedd syniad wedi’i blannu’; dilyna’r llyfr ymdrech y chwarelwyr i uno, yn enwedig yn chwareli’r Penrhyn, gyda phenodau ar y fargen, cloeon allan 1896–97 a 1900–1903 a’u canlyniadau. Yng ngwanwyn 1874 dechreuodd chwarelwyr Dinorwig gyfarfod, ac ar 27 Ebrill 1874, yng Ngwesty’r Queen’s yng Nghaernarfon, sefydlwyd Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru. Yr un flwyddyn daeth anghydfodau yn Ninorwig ac yn y Penrhyn i ben â buddugoliaeth i’r dynion, ac erbyn Mai 1878 roedd gan yr undeb 8,368 o aelodau.FfynonellauNorth Wales Quarrymen’s Union ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd ar 27 Ebrill 1874 yng Ngwesty’r Queen’s, Caernarfon, wedi mis o drafod rhwng chwarelwyr Dinorwig a chefnogwyr eraill; William John Parry oedd ei ysgrifennydd cyffredinol cyntaf; ymunodd ag Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol yn 1923.Slate industry in Wales: workers ↗Wikipedia (Saesneg)Gangiau bargen o dri i wyth dyn, fel arfer dau greigiwr, holltwr a naddwr, gyda’r rybelwr yn dysgu’r grefft; y fargen yn cael ei gosod gan y stiward gosod ar y Llun cyntaf o’r mis gyda ‘phwndej’ am bob punt o werth o lechi a wnaed, yn uwch am graig wael; prynai’r dynion eu hoffer eu hunain a chael tâl ymlaen bob wythnos hyd y ‘cyflog mawr’; y drefn yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr annibynnol; cwynion am fargeinion, gwyliau a dyddiau rhydd; sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn Ebrill 1874 wedi cyfarfodydd dynion Dinorwig; buddugoliaethau yn Ninorwig a’r Penrhyn y flwyddyn honno; 8,368 o aelodau erbyn Mai 1878.
Ei ysgrifennydd cyffredinol cyntaf oedd William John Parry o Fethesda, cyfrifydd, awdur a diacon, a fu’n llywydd arno wedyn ac a lefarodd ac a ysgrifennodd dros y chwarelwyr weddill ei oes. Dilynodd W. J. Williams ef yn ysgrifennydd cyffredinol yn 1876.FfynonellauNorth Wales Quarrymen’s Union ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd yn 1874; ysgrifenyddion cyffredinol W. J. Parry (1874), W. J. Williams (1876), J. E. Williams (1897) a William H. Williams (1898); ymgysylltodd ag Undeb y Gweithwyr Cludiant a Chyffredinol yn 1923 ond cadwodd ei hunaniaeth ei hun hyd 1960.Parry, William John (1842 – 1927), Labour leader, and author ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ym Methesda, 28 Medi 1842; ei bapur i’r Cymmrodorion yn 1882 yn cynnig cynghorau taleithiol i Gymru a’r Alban a diwygio’r Arglwyddi, a gadwyd yn ôl fel rhy chwyldroadol hyd 1917–18; cyngor sir cyntaf Caernarfon 1889, cadeirydd 1892–3; ysgrifennydd cyntaf yr undeb yn 1874 ac wedyn ei lywydd; i chwareli’r Unol Daleithiau yn 1879; Chwareli a Chwarelwyr (1897); The Penrhyn Lock-out (1901); un o sylfaenwyr a golygydd cyntaf Y Werin (1885); bu farw ym Methesda, 1 Medi 1927. Arweiniodd William Hugh Williams o Fynydd Llandygái, a adwaenid wrth ei enw barddol Arafon, ddynion y Penrhyn yn yr atal gwaith yn 1896, a safodd wrth eu hochr yn gynghorwr iddynt drwy’r Streic Fawr; mae’r Bywgraffiadur yn ei gofio fel gŵr diwylliedig ac arweinydd call.FfynhonnellWilliams, William Hugh (Arafon; 1848–1917), trade union leader ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (1959) (Saesneg)Ganed 8 Awst 1848 ym Mynydd Llandygái, a’i fam yn chwaer i William Owen, Prysgol; arweinydd y streicwyr yn chwarel y Penrhyn yn 1896 a chynghorwr answyddogol y chwarelwyr yn streic fawr 1900–03; ysgrifennydd ariannol Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru; gŵr diwylliedig ac arweinydd call; bu farw 24 Tachwedd 1917 ym Mynydd Llandygái.

Saeson eu hiaith, Anglicaniaid a Cheidwadwyr oedd y perchnogion a’u rheolwyr gan mwyaf; Cymry Cymraeg, Anghydffurfwyr a Rhyddfrydwyr oedd y chwarelwyr, ac yn aml roedd angen cyfieithydd yn y trafodaethau rhwng y ddwy ochr.FfynhonnellSlate industry in Wales: labour disputes and decline ↗Wikipedia (Saesneg)Y Penrhyn a Dinorwig y ddwy chwarel lechi fwyaf yn y byd; perchnogion a rheolwyr Saesneg eu hiaith, Anglicanaidd a Cheidwadol, y dynion yn Gymraeg, yn Anghydffurfwyr ac yn Rhyddfrydwyr, gyda chyfieithwyr yn aml yn angenrheidiol; diddymu pwyllgor y dynion gan yr Arglwydd Penrhyn a phenodi E. A. Young; atal 57 o aelodau’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896 a’r anghydfod un mis ar ddeg a ddaeth i ben yn Awst 1897; anghydfod 1900–1903 ar gasglu’r undeb, contractio a diswyddo; mewnforion llechi Ffrainc o 40,000 tunnell yn 1898 i 105,000 yn 1902; teils, tollau tramor a’r cwymp mewn adeiladu wedi 1903; cau wyth chwarel yn Ffestiniog 1908–13; y rhyfel yn torri’r farchnad Almaenig; chwarela’n ddiwydiant dianghenraid yn 1917; 7,589 o ddynion yn 1939 a 3,520 yn 1945; y gyfradd marwolaeth dan ddaear yn uwch nag mewn pyllau glo (ymchwiliad 1893); silicosis. Yn y Penrhyn cymerodd George Sholto Douglas-Pennant ofal y chwarel yn 1885 a daeth yn ail Arglwydd Penrhyn yn 1886. Rhoddodd y pwyllgor y dygai’r dynion eu cwynion drwyddo o’r neilltu, a gwnaeth E. A. Young yn brif reolwr. Arweiniodd atal 57 o aelodau pwyllgor yr undeb ac 17 o ddynion eraill o’u gwaith ym mis Medi 1896 at atal gwaith am un mis ar ddeg, a ddaeth i ben ym mis Awst 1897 ar delerau’r perchennog gan mwyaf.FfynonellauSlate industry in Wales: labour disputes and decline ↗Wikipedia (Saesneg)Y Penrhyn a Dinorwig y ddwy chwarel lechi fwyaf yn y byd; perchnogion a rheolwyr Saesneg eu hiaith, Anglicanaidd a Cheidwadol, y dynion yn Gymraeg, yn Anghydffurfwyr ac yn Rhyddfrydwyr, gyda chyfieithwyr yn aml yn angenrheidiol; diddymu pwyllgor y dynion gan yr Arglwydd Penrhyn a phenodi E. A. Young; atal 57 o aelodau’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896 a’r anghydfod un mis ar ddeg a ddaeth i ben yn Awst 1897; anghydfod 1900–1903 ar gasglu’r undeb, contractio a diswyddo; mewnforion llechi Ffrainc o 40,000 tunnell yn 1898 i 105,000 yn 1902; teils, tollau tramor a’r cwymp mewn adeiladu wedi 1903; cau wyth chwarel yn Ffestiniog 1908–13; y rhyfel yn torri’r farchnad Almaenig; chwarela’n ddiwydiant dianghenraid yn 1917; 7,589 o ddynion yn 1939 a 3,520 yn 1945; y gyfradd marwolaeth dan ddaear yn uwch nag mewn pyllau glo (ymchwiliad 1893); silicosis.George Douglas-Pennant, 2nd Baron Penrhyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 1836, bu farw 1907; olynodd ei dad yn 1886 wedi cael llawn awdurdod dros y chwarel yn 1885; un o’i weithredoedd cyntaf oedd gwrthod awdurdod pwyllgor y gweithwyr; dygodd achos enllib yn erbyn William John Parry am erthygl yn The Clarion, a chael £500 o iawndal a’r costau.
Bethesda’n cerdded allan, 1900–1903#
Yn 1900 daeth y ffrae yn ei hôl. Ni ellid casglu arian yr undeb yn y chwarel mwyach, roedd rhannau o’r graig yn cael eu gosod i gontractwyr o’r tu allan, fel y byddai’r dynion yn gweithio i gontractwr yn lle gwneud eu bargeinion eu hunain, a diswyddwyd 26 o chwarelwyr cyn i’w hachos gael ei glywed.FfynonellauSlate industry in Wales: labour disputes and decline ↗Wikipedia (Saesneg)Y Penrhyn a Dinorwig y ddwy chwarel lechi fwyaf yn y byd; perchnogion a rheolwyr Saesneg eu hiaith, Anglicanaidd a Cheidwadol, y dynion yn Gymraeg, yn Anghydffurfwyr ac yn Rhyddfrydwyr, gyda chyfieithwyr yn aml yn angenrheidiol; diddymu pwyllgor y dynion gan yr Arglwydd Penrhyn a phenodi E. A. Young; atal 57 o aelodau’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896 a’r anghydfod un mis ar ddeg a ddaeth i ben yn Awst 1897; anghydfod 1900–1903 ar gasglu’r undeb, contractio a diswyddo; mewnforion llechi Ffrainc o 40,000 tunnell yn 1898 i 105,000 yn 1902; teils, tollau tramor a’r cwymp mewn adeiladu wedi 1903; cau wyth chwarel yn Ffestiniog 1908–13; y rhyfel yn torri’r farchnad Almaenig; chwarela’n ddiwydiant dianghenraid yn 1917; 7,589 o ddynion yn 1939 a 3,520 yn 1945; y gyfradd marwolaeth dan ddaear yn uwch nag mewn pyllau glo (ymchwiliad 1893); silicosis.The Great Penrhyn Quarry Strike ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Castell Penrhyn (Saesneg)Tua 17,000 o weithwyr a bron 500,000 tunnell o lechi’r flwyddyn yn y 1890au, traean o lechi toi’r byd; y fargen yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr; cyfraniadau’r undeb heb eu casglu o Ebrill 1900; trais yn erbyn contractwyr ar 26 Hydref 1900; 26 wedi’u cyhuddo a’u diswyddo cyn y gwrandawiad, dim ond 6 yn euog; yr orymdaith i Fangor a’r atal am bythefnos; 800 heb fargen; ar 22 Tachwedd 2,000 yn gwrthod gweithio; wltimatwm Young; 77 yn derbyn y telerau newydd a 1,707 yn gwrthod; cau erbyn canol Ionawr; ailagor 11 Mehefin 1901, 400 yn dychwelyd gyda sofren yr un ac addewid o 5%; ‘punt y gynffon’; penderfynu ar y cardiau y noson honno; 700 yn ôl a 2,000 wedi mynd erbyn 1902, y rhan fwyaf i faes glo’r de; geiriau John Davies. Ar 22 Tachwedd 1900 gwrthododd y dynion ddechrau gweithio nes i’r criwiau a adawyd heb fargen gael eu rhai hwythau. O gael gorchymyn i weithio neu adael y chwarel yn dawel, cerddodd rhyw 2,800 o ddynion allan. Ni fyddai’r rhan fwyaf ohonynt yn gweithio yno eto am dair blynedd.FfynonellauThe Great Penrhyn Quarry Strike ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Castell Penrhyn (Saesneg)Tua 17,000 o weithwyr a bron 500,000 tunnell o lechi’r flwyddyn yn y 1890au, traean o lechi toi’r byd; y fargen yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr; cyfraniadau’r undeb heb eu casglu o Ebrill 1900; trais yn erbyn contractwyr ar 26 Hydref 1900; 26 wedi’u cyhuddo a’u diswyddo cyn y gwrandawiad, dim ond 6 yn euog; yr orymdaith i Fangor a’r atal am bythefnos; 800 heb fargen; ar 22 Tachwedd 2,000 yn gwrthod gweithio; wltimatwm Young; 77 yn derbyn y telerau newydd a 1,707 yn gwrthod; cau erbyn canol Ionawr; ailagor 11 Mehefin 1901, 400 yn dychwelyd gyda sofren yr un ac addewid o 5%; ‘punt y gynffon’; penderfynu ar y cardiau y noson honno; 700 yn ôl a 2,000 wedi mynd erbyn 1902, y rhan fwyaf i faes glo’r de; geiriau John Davies.The great Penrhyn quarry strike ↗Cyngres yr Undebau Llafur (Saesneg)2,800 o ddynion o 22 Tachwedd 1900; yr wltimatwm; tua 400 yn derbyn y cynnig ym Mehefin 1901; casgliadau o bob rhan o Brydain, gan gynnwys pwdin Nadolig dwy dunnell a hanner o Ashton-under-Lyne; tri chôr o Gymru ar daith i godi arian.The Penrhyn Lockout, 1900-1903 ↗Casglu’r Tlysau, Casgliad y Werin Cymru (Saesneg)Tua 2,800 o ddynion yn cerdded allan ar 22 Tachwedd 1900, yr anghydfod hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain; streic mewn enw ond cloi allan mewn gwirionedd; y fargen; anghydfodau 1874 a 1896; W. J. Parry yn uchel ei barch ac yn arweinydd pwysig; landlord Anglicanaidd Saesneg a chwarelwyr Anghydffurfiol Cymraeg; erbyn 1902, 700 yn ôl a thua 1,300 wedi mynd, y rhan fwyaf i faes glo’r de; arian o bob rhan o Brydain; 1,800 o ddynion erbyn 1907.

Daliodd Bethesda at ei gilydd. Aeth tri chôr o chwarelwyr ar daith drwy Brydain i godi arian i’r teuluoedd gartref, ac anfonodd undebau llafur a gweithwyr Prydain roddion ac arian.FfynhonnellThe great Penrhyn quarry strike ↗Cyngres yr Undebau Llafur (Saesneg)2,800 o ddynion o 22 Tachwedd 1900; yr wltimatwm; tua 400 yn derbyn y cynnig ym Mehefin 1901; casgliadau o bob rhan o Brydain, gan gynnwys pwdin Nadolig dwy dunnell a hanner o Ashton-under-Lyne; tri chôr o Gymru ar daith i godi arian. Pan ailagorodd y chwarel ym mis Mehefin 1901 i ddynion a ddychwelai ar delerau’r perchennog, rhoddodd y teuluoedd a safai gyda’r undeb gerdyn yn y ffenestr: Nid oes bradwr yn y tŷ hwn. Arhosodd y rhan fwyaf o’r cardiau yn y ffenestri am fwy na dwy flynedd.FfynhonnellPrinted card published during the Penrhyn Quarry Strike, 1900-03 (item 8137) ↗Archifdy Caernarfon, Gwasanaeth Archifau Gwynedd (Saesneg)Mae’r cerdyn yn darllen ‘Nid oes Bradwr yn y ty hwn’; rhoddwyd cardiau i’r chwarelwyr ar streic i’w gosod yn ffenestri eu cartrefi; arhosodd y rhan fwyaf yn ffenestri Bethesda am fwy na dwy flynedd, a phan dynnid cerdyn i lawr roedd chwarelwr arall wedi dychwelyd i’w waith. Cyfeirnod GTJ18057.

Aeth cannoedd o ddynion i’r de i’r maes glo i gynnal dau gartref, ac ni ddaeth llawer yn ôl byth. Ym mis Mawrth 1903 dywedodd yr aelod dros Arfon wrth Dŷ’r Cyffredin fod tua 1,400 o’r 2,800 wedi mynd i ffwrdd.FfynhonnellThe Penrhyn Quarry Dispute, House of Commons, 5 March 1903 ↗Hansard, cyf. 118 cc1649-83 (Saesneg)William Jones (Arfon) ar y cyni a’r golled; setliad 1897 drwy’r Bwrdd Masnach; diswyddo 26 cyn eu prawf; yr orymdaith heddychlon i Fangor; tua 1,400 wedi mynd, 800 gartref heb waith, tua 100 wedi marw a thua 500 wrth eu gwaith o’r 2,800; dynion yn y de yn cadw dau gartref; yn rhy falch i ofyn am elusen; ymhlith y dinasyddion mwyaf ufudd i’r gyfraith; clod cadeirydd y Cyd-bwyllgor Sefydlog i hunanddisgyblaeth y gymuned. Yr un flwyddyn enillodd Arglwydd Penrhyn achos enllib yn erbyn W. J. Parry am erthygl yn The Clarion, a chododd cyfeillion Parry filoedd o bunnoedd iddo.FfynonellauGeorge Douglas-Pennant, 2nd Baron Penrhyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 1836, bu farw 1907; olynodd ei dad yn 1886 wedi cael llawn awdurdod dros y chwarel yn 1885; un o’i weithredoedd cyntaf oedd gwrthod awdurdod pwyllgor y gweithwyr; dygodd achos enllib yn erbyn William John Parry am erthygl yn The Clarion, a chael £500 o iawndal a’r costau.Large bundle of items relating to W. J. Parry (PFA/12/39) ↗Archifau Prifysgol Bangor, papurau’r Penrhyn (Saesneg)Bwndel Arglwydd Penrhyn ei hun am Parry, 1875–1903: toriadau o The Clarion ym Mawrth 1901 a’r llythyrau rhwng cyfreithwyr am yr achos enllib, gan gynnwys darn o The Clarion ar gyfradd marwolaethau Bethesda; llythyrau ei gyfreithiwr Hugh Vincent yn 1901; a’r Caernarvon and Denbigh Herald yn 1903, lle nododd Arglwydd Penrhyn fod cronfa amddiffyn Parry wedi codi £2960.
Ym mis Tachwedd 1903, wrth i’r arian cymorth ddod i ben, pleidleisiodd y dynion i fynd yn ôl. Nid oedd yr undeb wedi’i gydnabod o hyd, ac ni chymerwyd llawer o’i arweinwyr yn ôl.FfynonellauSlate industry in Wales: labour disputes and decline ↗Wikipedia (Saesneg)Y Penrhyn a Dinorwig y ddwy chwarel lechi fwyaf yn y byd; perchnogion a rheolwyr Saesneg eu hiaith, Anglicanaidd a Cheidwadol, y dynion yn Gymraeg, yn Anghydffurfwyr ac yn Rhyddfrydwyr, gyda chyfieithwyr yn aml yn angenrheidiol; diddymu pwyllgor y dynion gan yr Arglwydd Penrhyn a phenodi E. A. Young; atal 57 o aelodau’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896 a’r anghydfod un mis ar ddeg a ddaeth i ben yn Awst 1897; anghydfod 1900–1903 ar gasglu’r undeb, contractio a diswyddo; mewnforion llechi Ffrainc o 40,000 tunnell yn 1898 i 105,000 yn 1902; teils, tollau tramor a’r cwymp mewn adeiladu wedi 1903; cau wyth chwarel yn Ffestiniog 1908–13; y rhyfel yn torri’r farchnad Almaenig; chwarela’n ddiwydiant dianghenraid yn 1917; 7,589 o ddynion yn 1939 a 3,520 yn 1945; y gyfradd marwolaeth dan ddaear yn uwch nag mewn pyllau glo (ymchwiliad 1893); silicosis.Newspaper cuttings detailing the end of the Penrhyn Strike (PFA/15/7/2/71) ↗Archifau Prifysgol Bangor, papurau’r Penrhyn (Saesneg)76 o doriadau, Tachwedd 1903, am ddiwedd y streic, pan bleidleisiodd y streicwyr i fynd yn ôl; mae llawer yn dweud iddi ddod i ben flynyddoedd ynghynt pan ailddechreuodd gwaith yn y chwareli. Ond roedd y dyffryn wedi dangos i Brydain beth y gallai cymuned ei ddioddef dros yr hawl i siarad drosti ei hun. Yn y Senedd roedd yr aelod dros Fôn, Ellis Griffith, wedi’i ddweud mewn brawddeg: efallai fod Arglwydd Penrhyn yn berchen ar chwarel, ond nid oedd yn berchen ar y dynion.FfynhonnellBethesda (Industrial Dispute), House of Commons, 27 April 1903 ↗Hansard, cyf. 121 cc548-91 (Saesneg)Cynnig Asquith fod rhaid i’r llywodraeth ymyrryd; Ellis Griffith (Môn): ‘Lord Penrhyn may own a quarry, but he does not own the men’; dan bwyllgor y chwarel o 1874 hyd 1885 ni fu’r un streic; gofynnai’r dynion am bwyllgor i ystyried a chyflwyno cwynion, nod cyfreithlon.
Darllenir dogfennau’r tair blynedd hynny, yr hysbysiad a gaeodd y chwarel, naw cais yr undeb, cerdyn y ffenestr, y dadleuon yn y Senedd a’r gronfa i Parry, fesul un yn yr erthygl hir Llechi, undod a goroesi.
Wedi’r Streic Fawr#
Tra safai’r Penrhyn yn segur, prynodd adeiladwyr lechi o fannau eraill: cododd y llechi a anfonai Ffrainc i Brydain o 40,000 tunnell yn 1898 i 105,000 yn 1902. Wedi 1903 daeth dirwasgiad hir. Roedd teils clai wedi mynd yn rhatach, roedd sawl gwlad wedi rhoi tollau ar lechi Prydain, ac arafodd y gwaith o godi tai gartref. Caeodd wyth o chwareli Ffestiniog rhwng 1908 ac 1913.FfynhonnellSlate industry in Wales: labour disputes and decline ↗Wikipedia (Saesneg)Y Penrhyn a Dinorwig y ddwy chwarel lechi fwyaf yn y byd; perchnogion a rheolwyr Saesneg eu hiaith, Anglicanaidd a Cheidwadol, y dynion yn Gymraeg, yn Anghydffurfwyr ac yn Rhyddfrydwyr, gyda chyfieithwyr yn aml yn angenrheidiol; diddymu pwyllgor y dynion gan yr Arglwydd Penrhyn a phenodi E. A. Young; atal 57 o aelodau’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896 a’r anghydfod un mis ar ddeg a ddaeth i ben yn Awst 1897; anghydfod 1900–1903 ar gasglu’r undeb, contractio a diswyddo; mewnforion llechi Ffrainc o 40,000 tunnell yn 1898 i 105,000 yn 1902; teils, tollau tramor a’r cwymp mewn adeiladu wedi 1903; cau wyth chwarel yn Ffestiniog 1908–13; y rhyfel yn torri’r farchnad Almaenig; chwarela’n ddiwydiant dianghenraid yn 1917; 7,589 o ddynion yn 1939 a 3,520 yn 1945; y gyfradd marwolaeth dan ddaear yn uwch nag mewn pyllau glo (ymchwiliad 1893); silicosis.
Torrodd y Rhyfel Byd Cyntaf y Blaenau oddi wrth ei gwsmeriaid yn yr Almaen, ac yn 1917 cyhoeddwyd bod chwarela llechi’n ddiwydiant nad oedd yn hanfodol. Bu adfywiad byr ar ôl y rhyfel, ond daeth dirwasgiad yr 1930au a’r Ail Ryfel Byd â rhagor o gau, a syrthiodd nifer y dynion wrth eu gwaith yn niwydiant llechi’r gogledd o 7,589 yn 1939 i 3,520 erbyn 1945.FfynonellauSlate industry in Wales: labour disputes and decline ↗Wikipedia (Saesneg)Y Penrhyn a Dinorwig y ddwy chwarel lechi fwyaf yn y byd; perchnogion a rheolwyr Saesneg eu hiaith, Anglicanaidd a Cheidwadol, y dynion yn Gymraeg, yn Anghydffurfwyr ac yn Rhyddfrydwyr, gyda chyfieithwyr yn aml yn angenrheidiol; diddymu pwyllgor y dynion gan yr Arglwydd Penrhyn a phenodi E. A. Young; atal 57 o aelodau’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896 a’r anghydfod un mis ar ddeg a ddaeth i ben yn Awst 1897; anghydfod 1900–1903 ar gasglu’r undeb, contractio a diswyddo; mewnforion llechi Ffrainc o 40,000 tunnell yn 1898 i 105,000 yn 1902; teils, tollau tramor a’r cwymp mewn adeiladu wedi 1903; cau wyth chwarel yn Ffestiniog 1908–13; y rhyfel yn torri’r farchnad Almaenig; chwarela’n ddiwydiant dianghenraid yn 1917; 7,589 o ddynion yn 1939 a 3,520 yn 1945; y gyfradd marwolaeth dan ddaear yn uwch nag mewn pyllau glo (ymchwiliad 1893); silicosis.Slate industry in Wales: since 1945 ↗Wikipedia (Saesneg)Caeodd Dinorwig yn 1969; cydnabod silicosis ar gyfer iawndal yn 1979; y Penrhyn yn dal i weithio ac yn 1995 yn cynhyrchu bron i hanner llechi’r Deyrnas Unedig; Amgueddfa Lechi Cymru yng ngweithdai Dinorwig; arysgrifio Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru yn Safle Treftadaeth y Byd yng Ngorffennaf 2021, mewn chwe rhan; llechi Cymru ar y Senedd ac ym mandiau Canolfan Mileniwm Cymru, o’r Penrhyn, Cwt-y-Bugail, Nantlle, Llechwedd a Chorris.
Caeodd Dinorwig ym mis Gorffennaf 1969, a chollodd 300 o chwarelwyr eu gwaith. Achubwyd ei gweithdai Fictoraidd yn Gilfach Ddu, ac ar 25 Mai 1972 agorwyd hwy’n amgueddfa, a chrefftwyr y chwarel ei hun yn dangos eu sgiliau ynddi ar y dechrau.FfynonellauSlate industry in Wales: since 1945 ↗Wikipedia (Saesneg)Caeodd Dinorwig yn 1969; cydnabod silicosis ar gyfer iawndal yn 1979; y Penrhyn yn dal i weithio ac yn 1995 yn cynhyrchu bron i hanner llechi’r Deyrnas Unedig; Amgueddfa Lechi Cymru yng ngweithdai Dinorwig; arysgrifio Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru yn Safle Treftadaeth y Byd yng Ngorffennaf 2021, mewn chwe rhan; llechi Cymru ar y Senedd ac ym mandiau Canolfan Mileniwm Cymru, o’r Penrhyn, Cwt-y-Bugail, Nantlle, Llechwedd a Chorris.Dinorwic Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ail chwarel lechi fwyaf yn y byd wedi’r Penrhyn, yn cyflogi dros 3,000 o ddynion yn ei hanterth; ponciau mewn dwy ran fawr wedi’u cysylltu gan incleins; Rheilffordd Padarn i’r Felinheli; caeodd yng Ngorffennaf 1969 a chollwyd tua 300 o swyddi; daeth gweithdai Gilfach Ddu yn Amgueddfa Lechi Cymru.National Slate Museum ↗Amgueddfa Cymru (Saesneg)Yr amgueddfa yng ngweithdai Fictoraidd chwarel Dinorwig yng Ngilfach Ddu, Llanberis; ar gau ar gyfer ailddatblygiad mawr; gwaith yr amgueddfa ar y cysylltiadau rhwng llechi, ystad y Penrhyn a Jamaica. Ni pheidiodd chwarel y Penrhyn erioed. Mae’n dal i wneud llechi heddiw, ac yn 1995 gwnaeth bron hanner yr holl lechi a gynhyrchwyd yn y Deyrnas Unedig.FfynhonnellSlate industry in Wales: since 1945 ↗Wikipedia (Saesneg)Caeodd Dinorwig yn 1969; cydnabod silicosis ar gyfer iawndal yn 1979; y Penrhyn yn dal i weithio ac yn 1995 yn cynhyrchu bron i hanner llechi’r Deyrnas Unedig; Amgueddfa Lechi Cymru yng ngweithdai Dinorwig; arysgrifio Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru yn Safle Treftadaeth y Byd yng Ngorffennaf 2021, mewn chwe rhan; llechi Cymru ar y Senedd ac ym mandiau Canolfan Mileniwm Cymru, o’r Penrhyn, Cwt-y-Bugail, Nantlle, Llechwedd a Chorris.

Tirwedd Treftadaeth y Byd#
Ar 28 Gorffennaf 2021 rhoddodd UNESCO Dirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru ar Restr Treftadaeth y Byd. Mae iddi chwe rhan: chwarel y Penrhyn a Dyffryn Ogwen; chwarel Dinorwig; Dyffryn Nantlle; chwareli Gorseddau a Prince of Wales; Ffestiniog a Phorthmadog gyda Rheilffordd Ffestiniog; ac Abergynolwyn a Bryn Eglwys gyda Rheilffordd Talyllyn.FfynonellauSlate industry in Wales: since 1945 ↗Wikipedia (Saesneg)Caeodd Dinorwig yn 1969; cydnabod silicosis ar gyfer iawndal yn 1979; y Penrhyn yn dal i weithio ac yn 1995 yn cynhyrchu bron i hanner llechi’r Deyrnas Unedig; Amgueddfa Lechi Cymru yng ngweithdai Dinorwig; arysgrifio Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru yn Safle Treftadaeth y Byd yng Ngorffennaf 2021, mewn chwe rhan; llechi Cymru ar y Senedd ac ym mandiau Canolfan Mileniwm Cymru, o’r Penrhyn, Cwt-y-Bugail, Nantlle, Llechwedd a Chorris.The Slate Landscape of Northwest Wales (World Heritage List 1633) ↗Canolfan Treftadaeth y Byd UNESCO (Saesneg)Arysgrifiwyd yn 2021; chwe rhan; ‘enghraifft ragorol o dirwedd ddiwydiannol’; o bwys rhyngwladol ‘nid yn unig am allforio llechi, ond hefyd am allforio technoleg a gweithwyr medrus’; ‘yn batrwm i chwareli llechi eraill mewn gwahanol rannau o’r byd’.
Mae geiriau UNESCO’n werth eu darllen. Roedd y dirwedd o bwys rhyngwladol ‘nid yn unig am allforio llechi, ond hefyd am allforio technoleg a gweithwyr medrus’, a ‘bu’n batrwm i chwareli llechi eraill mewn gwahanol rannau o’r byd’.FfynhonnellThe Slate Landscape of Northwest Wales (World Heritage List 1633) ↗Canolfan Treftadaeth y Byd UNESCO (Saesneg)Arysgrifiwyd yn 2021; chwe rhan; ‘enghraifft ragorol o dirwedd ddiwydiannol’; o bwys rhyngwladol ‘nid yn unig am allforio llechi, ond hefyd am allforio technoleg a gweithwyr medrus’; ‘yn batrwm i chwareli llechi eraill mewn gwahanol rannau o’r byd’. Aeth chwarelwyr Cymru â’u crefft i chwareli llechi’r Unol Daleithiau, cyfandir Ewrop ac Iwerddon, ac mae’r arysgrif yn enwi pentrefi’r chwareli hefyd, gyda’u capeli, eu hystafelloedd band, eu hysgolion a’u llyfrgelloedd, a’u hiaith.FfynhonnellThe Slate Landscape of Northwest Wales (World Heritage List 1633) ↗Canolfan Treftadaeth y Byd UNESCO (Saesneg)Arysgrifiwyd yn 2021; tua thraean o lechi toi’r byd erbyn diwedd y 19eg ganrif; aeth y dechnoleg dramor gyda chwarelwyr medrus o Gymru i’r Unol Daleithiau, Ewrop ac Iwerddon; pentrefi’r gweithwyr gyda’u capeli, eu hystafelloedd band, eu hysgolion, eu llyfrgelloedd a’u hiaith leiafrifol gref.

Mae’r llechi ar doeau’r byd o hyd, ac maent yn adeiladau mwyaf newydd Cymru. Codwyd y Senedd ym Mae Caerdydd o lechi a derw Cymru, ac mae Canolfan Mileniwm Cymru’n gwisgo haenau o lechi o’r hen chwareli: porffor o’r Penrhyn, glas o Gwt-y-Bugail, gwyrdd o Nantlle, llwyd o Lechwedd a du o Gorris.FfynhonnellSlate industry in Wales: since 1945 ↗Wikipedia (Saesneg)Caeodd Dinorwig yn 1969; cydnabod silicosis ar gyfer iawndal yn 1979; y Penrhyn yn dal i weithio ac yn 1995 yn cynhyrchu bron i hanner llechi’r Deyrnas Unedig; Amgueddfa Lechi Cymru yng ngweithdai Dinorwig; arysgrifio Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru yn Safle Treftadaeth y Byd yng Ngorffennaf 2021, mewn chwe rhan; llechi Cymru ar y Senedd ac ym mandiau Canolfan Mileniwm Cymru, o’r Penrhyn, Cwt-y-Bugail, Nantlle, Llechwedd a Chorris. Ac yn y trefi llechi, o Fethesda i’r Blaenau, iaith y chwarelwyr yw iaith yr aelwyd a’r stryd o hyd.FfynhonnellThe Slate Landscape of Northwest Wales (World Heritage List 1633) ↗Canolfan Treftadaeth y Byd UNESCO (Saesneg)Arysgrifiwyd yn 2021; tua thraean o lechi toi’r byd erbyn diwedd y 19eg ganrif; aeth y dechnoleg dramor gyda chwarelwyr medrus o Gymru i’r Unol Daleithiau, Ewrop ac Iwerddon; pentrefi’r gweithwyr gyda’u capeli, eu hystafelloedd band, eu hysgolion, eu llyfrgelloedd a’u hiaith leiafrifol gref.
Darllen y dystiolaeth#
Mae haneswyr yn cytuno ar ffeithiau mawr yr hanes: maint y diwydiant, crefft y dynion, dyddiadau’r undeb a’r Streic Fawr. Maent yn darllen rhai o’i gwestiynau mewn ffyrdd gwahanol, ac mae’n werth gwybod sut.
Am beth oedd y Streic Fawr? Dywedodd arweinwyr y dynion eu hunain mai brwydr ydoedd dros yr hawl i ddewis eu llefarwyr eu hunain ac i gael undeb y byddai’r perchennog yn ei gydnabod; yno y mae naw pwynt W. J. Parry yn 1901 yn dechrau.FfynhonnellGCSE History exemplars for non-examination assessment, topic area 1 ↗CBAC (Saesneg)Ffynonellau’r Penrhyn: B3, naw pwynt yr undeb o lyfr W. J. Parry (1901); B6, R. Merfyn Jones ar D. R. Daniel, y cardiau ym mhob cartref streiciwr am fwy na dwy flynedd, ac enwau yn Y Werin ac Yr Eco Cymraeg; B14, hysbysiad E. A. Young, 6 Tachwedd 1900. Mae haneswyr diweddarach wedi edrych yn fanwl ar y gwaith ei hun: roedd yr achosion yn gymhleth, ac yn eu plith roedd gosod rhannau o’r chwarel i gontractwyr, a fygythiai’r fargen a gafael y dynion ar eu craig eu hunain.FfynhonnellSlate industry in Wales: labour disputes and decline ↗Wikipedia (Saesneg)Y Penrhyn a Dinorwig y ddwy chwarel lechi fwyaf yn y byd; perchnogion a rheolwyr Saesneg eu hiaith, Anglicanaidd a Cheidwadol, y dynion yn Gymraeg, yn Anghydffurfwyr ac yn Rhyddfrydwyr, gyda chyfieithwyr yn aml yn angenrheidiol; diddymu pwyllgor y dynion gan yr Arglwydd Penrhyn a phenodi E. A. Young; atal 57 o aelodau’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896 a’r anghydfod un mis ar ddeg a ddaeth i ben yn Awst 1897; anghydfod 1900–1903 ar gasglu’r undeb, contractio a diswyddo; mewnforion llechi Ffrainc o 40,000 tunnell yn 1898 i 105,000 yn 1902; teils, tollau tramor a’r cwymp mewn adeiladu wedi 1903; cau wyth chwarel yn Ffestiniog 1908–13; y rhyfel yn torri’r farchnad Almaenig; chwarela’n ddiwydiant dianghenraid yn 1917; 7,589 o ddynion yn 1939 a 3,520 yn 1945; y gyfradd marwolaeth dan ddaear yn uwch nag mewn pyllau glo (ymchwiliad 1893); silicosis. Yr astudiaeth lawnaf o’r chwarelwyr a’u hundeb yw The North Wales Quarrymen, 1874–1922 gan R. Merfyn Jones.FfynhonnellR. Merfyn Jones, The North Wales Quarrymen, 1874–1922 ↗Gwasg Prifysgol Cymru (Studies in Welsh History) (Saesneg)Ar fore Sadwrn ym mis Tachwedd 1865 ymgasglodd rhwng 1,200 a 1,500 o ddynion uwchben Bethesda i lansio Cymdeithas Unedig Chwarelwyr Cymru, yr ymgais gyntaf a gofnodwyd i drefnu undeb; methodd bron ar unwaith, ond ‘roedd syniad wedi’i blannu’; dilyna’r llyfr ymdrech y chwarelwyr i uno, yn enwedig yn chwareli’r Penrhyn, gyda phenodau ar y fargen, cloeon allan 1896–97 a 1900–1903 a’u canlyniadau. Mae’r ddau ddarlleniad yn cyd-fynd: i ddynion Bethesda, un achos oedd yr hawl i siarad drostynt eu hunain a’r hawl i weithio fel crefftwyr.
A ddaeth y Streic Fawr â’r diwydiant i ben? Felly y’i cofir yn aml yn nyffrynnoedd y llechi, ac fe ysgydwodd y streic hyder y prynwyr ac agor marchnad Prydain i lechi Ffrainc.FfynonellauPenrhyn Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg chwarel lechi fwyaf y byd, bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, gyda bron i 3,000 o chwarelwyr; llechi i Borth Penrhyn ar Reilffordd Chwarel y Penrhyn; yr anghydfod o 22 Tachwedd 1900, yr hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain; haneswyr yn ehangu’r stori at y menywod a’r gymuned; plac gan Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol ar y canmlwyddiant yn 2003.Slate industry in Wales: labour disputes and decline ↗Wikipedia (Saesneg)Y Penrhyn a Dinorwig y ddwy chwarel lechi fwyaf yn y byd; perchnogion a rheolwyr Saesneg eu hiaith, Anglicanaidd a Cheidwadol, y dynion yn Gymraeg, yn Anghydffurfwyr ac yn Rhyddfrydwyr, gyda chyfieithwyr yn aml yn angenrheidiol; diddymu pwyllgor y dynion gan yr Arglwydd Penrhyn a phenodi E. A. Young; atal 57 o aelodau’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896 a’r anghydfod un mis ar ddeg a ddaeth i ben yn Awst 1897; anghydfod 1900–1903 ar gasglu’r undeb, contractio a diswyddo; mewnforion llechi Ffrainc o 40,000 tunnell yn 1898 i 105,000 yn 1902; teils, tollau tramor a’r cwymp mewn adeiladu wedi 1903; cau wyth chwarel yn Ffestiniog 1908–13; y rhyfel yn torri’r farchnad Almaenig; chwarela’n ddiwydiant dianghenraid yn 1917; 7,589 o ddynion yn 1939 a 3,520 yn 1945; y gyfradd marwolaeth dan ddaear yn uwch nag mewn pyllau glo (ymchwiliad 1893); silicosis. Ond mae’r hanesion economaidd yn dangos grymoedd eraill ar waith hefyd: teils rhatach, tollau dramor, cwymp yn y gwaith o godi tai wedi 1903, a cholli marchnad yr Almaen yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Daeth y Streic Fawr ar drobwynt; nid hi ar ei phen ei hun a’i creodd.FfynhonnellSlate industry in Wales: labour disputes and decline ↗Wikipedia (Saesneg)Y Penrhyn a Dinorwig y ddwy chwarel lechi fwyaf yn y byd; perchnogion a rheolwyr Saesneg eu hiaith, Anglicanaidd a Cheidwadol, y dynion yn Gymraeg, yn Anghydffurfwyr ac yn Rhyddfrydwyr, gyda chyfieithwyr yn aml yn angenrheidiol; diddymu pwyllgor y dynion gan yr Arglwydd Penrhyn a phenodi E. A. Young; atal 57 o aelodau’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896 a’r anghydfod un mis ar ddeg a ddaeth i ben yn Awst 1897; anghydfod 1900–1903 ar gasglu’r undeb, contractio a diswyddo; mewnforion llechi Ffrainc o 40,000 tunnell yn 1898 i 105,000 yn 1902; teils, tollau tramor a’r cwymp mewn adeiladu wedi 1903; cau wyth chwarel yn Ffestiniog 1908–13; y rhyfel yn torri’r farchnad Almaenig; chwarela’n ddiwydiant dianghenraid yn 1917; 7,589 o ddynion yn 1939 a 3,520 yn 1945; y gyfradd marwolaeth dan ddaear yn uwch nag mewn pyllau glo (ymchwiliad 1893); silicosis.
Lleisiau pwy sydd yn y cofnod? Dynion a ysgrifennodd y rhan fwyaf o’r papurau sydd wedi goroesi: perchnogion, rheolwyr, swyddogion undeb, aelodau seneddol. Mae haneswyr yn awr yn edrych yn fanylach ar y menywod a gadwodd y cartrefi a’r teuluoedd ynghyd drwy’r blynyddoedd caled, ac y pasiodd yr hanesion hŷn eu rhan heibio.FfynhonnellPenrhyn Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg chwarel lechi fwyaf y byd, bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, gyda bron i 3,000 o chwarelwyr; llechi i Borth Penrhyn ar Reilffordd Chwarel y Penrhyn; yr anghydfod o 22 Tachwedd 1900, yr hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain; haneswyr yn ehangu’r stori at y menywod a’r gymuned; plac gan Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol ar y canmlwyddiant yn 2003. Mae cofnodion y caban, cardiau’r ffenestri a nofelau Kate Roberts a T. Rowland Hughes ymhlith y ffyrdd i mewn i’r bywydau y mae’r papurau swyddogol yn eu gadael allan.
Lleoedd i ymweld â hwy#
| Amgueddfa Lechi Cymru, Llanberis | Gweithdai Fictoraidd Dinorwig yn Gilfach Ddu, gyda’r olwyn ddŵr fawr, inclein Vivian a bythynnod chwarelwyr o Danygrisiau. Ar gau ar gyfer gwaith adnewyddu mawr wrth ysgrifennu hyn: holwch cyn mynd. |
|---|---|
| Castell Penrhyn, Llandygái, Bangor | Castell neo-Normanaidd y Pennantiaid, 1820 hyd 1837 (yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol), sy’n adrodd stori’r llechi a stori Jamaica. |
| Llechwedd, Blaenau Ffestiniog | Cloddfa lechi y gallwch fynd i lawr iddi, i weld sut yr enillwyd llechi Ffestiniog o’r tywyllwch. |
| Rheilffordd Ffestiniog | Yn dal i redeg o’r harbwr ym Mhorthmadog i fyny i Flaenau Ffestiniog, ar hyd y lein y daeth y llechi i lawr arni. |
| Bethesda | Y gofeb lechen i’r Streic Fawr yng Nghapel Jerusalem, terasau Dyffryn Ogwen, a chwarel enfawr y Penrhyn uwchben y dref. |
| Segontium, Caernarfon | Y gaer Rufeinig y gwnaed toeau a lloriau ei hadeiladau diweddarach o lechi Cilgwyn (Cadw, mynediad am ddim). |
Llechi drwy’r oesoedd#
| OC 77 ymlaen | Caer Rufeinig Segontium, Caernarfon; toeir a llorir ei hadeiladau diweddarach â llechi |
|---|---|
| Y 12fed ganrif | Mae Cilgwyn yn Nyffryn Nantlle, y chwarel lechi hynaf yng Nghymru yn ôl y gred, wrth ei gwaith |
| 1413 | Telir tenantiaid ystad y Penrhyn am weithio 5,000 o lechi |
| 1713 | Anfonir 415,000 o lechi’r Penrhyn i Ddulyn |
| Yr 1760au | Methusalem Jones yn agor chwarel y Diffwys ym Mlaenau Ffestiniog |
| 1782 | Richard Pennant yn agor chwarel y Penrhyn yng Nghaebraichycafn |
| 1787 | Y bartneriaeth fawr gyntaf yn Ninorwig |
| 1794 | Treth ar lechi a gludir ar hyd yr arfordir ar y môr |
| 1801 | Rheilffordd Chwarel y Penrhyn yn rhedeg i Borth Penrhyn |
| 1831 | Diddymu’r dreth ar lechi |
| 20 Ebrill 1836 | Agor Rheilffordd Ffestiniog |
| 1842 | Wedi tân mawr Hamburg, daw’r Almaen yn farchnad fawr i lechi Cymru |
| 1846–47 | Taro’r Hen Wythïen yn Llechwedd |
| 1863 | Stêm ar Reilffordd Ffestiniog |
| 1870 | Profion Little Wonder; olwyn fawr De Winton yn Ninorwig |
| 27 Ebrill 1874 | Sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yng Nghaernarfon |
| 18 Hydref 1884 | 3,000 o chwarelwyr yn gorymdeithio wrth agor y coleg ym Mangor |
| Medi 1896 – Awst 1897 | Atal gwaith cyntaf y Penrhyn |
| 1898 | Yr anterth: tua hanner miliwn tunnell, rhyw 17,000 o ddynion |
| 22 Tachwedd 1900 – Tachwedd 1903 | Y Streic Fawr ym Methesda |
| 1935 | Y Chwarelwr, y ffilm Gymraeg gyntaf |
| 1969 | Cau Dinorwig |
| 25 Mai 1972 | Agor yr amgueddfa lechi yn Gilfach Ddu |
| 1979 | Cydnabod silicosis yn glefyd diwydiannol |
| 28 Gorffennaf 2021 | Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru’n dod yn Safle Treftadaeth y Byd |
Llechi, undod a goroesi: darllen anghydfod y Penrhyn → William John Parry, Coetmor → William Hugh Williams, Arafon → Richard Pennant, Arglwydd Penrhyn cyntaf → George Sholto Douglas-Pennant, ail Arglwydd Penrhyn → Bethesda → Tirwedd Llechi → Sut y symudodd Cymru’r byd: y chwyldro diwydiannol → Yr Oes Ddiwydiannol →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 22 mun NewyddLlechi, undod a goroesi: darllen anghydfod y Penrhyn
Rhwng 1900 a 1903 safodd chwarelwyr Bethesda yn erbyn perchennog chwarel lechi fwyaf y byd, yn yr anghydfod hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain. Adroddir eu hanes yma drwy’r papurau sydd wedi goroesi: hysbysiad rheolwr, naw cais yr undeb, cerdyn mewn ffenestr, y dadleuon yn y Senedd, apêl dros W. J. Parry, a’r archifau lle cedwir y gweddill.
Erthygl · 22 munSut y symudodd Cymru’r byd: y chwyldro diwydiannol
Ym Merthyr y rhedodd yr injan stêm gyntaf ar gledrau. Yn Abertawe y rhedodd y rheilffordd deithwyr gyntaf. Haearn Cymru a wnaeth gledrau’r byd, glo Cymru a yrrodd ei longau, llechi Cymru a roddodd do ar ei dinasoedd, ac yng Nghaerdydd y llofnodwyd y siec gyntaf am filiwn o bunnoedd.
Erthygl · 19 mun NewyddHaearn, Grym a Phrotest: Merthyr a Gwrthryfel 1831
Sut y gwnaeth glo, mwyn haearn a chalchfaen Ferthyr Tudful yn brifddinas haearn y byd, y meistri haearn a’u castell, y ddyled a’r caledi a yrrodd ei phobl i godi ym Mehefin 1831 dan y faner goch, a hanes Dic Penderyn a Lewsyn yr Heliwr.
Yr oes · 1800 – 1914Y Gymru Ddiwydiannol
Haearn, glo, llechi a chapel; gwrthryfeloedd, terfysgoedd a chenedl wedi’i hail-lunio mewn un ganrif.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf