Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

Sut y Toeodd Llechi Cymru’r Byd – a Pham y Cerddodd Bethesda Allan am Dair Blynedd

Prif stori llechi Cymru: hen graig Eryri, y ponciau a’r rheilffyrdd a’i cludodd i’r môr, y llongau a aeth â hi i doeau’r byd, y fargen a’r caban a wnaeth y chwarelwyr yn grefftwyr ac yn ysgolheigion, eu hundeb, a’r tair blynedd pan safodd Bethesda dros yr hawl i siarad drosti ei hun.

Llun: Chwarel Dinorwig uwchben Llanberis ar fachlud haul, o ddrôn ym mis Tachwedd 2022: mae ei ponciau a’i thomenni yn rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Llechi · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Am fwy na chan mlynedd holltwyd mynyddoedd Eryri â llaw i doi’r byd. O chwareli Dyffryn Ogwen, Llanberis, Dyffryn Nantlle, Blaenau Ffestiniog a Chorris daeth y llechi gleision, porffor a llwyd a gadwodd y glaw oddi ar strydoedd teras, melinau, ysgolion a neuaddau dinesig o Ddulyn i Hamburg, Copenhagen a Melbourne. Erbyn diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg roedd llechi gogledd-orllewin Cymru’n draean o holl lechi toi’r byd.

Crefftwyr â dawn brin oedd y dynion a’u holltodd, a Chymry Cymraeg bron bob un. Yng nghabanau’r chwarel amser cinio cynhalient ddadleuon, adroddiadau a chystadlaethau barddoni. O’u cyflogau codasant gapeli a helpu i sefydlu prifysgol. A phan oedd eu hawl i siarad drostynt eu hunain yn y fantol, safodd dynion Bethesda allan am dair blynedd, yn yr anghydfod hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain.

BleGwynedd: Dyffryn Ogwen, Llanberis, Dyffryn Nantlle, Blaenau Ffestiniog a Chorris
Y flwyddyn brysuraf1898: tua hanner miliwn tunnell o lechi, gan ryw 17,000 o ddynion
Y cewriY Penrhyn a Dinorwig, dwy chwarel lechi fwyaf y byd; yr Oakeley yn y Blaenau, y gloddfa lechi fwyaf
Eu hundebUndeb Chwarelwyr Gogledd Cymru, a sefydlwyd yng Nghaernarfon ar 27 Ebrill 1874
Y Streic FawrChwarel y Penrhyn, Bethesda, 22 Tachwedd 1900 hyd Dachwedd 1903
Treftadaeth y BydTirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru, a roddwyd ar restr UNESCO ar 28 Gorffennaf 2021

Dyma hanes hir llechi Cymru: y graig, y rheilffyrdd a’r llongau, crefft a diwylliant y chwarelwyr, a’r Streic Fawr ym Methesda. Mae gan y Streic Fawr ei herthygl hir ei hun, wedi’i chodi o amgylch y papurau sydd wedi goroesi ohoni; yma mae’n cymryd ei lle yn yr hanes ehangach.

Craig hŷn na’r mynyddoedd#

Llaid hynafol yw llechen Cymru, wedi’i wasgu a’i blygu’n garreg gannoedd o filiynau o flynyddoedd yn ôl. Gorwedd mewn gwythiennau ar draws y gogledd-orllewin. Mae’r llechfaen Gambriaidd yn rhedeg i’r de-orllewin o Gonwy tua Chricieth, a’i gweithio a wnaed yn y Penrhyn, yn Ninorwig ac yn Nyffryn Nantlle. Mae’r llechfaen Ordofigaidd yn rhedeg o Fetws-y-coed tua Phorthmadog, a’i chloddio a wnaed ym Mlaenau Ffestiniog. Gweithiwyd ail wythïen Ordofigaidd, o Langynog i Aberdyfi, o gwmpas Corris.

Darllenai’r chwarelwyr y graig fel y bydd saer yn darllen pren. Mae llechen dda’n hollti ar hyd ei hollt yn haenau mor denau ag ychydig filimetrau, a gall orwedd ar do am genedlaethau heb gracio yn y rhew. Mae Undeb Rhyngwladol y Gwyddorau Daearegol wedi enwi llechen Cymru’n Adnodd Carreg Treftadaeth Fyd-eang, am yr hyn a roddodd i adeiladau’r byd.

Gyda’r Rhufeiniaid y mae ei hanes yng Nghymru’n dechrau. To o deils oedd ar gaer Segontium yng Nghaernarfon, a sefydlwyd yn OC 77, i ddechrau, ond mae ei lefelau diweddarach yn llawn llechi, a ddefnyddiwyd i doi ac i loriau fel ei gilydd. Roedd y llechfaen agosaf ryw bum milltir i ffwrdd yng Nghilgwyn, felly o fwriad y dewisodd yr adeiladwyr hi.

Credir mai chwarel Cilgwyn yn Nyffryn Nantlle, a weithid o’r ddeuddegfed ganrif, yw’r hynaf yng Nghymru. Yn 1413 mae rhestr rent Gwilym ap Gruffudd o’r Penrhyn yn cofnodi talu deg ceiniog yr un i denantiaid am weithio pum mil o lechi. Yn y bymthegfed ganrif gofynnodd y bardd Guto’r Glyn i Ddeon Bangor, ar gân, am lond llong o lechi o Aberogwen i doi tŷ yn Henllan. Erbyn yr 1500au roedd llechi’n croesi’r môr i Iwerddon o Fiwmares a Chaernarfon, ac yn 1713 anfonodd ystad y Penrhyn 415,000 o lechi i Ddulyn mewn pedwar llwyth ar ddeg.

Mae stori hyd yn oed i’r meintiau. Rhwng 1730 ac 1740 dechreuodd chwarel y Penrhyn dorri llechi mwy a rhoi enwau iddynt a ddaeth yn safon y fasnach, o’r ‘Duchesses’ mawr, dwy droedfedd wrth un, drwy’r ‘Countesses’, y ‘Ladies’ a’r ‘Doubles’, i lawr at y ‘Singles’ bach.

Ponciau yn y mynydd#

Am ganrifoedd cloddid llechi o byllau bychain gan bartneriaethau o ddynion lleol, a dalai rent neu freindal i’r tirfeddiannwr a chario’r llechi i’r lan ar geffylau pwn ac mewn troliau. Yn yr 1760au agorodd Methusalem Jones, chwarelwr o Gilgwyn, chwarel y Diffwys uwchben yr hyn a fyddai’n Flaenau Ffestiniog, y chwarel fawr gyntaf yno.

Yna cymerodd y tirfeddianwyr y chwareli i’w dwylo eu hunain. Yn 1782 prynodd Richard Pennant, perchennog ystad y Penrhyn, y partneriaethau bychain ar ei dir, neu eu troi allan, ac agor chwarel newydd yng Nghaebraichycafn, uwchben y fan lle byddai pentref Bethesda’n tyfu o amgylch ei gapel, a godwyd yn 1820 ac a roddodd ei enw i’r dref yn ddiweddarach. Erbyn 1792 roedd yn cyflogi 500 o ddynion ac yn gwneud 15,000 tunnell o lechi’r flwyddyn. Yn 1799 dechreuodd ei asiant, James Greenfield, ei thorri’n ‘bonciau’, terasau mawr deg ar hugain i saith deg troedfedd o uchder, nes bod y mynydd i gyd yn codi’n risiau anferth.

Chwarel y Penrhyn tua 1850, a’i ponciau wedi’u torri fel grisiau anferth yn y mynydd, gyda dynion yn gweithio ac yn ffrwydro ar bob lefel.
Chwarel y Penrhyn tua 1850, a’i ponciau wedi’u torri fel grisiau anferth yn y mynydd, gyda dynion yn gweithio ac yn ffrwydro ar bob lefel. · Llun: Thomas Hosmer Shepherd, National Library of Wales, Public domain, Wikimedia Commons

Roedd gwreiddyn arall i gyfoeth Pennant. Ef oedd perchennog absennol planhigfeydd siwgr yn Jamaica a weithid gan fwy na chwe chant o Affricaniaid caeth, a rhoddodd y cyfoeth a wnaent mewn ffyrdd, dociau a’r chwarel lechi. Adroddir y ddwy stori heddiw yng Nghastell Penrhyn, ac mae Amgueddfa Cymru wedi archwilio’r cysylltiadau rhwng y diwydiant llechi, ystad y Penrhyn a Jamaica yn ei gwaith ei hun.

Dros y mynydd yn Ninorwig cymerodd partneriaeth brydles yn 1787, ac yn 1809 cymerodd y tirfeddiannwr, Thomas Assheton Smith o’r Faenol, y chwarel i’w reolaeth ei hun. Safai’r wythïen lechi bron yn unionsyth wrth yr wyneb, a thorrwyd hithau’n bonciau, ugain ym mhob un o’i dwy ran fawr, wedi’u cysylltu gan incleiniau.

Erbyn 1793 roedd Cymru eisoes yn gwneud mwy na hanner holl lechi’r deyrnas, 26,000 tunnell o 45,000. Atebodd y llywodraeth ym mis Gorffennaf 1794 â threth o ugain y cant ar yr holl lechi a gludid ar hyd yr arfordir ar y môr. Disgynnodd drymaf ar Gymru, gan mai ar long yr âi ei llechi, ond nid oedd treth ar lechi a anfonid dros y môr, a dechreuodd y gwerthiant i’r Unol Daleithiau dyfu.

I lawr i’r môr ar gledrau#

Mae llechi’n drwm, ac roedd y chwareli’n uchel yn y mynyddoedd. Yr ateb oedd y rheilffordd gul, ac yn hyn arweiniodd Cymru’r byd. Yn 1798 gosododd Pennant dramffordd geffylau o’i chwarel i’r arfordir, a daeth Rheilffordd Chwarel y Penrhyn yn ei lle yn 1801, un o’r rheilffyrdd cynharaf yn unman, i lawr at yr harbwr newydd ym Mhorth Penrhyn. O Ddinorwig cyrhaeddodd tramffordd y môr yn y Felinheli, Port Dinorwic, yn 1824; cludai Rheilffordd Nantlle lechi i Gaernarfon o 1828.

Yn 1831 diddymwyd y dreth ar lechi, a llamodd y diwydiant yn ei flaen. Ym Mlaenau Ffestiniog bu’n rhaid cario’r llechi mewn troliau i lawr i Faentwrog a’u cludo i lawr y Ddwyryd mewn cychod bach. Yn awr codwyd rheilffordd iddynt. Agorodd Rheilffordd Ffestiniog, a awdurdodwyd gan Ddeddf Seneddol yn 1832, ar 20 Ebrill 1836, gyda chanonau’n tanio i nodi’r dydd. Fe’i graddiwyd fel y rhedai’r wagenni llawn drwy ddisgyrchiant yr holl ffordd o’r Blaenau i’r harbwr ym Mhorthmadog, tua thair milltir ar ddeg a hanner, tra teithiai’r ceffylau i lawr y tu ôl yn eu wagenni ‘dandy’ eu hunain, i dynnu’r wagenni gwag yn ôl i fyny.

Injan ddwbl Rheilffordd Ffestiniog, Merddin Emrys, a adeiladwyd yn 1879, yn dringo heibio i Finffordd yn 1961, wrth ymyl rhes hir o’r wagenni llechi bach
Injan ddwbl Rheilffordd Ffestiniog, Merddin Emrys, a adeiladwyd yn 1879, yn dringo heibio i Finffordd yn 1961, wrth ymyl rhes hir o’r wagenni llechi bach · Llun: jeffowenphotos, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Yna dysgodd Cymru i’r byd sut i redeg lein o’r fath ag ager. Rheilffordd Padarn yn Ninorwig oedd y rheilffordd chwarel gyntaf i ddefnyddio locomotifau stêm, yn 1843. Daeth injans stêm cyntaf Rheilffordd Ffestiniog, Princess a Mountaineer, i wasanaeth ym mis Hydref 1863, ac yn 1870 cynhaliodd injan ddwbl Robert Fairlie, Little Wonder, ei phrofion o flaen Comisiynwyr Ymerodrol Rwsia a Chomisiynwyr Llywodraeth India.

Ar lan y dŵr roedd y llongau’n aros. Tyfodd Porthmadog o bron ddim yn borthladd llechi prysur, ac adeiladodd ei seiri llongau 201 o longau rhwng 1836 ac 1880. Erbyn 1873 roedd yn allforio 116,000 tunnell o lechi’r flwyddyn.

Harbwr Porthmadog tua 1870: llechi wedi’u pentyrru ar y cei a llongau hwylio’n aros i’w cludo i’r byd
Harbwr Porthmadog tua 1870: llechi wedi’u pentyrru ar y cei a llongau hwylio’n aros i’w cludo i’r byd · Llun: J. Newman & Co., National Library of Wales, Public domain, Wikimedia Commons

Toi’r byd#

Yn 1842 dinistriodd tân mawr ran helaeth o Hamburg, a gwnaeth y galw am lechi i’w hailgodi’r Almaen yn un o’r marchnadoedd gorau oll, yn enwedig i lechi Ffestiniog. Cariai llongau lechi Cymru i Iwerddon, i Ffrainc a’r Almaen, a thros yr Iwerydd i’r Unol Daleithiau. Mae llechi Cymru ar Neuadd San Steffan, ar Adeilad Arddangos Brenhinol Melbourne ac ar Neuadd y Ddinas Copenhagen.

Tyfai’r ffigurau o flwyddyn i flwyddyn. Erbyn diwedd yr 1860au gwnâi Cymru 350,000 tunnell o lechi’r flwyddyn, dros 100,000 ohonynt o gylch Bethesda; gwnâi Dinorwig ar ei phen ei hun 80,000 tunnell. Erbyn diwedd yr 1870au roedd y ffigur yn 450,000 tunnell, o’i gymharu ag ychydig dros 50,000 i weddill y Deyrnas Unedig, ac yn 1882 gwnâi Cymru 92 y cant o holl lechi’r deyrnas.

Ym Mlaenau Ffestiniog gorweddai’r llechfaen yn ddwfn yn y mynydd, felly ei chloddio a wnaed yn hytrach na’i chwarela, mewn siambrau mawr dan y ddaear. Wedi blynyddoedd o gloddio, trawodd John Whitehead Greaves ar yr Hen Wythïen enwog yno yn 1846–47, yn yr hyn a ddaeth yn chwarel Llechwedd. Tyfodd yr Oakeley, ar lethrau’r Allt-fawr, yn gloddfa lechi danddaearol fwyaf y byd. Tyfodd plwyf Ffestiniog o 732 o bobl yn 1801 i 11,274 yn 1881.

Chwarel Llechwedd, Blaenau Ffestiniog, yn ei hanterth: y melinau llechi, y tramffyrdd a’r tomenni dan y mynydd, o hen ffotograff a gopïwyd gan Geoff Charles yn 1976
Chwarel Llechwedd, Blaenau Ffestiniog, yn ei hanterth: y melinau llechi, y tramffyrdd a’r tomenni dan y mynydd, o hen ffotograff a gopïwyd gan Geoff Charles yn 1976 · Llun: Geoff Charles, National Library of Wales, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Cariodd y diwydiant eraill gydag ef. Adeiladodd cwmni De Winton yng Nghaernarfon injans a pheiriannau i’r chwareli, ac yn 1870 cyfarparodd weithdy cyfan i Ddinorwig, yn cael ei yrru gan olwyn ddŵr dros hanner can troedfedd ar ei thraws. Mae’r olwyn honno’n dal i droi yn Amgueddfa Lechi Cymru, yr olwyn ddŵr weithredol fwyaf ar dir mawr Prydain.

Yn 1898 cyrhaeddodd y diwydiant ei anterth: tua hanner miliwn tunnell o lechi’r flwyddyn, a rhyw 17,000 o ddynion wrth eu gwaith. Chwarel y Penrhyn, bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, oedd chwarel lechi fwyaf y ddaear, gyda bron i 3,000 o ddynion; Dinorwig, ei chymydog dros y mynydd, oedd yr ail, gyda mwy na 3,000.

Y dynion a allai ddarllen y graig#

Mae hollti llechen yn grefft na feistrolodd yr un peiriant erioed. Daeth llifiau, planiau a pheiriannau naddu i’r melinau o’r 1840au ymlaen, rhai ohonynt wedi’u dyfeisio yn y Blaenau, yn eu plith bwrdd llifio John Whitehead Greaves, ond arhosodd hollti blocyn yn llechi to yn nwylo’r dyn, y gordd a’r cŷn.

Chwarelwr ym Mlaenau Ffestiniog yn eistedd ymysg pentyrrau o lechi newydd, yn naddu pob un i’w maint â’i gyllell hir: ffotograff printiedig a gopïwyd gan Geoff Charles i’w gyfres ar fywyd y caban yn chwarel yr Oakeley, Mai 1974
Chwarelwr ym Mlaenau Ffestiniog yn eistedd ymysg pentyrrau o lechi newydd, yn naddu pob un i’w maint â’i gyllell hir: ffotograff printiedig a gopïwyd gan Geoff Charles i’w gyfres ar fywyd y caban yn chwarel yr Oakeley, Mai 1974 · Llun: Geoff Charles, National Library of Wales, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Gweithiai’r crefftwyr mewn partneriaethau bychain, criwiau bargen o dri hyd at wyth. Mewn criw o bedwar, gweithiai dau greigiwr ar y wyneb i ffrwydro a rhyddhau’r blociau; holltai holltwr hwy; a naddai naddwr y llechi i’w maint. Âi bachgen a oedd yn dysgu’r grefft, y rybelwr, o griw i griw yn rhoi help llaw, a weithiau câi flocyn ei hun i’w hollti.

Ar ddydd Llun cyntaf pob mis gosodai’r stiward ddarn o graig, ei fargen, i bob criw am bris a gytunwyd. Enillai craig wael gyfradd uwch a chraig dda gyfradd is, fel bod tâl criw yn ystyried lwc y graig. Prynai’r dynion eu rhaffau, eu cadwyni a’u harfau eu hunain, a chaent dâl ymlaen llaw bob wythnos nes i’r ‘pae mawr’ setlo’r mis. Golygai hyn eu bod yn ystyried eu hunain yn gontractwyr annibynnol, yn feistri ar eu darn eu hunain o’r mynydd, nid yn weision cyflog. Y fargen, a’r balchder a âi gyda hi, oedd wrth galon pob ffrae a ddilynodd.

Roedd yn waith peryglus. Lladdodd ffrwydro lawer o ddynion, a chafodd ymchwiliad gan y llywodraeth yn 1893 fod y gyfradd marwolaethau dan y ddaear yn y cloddfeydd llechi’n uwch nag yn y pyllau glo. Daeth llwch y melinau â’r silicosis, a dim ond yn 1979, ar ôl brwydr hir, y’i cydnabuwyd yn glefyd diwydiannol a haeddai iawndal.

Y caban: senedd awr ginio#

Diwydiant Cymraeg oedd y diwydiant llechi. Deuai ei ddynion bron i gyd o ffermydd a phentrefi’r cylch, ac ychydig a ddaeth o’r tu allan i Gymru. Yn y trefi llechi codasant gapeli ac ysgolion, ystafelloedd band a llyfrgelloedd, a gwnaethant y chwarel ei hun yn lle i ddysgu.

Amser cinio deuai’r dynion ynghyd yn y caban, y cwt ar bob lefel o’r chwarel lle bwytaent eu bwyd. Roedd yn llawer mwy na lle bwyta. Roedd yn lle i drafod gwleidyddiaeth a newyddion y dydd, i addysgu’r hunan, ac i adrodd a chystadlu ar farddoni. Cedwid cofnodion ffurfiol o’i ddadleuon a’i gystadlaethau llenyddol yn aml, a chyhoeddwyd rhai mewn cylchgrawn o’r enw Y Caban. Mae cofnodion wedi goroesi o gaban yn Llechwedd ar gyfer 1908 hyd 1910, yn cofnodi dadleuon ar ddatgysylltu’r Eglwys, ar ddiwygio tollau ac ar wleidyddiaeth y dydd.

Awr ginio mewn caban dan ddaear ym Mlaenau Ffestiniog: chwarelwyr yn eu helmedau wrth y byrddau hir gyda’u mygiau a thegell, ffotograff printiedig a gopïwyd gan Geoff Charles yn chwarel yr Oakeley, Mai 1974
Awr ginio mewn caban dan ddaear ym Mlaenau Ffestiniog: chwarelwyr yn eu helmedau wrth y byrddau hir gyda’u mygiau a thegell, ffotograff printiedig a gopïwyd gan Geoff Charles yn chwarel yr Oakeley, Mai 1974 · Llun: Geoff Charles, National Library of Wales, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Cynhelid eisteddfodau, cyfansoddid a beirniadid barddoniaeth, ac roedd gan y rhan fwyaf o’r chwareli mawr eu band eu hunain; roedd band yr Oakeley yn enwog. Cyfrifodd yr hanesydd Burn ryw hanner cant o ddynion a haeddai le yn y Bywgraffiadur Cymreig a ddechreuodd eu bywyd gwaith yn chwarelwyr llechi. Y caban oedd eu coleg.

Pan oedd chwarelwyr y Penrhyn am gael hawl iddynt eu hunain yn 1900, dyma’r hawl a enwyd ganddynt yn ail ar eu rhestr: i ddod ynghyd a thrafod ymysg ei gilydd yn y chwarel awr ginio. I’r dynion, y caban oedd y lle y gwnâi eu cymuned ei meddwl.

Rhoddodd cartrefi’r chwareli rai o’i hawduron gorau i Gymru. Adroddodd Kate Roberts, merch chwarelwr o Rosgadfan, frwydr teulu o chwarelwyr rhwng 1880 ac 1914 yn Traed mewn Cyffion (1936). Ysgrifennodd T. Rowland Hughes, mab chwarelwr o Lanberis, am brentisiaeth chwarelwr ifanc yn Y Cychwyn ac am y Streic Fawr yn Chwalfa. Cariodd Caradog Prichard, a aned ym Methesda yn 1904, lais y dyffryn i Un Nos Ola Leuad. Ac yn 1935 daeth Y Chwarelwr, ffilm am fywyd chwarelwr ym Mlaenau Ffestiniog, yn ffilm gyntaf erioed yn y Gymraeg.

Ceiniogau at brifysgol#

Rhoddodd y chwarelwyr o’u cyflogau bychain at achosion mawr dysg Cymru. Pan agorodd Coleg Prifysgol Gogledd Cymru ym Mangor ar 18 Hydref 1884, gorymdeithiodd 3,000 o chwarelwyr i’r coleg; roedd dynion chwarel y Penrhyn a chwareli eraill wedi cyfrannu mwy na £1,200 ato. Ysgrifennodd yr hanesydd John Davies fod eu ceiniogau wedi helpu i godi Prifysgol Cymru ei hun.

Prif Adeilad y Celfyddydau Prifysgol Bangor o Fynydd Bangor
Prif Adeilad y Celfyddydau Prifysgol Bangor o Fynydd Bangor · Llun: Andrew Woodvine, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Undeb iddynt eu hunain#

Gwnaeth y fargen y dynion yn falch ac yn annibynnol, ac yn araf i ffurfio undeb. Ond roedd ganddynt gwynion: bargeinion annheg, gwyliau’n cael eu torri, a gwrthod diwrnodau rhydd. Bu ymgais gyntaf. Fore Sadwrn ym mis Tachwedd 1865 daeth rhwng 1,200 a 1,500 o ddynion ynghyd uwchben Bethesda i sefydlu Cymdeithas Unedig Chwarelwyr Cymru, yr ymgais gyntaf a gofnodwyd i ffurfio undeb yn y chwareli. Methodd yn fuan, ond roedd yr hedyn wedi’i hau. Yng ngwanwyn 1874 dechreuodd chwarelwyr Dinorwig gyfarfod, ac ar 27 Ebrill 1874, yng Ngwesty’r Queen’s yng Nghaernarfon, sefydlwyd Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru. Yr un flwyddyn daeth anghydfodau yn Ninorwig ac yn y Penrhyn i ben â buddugoliaeth i’r dynion, ac erbyn Mai 1878 roedd gan yr undeb 8,368 o aelodau.

Ei ysgrifennydd cyffredinol cyntaf oedd William John Parry o Fethesda, cyfrifydd, awdur a diacon, a fu’n llywydd arno wedyn ac a lefarodd ac a ysgrifennodd dros y chwarelwyr weddill ei oes. Dilynodd W. J. Williams ef yn ysgrifennydd cyffredinol yn 1876. Arweiniodd William Hugh Williams o Fynydd Llandygái, a adwaenid wrth ei enw barddol Arafon, ddynion y Penrhyn yn yr atal gwaith yn 1896, a safodd wrth eu hochr yn gynghorwr iddynt drwy’r Streic Fawr; mae’r Bywgraffiadur yn ei gofio fel gŵr diwylliedig ac arweinydd call.

‘W. J. Parry, Coetmor, Bethesda’: y portread a argraffwyd yn ei lyfr ei hun ar y chwareli a’r chwarelwyr, 1897.
‘W. J. Parry, Coetmor, Bethesda’: y portread a argraffwyd yn ei lyfr ei hun ar y chwareli a’r chwarelwyr, 1897. · Llun: from W. J. Parry, Chwareli a Chwarelwyr (1897), Public domain, Wikimedia Commons

Saeson eu hiaith, Anglicaniaid a Cheidwadwyr oedd y perchnogion a’u rheolwyr gan mwyaf; Cymry Cymraeg, Anghydffurfwyr a Rhyddfrydwyr oedd y chwarelwyr, ac yn aml roedd angen cyfieithydd yn y trafodaethau rhwng y ddwy ochr. Yn y Penrhyn cymerodd George Sholto Douglas-Pennant ofal y chwarel yn 1885 a daeth yn ail Arglwydd Penrhyn yn 1886. Rhoddodd y pwyllgor y dygai’r dynion eu cwynion drwyddo o’r neilltu, a gwnaeth E. A. Young yn brif reolwr. Arweiniodd atal 57 o aelodau pwyllgor yr undeb ac 17 o ddynion eraill o’u gwaith ym mis Medi 1896 at atal gwaith am un mis ar ddeg, a ddaeth i ben ym mis Awst 1897 ar delerau’r perchennog gan mwyaf.

Bethesda’n cerdded allan, 1900–1903#

Yn 1900 daeth y ffrae yn ei hôl. Ni ellid casglu arian yr undeb yn y chwarel mwyach, roedd rhannau o’r graig yn cael eu gosod i gontractwyr o’r tu allan, fel y byddai’r dynion yn gweithio i gontractwr yn lle gwneud eu bargeinion eu hunain, a diswyddwyd 26 o chwarelwyr cyn i’w hachos gael ei glywed. Ar 22 Tachwedd 1900 gwrthododd y dynion ddechrau gweithio nes i’r criwiau a adawyd heb fargen gael eu rhai hwythau. O gael gorchymyn i weithio neu adael y chwarel yn dawel, cerddodd rhyw 2,800 o ddynion allan. Ni fyddai’r rhan fwyaf ohonynt yn gweithio yno eto am dair blynedd.

Chwarel y Penrhyn o Fraich Melyn, wedi’i thynnu gan John Thomas tua 1885.
Chwarel y Penrhyn o Fraich Melyn, wedi’i thynnu gan John Thomas tua 1885. · Llun: John Thomas, National Library of Wales, Public domain, Wikimedia Commons

Daliodd Bethesda at ei gilydd. Aeth tri chôr o chwarelwyr ar daith drwy Brydain i godi arian i’r teuluoedd gartref, ac anfonodd undebau llafur a gweithwyr Prydain roddion ac arian. Pan ailagorodd y chwarel ym mis Mehefin 1901 i ddynion a ddychwelai ar delerau’r perchennog, rhoddodd y teuluoedd a safai gyda’r undeb gerdyn yn y ffenestr: Nid oes bradwr yn y tŷ hwn. Arhosodd y rhan fwyaf o’r cardiau yn y ffenestri am fwy na dwy flynedd.

Cerdyn o’r anghydfod yn dal yn ffenestr Rhif 2 Fron Haul, Bethesda, pan dynnwyd y llun hwn yn 2006.
Cerdyn o’r anghydfod yn dal yn ffenestr Rhif 2 Fron Haul, Bethesda, pan dynnwyd y llun hwn yn 2006. · Llun: Eric Jones, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Aeth cannoedd o ddynion i’r de i’r maes glo i gynnal dau gartref, ac ni ddaeth llawer yn ôl byth. Ym mis Mawrth 1903 dywedodd yr aelod dros Arfon wrth Dŷ’r Cyffredin fod tua 1,400 o’r 2,800 wedi mynd i ffwrdd. Yr un flwyddyn enillodd Arglwydd Penrhyn achos enllib yn erbyn W. J. Parry am erthygl yn The Clarion, a chododd cyfeillion Parry filoedd o bunnoedd iddo.

Ym mis Tachwedd 1903, wrth i’r arian cymorth ddod i ben, pleidleisiodd y dynion i fynd yn ôl. Nid oedd yr undeb wedi’i gydnabod o hyd, ac ni chymerwyd llawer o’i arweinwyr yn ôl. Ond roedd y dyffryn wedi dangos i Brydain beth y gallai cymuned ei ddioddef dros yr hawl i siarad drosti ei hun. Yn y Senedd roedd yr aelod dros Fôn, Ellis Griffith, wedi’i ddweud mewn brawddeg: efallai fod Arglwydd Penrhyn yn berchen ar chwarel, ond nid oedd yn berchen ar y dynion.

Darllenir dogfennau’r tair blynedd hynny, yr hysbysiad a gaeodd y chwarel, naw cais yr undeb, cerdyn y ffenestr, y dadleuon yn y Senedd a’r gronfa i Parry, fesul un yn yr erthygl hir Llechi, undod a goroesi.

Wedi’r Streic Fawr#

Tra safai’r Penrhyn yn segur, prynodd adeiladwyr lechi o fannau eraill: cododd y llechi a anfonai Ffrainc i Brydain o 40,000 tunnell yn 1898 i 105,000 yn 1902. Wedi 1903 daeth dirwasgiad hir. Roedd teils clai wedi mynd yn rhatach, roedd sawl gwlad wedi rhoi tollau ar lechi Prydain, ac arafodd y gwaith o godi tai gartref. Caeodd wyth o chwareli Ffestiniog rhwng 1908 ac 1913.

Torrodd y Rhyfel Byd Cyntaf y Blaenau oddi wrth ei gwsmeriaid yn yr Almaen, ac yn 1917 cyhoeddwyd bod chwarela llechi’n ddiwydiant nad oedd yn hanfodol. Bu adfywiad byr ar ôl y rhyfel, ond daeth dirwasgiad yr 1930au a’r Ail Ryfel Byd â rhagor o gau, a syrthiodd nifer y dynion wrth eu gwaith yn niwydiant llechi’r gogledd o 7,589 yn 1939 i 3,520 erbyn 1945.

Caeodd Dinorwig ym mis Gorffennaf 1969, a chollodd 300 o chwarelwyr eu gwaith. Achubwyd ei gweithdai Fictoraidd yn Gilfach Ddu, ac ar 25 Mai 1972 agorwyd hwy’n amgueddfa, a chrefftwyr y chwarel ei hun yn dangos eu sgiliau ynddi ar y dechrau. Ni pheidiodd chwarel y Penrhyn erioed. Mae’n dal i wneud llechi heddiw, ac yn 1995 gwnaeth bron hanner yr holl lechi a gynhyrchwyd yn y Deyrnas Unedig.

Gweithdai Gilfach Ddu o’r awyr, cartref Amgueddfa Lechi Cymru yn Llanberis
Gweithdai Gilfach Ddu o’r awyr, cartref Amgueddfa Lechi Cymru yn Llanberis · Llun: Talsarnau Times, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Tirwedd Treftadaeth y Byd#

Ar 28 Gorffennaf 2021 rhoddodd UNESCO Dirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru ar Restr Treftadaeth y Byd. Mae iddi chwe rhan: chwarel y Penrhyn a Dyffryn Ogwen; chwarel Dinorwig; Dyffryn Nantlle; chwareli Gorseddau a Prince of Wales; Ffestiniog a Phorthmadog gyda Rheilffordd Ffestiniog; ac Abergynolwyn a Bryn Eglwys gyda Rheilffordd Talyllyn.

Mae geiriau UNESCO’n werth eu darllen. Roedd y dirwedd o bwys rhyngwladol ‘nid yn unig am allforio llechi, ond hefyd am allforio technoleg a gweithwyr medrus’, a ‘bu’n batrwm i chwareli llechi eraill mewn gwahanol rannau o’r byd’. Aeth chwarelwyr Cymru â’u crefft i chwareli llechi’r Unol Daleithiau, cyfandir Ewrop ac Iwerddon, ac mae’r arysgrif yn enwi pentrefi’r chwareli hefyd, gyda’u capeli, eu hystafelloedd band, eu hysgolion a’u llyfrgelloedd, a’u hiaith.

Dinorwig o’r awyr ym Mehefin 2023: ponciau, incleins a thomenni’r chwarel uwchben Llanberis, rhan o Safle Treftadaeth y Byd bellach
Dinorwig o’r awyr ym Mehefin 2023: ponciau, incleins a thomenni’r chwarel uwchben Llanberis, rhan o Safle Treftadaeth y Byd bellach · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Mae’r llechi ar doeau’r byd o hyd, ac maent yn adeiladau mwyaf newydd Cymru. Codwyd y Senedd ym Mae Caerdydd o lechi a derw Cymru, ac mae Canolfan Mileniwm Cymru’n gwisgo haenau o lechi o’r hen chwareli: porffor o’r Penrhyn, glas o Gwt-y-Bugail, gwyrdd o Nantlle, llwyd o Lechwedd a du o Gorris. Ac yn y trefi llechi, o Fethesda i’r Blaenau, iaith y chwarelwyr yw iaith yr aelwyd a’r stryd o hyd.

Darllen y dystiolaeth#

Mae haneswyr yn cytuno ar ffeithiau mawr yr hanes: maint y diwydiant, crefft y dynion, dyddiadau’r undeb a’r Streic Fawr. Maent yn darllen rhai o’i gwestiynau mewn ffyrdd gwahanol, ac mae’n werth gwybod sut.

Am beth oedd y Streic Fawr? Dywedodd arweinwyr y dynion eu hunain mai brwydr ydoedd dros yr hawl i ddewis eu llefarwyr eu hunain ac i gael undeb y byddai’r perchennog yn ei gydnabod; yno y mae naw pwynt W. J. Parry yn 1901 yn dechrau. Mae haneswyr diweddarach wedi edrych yn fanwl ar y gwaith ei hun: roedd yr achosion yn gymhleth, ac yn eu plith roedd gosod rhannau o’r chwarel i gontractwyr, a fygythiai’r fargen a gafael y dynion ar eu craig eu hunain. Yr astudiaeth lawnaf o’r chwarelwyr a’u hundeb yw The North Wales Quarrymen, 1874–1922 gan R. Merfyn Jones. Mae’r ddau ddarlleniad yn cyd-fynd: i ddynion Bethesda, un achos oedd yr hawl i siarad drostynt eu hunain a’r hawl i weithio fel crefftwyr.

A ddaeth y Streic Fawr â’r diwydiant i ben? Felly y’i cofir yn aml yn nyffrynnoedd y llechi, ac fe ysgydwodd y streic hyder y prynwyr ac agor marchnad Prydain i lechi Ffrainc. Ond mae’r hanesion economaidd yn dangos grymoedd eraill ar waith hefyd: teils rhatach, tollau dramor, cwymp yn y gwaith o godi tai wedi 1903, a cholli marchnad yr Almaen yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Daeth y Streic Fawr ar drobwynt; nid hi ar ei phen ei hun a’i creodd.

Lleisiau pwy sydd yn y cofnod? Dynion a ysgrifennodd y rhan fwyaf o’r papurau sydd wedi goroesi: perchnogion, rheolwyr, swyddogion undeb, aelodau seneddol. Mae haneswyr yn awr yn edrych yn fanylach ar y menywod a gadwodd y cartrefi a’r teuluoedd ynghyd drwy’r blynyddoedd caled, ac y pasiodd yr hanesion hŷn eu rhan heibio. Mae cofnodion y caban, cardiau’r ffenestri a nofelau Kate Roberts a T. Rowland Hughes ymhlith y ffyrdd i mewn i’r bywydau y mae’r papurau swyddogol yn eu gadael allan.

Lleoedd i ymweld â hwy#

Amgueddfa Lechi Cymru, LlanberisGweithdai Fictoraidd Dinorwig yn Gilfach Ddu, gyda’r olwyn ddŵr fawr, inclein Vivian a bythynnod chwarelwyr o Danygrisiau. Ar gau ar gyfer gwaith adnewyddu mawr wrth ysgrifennu hyn: holwch cyn mynd.
Castell Penrhyn, Llandygái, BangorCastell neo-Normanaidd y Pennantiaid, 1820 hyd 1837 (yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol), sy’n adrodd stori’r llechi a stori Jamaica.
Llechwedd, Blaenau FfestiniogCloddfa lechi y gallwch fynd i lawr iddi, i weld sut yr enillwyd llechi Ffestiniog o’r tywyllwch.
Rheilffordd FfestiniogYn dal i redeg o’r harbwr ym Mhorthmadog i fyny i Flaenau Ffestiniog, ar hyd y lein y daeth y llechi i lawr arni.
BethesdaY gofeb lechen i’r Streic Fawr yng Nghapel Jerusalem, terasau Dyffryn Ogwen, a chwarel enfawr y Penrhyn uwchben y dref.
Segontium, CaernarfonY gaer Rufeinig y gwnaed toeau a lloriau ei hadeiladau diweddarach o lechi Cilgwyn (Cadw, mynediad am ddim).

Llechi drwy’r oesoedd#

OC 77 ymlaenCaer Rufeinig Segontium, Caernarfon; toeir a llorir ei hadeiladau diweddarach â llechi
Y 12fed ganrifMae Cilgwyn yn Nyffryn Nantlle, y chwarel lechi hynaf yng Nghymru yn ôl y gred, wrth ei gwaith
1413Telir tenantiaid ystad y Penrhyn am weithio 5,000 o lechi
1713Anfonir 415,000 o lechi’r Penrhyn i Ddulyn
Yr 1760auMethusalem Jones yn agor chwarel y Diffwys ym Mlaenau Ffestiniog
1782Richard Pennant yn agor chwarel y Penrhyn yng Nghaebraichycafn
1787Y bartneriaeth fawr gyntaf yn Ninorwig
1794Treth ar lechi a gludir ar hyd yr arfordir ar y môr
1801Rheilffordd Chwarel y Penrhyn yn rhedeg i Borth Penrhyn
1831Diddymu’r dreth ar lechi
20 Ebrill 1836Agor Rheilffordd Ffestiniog
1842Wedi tân mawr Hamburg, daw’r Almaen yn farchnad fawr i lechi Cymru
1846–47Taro’r Hen Wythïen yn Llechwedd
1863Stêm ar Reilffordd Ffestiniog
1870Profion Little Wonder; olwyn fawr De Winton yn Ninorwig
27 Ebrill 1874Sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yng Nghaernarfon
18 Hydref 18843,000 o chwarelwyr yn gorymdeithio wrth agor y coleg ym Mangor
Medi 1896 – Awst 1897Atal gwaith cyntaf y Penrhyn
1898Yr anterth: tua hanner miliwn tunnell, rhyw 17,000 o ddynion
22 Tachwedd 1900 – Tachwedd 1903Y Streic Fawr ym Methesda
1935Y Chwarelwr, y ffilm Gymraeg gyntaf
1969Cau Dinorwig
25 Mai 1972Agor yr amgueddfa lechi yn Gilfach Ddu
1979Cydnabod silicosis yn glefyd diwydiannol
28 Gorffennaf 2021Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru’n dod yn Safle Treftadaeth y Byd

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf