Hanes Cymru / Llinell amser / Y Gymru Ddiwydiannol

3 Mehefin 1831

Gwrthryfel Merthyr

Mae gweithwyr yn cipio Merthyr ac yn codi’r faner goch. Crogir Dic Penderyn yng Nghaerdydd.

Llun: Gwrthryfel Merthyr, wedi’i lunio gan Hablot Knight Browne, 1887 · Hablot Knight Browne, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ym mis Mehefin 1831 cododd gweithwyr Merthyr Tudful yn erbyn torri cyflogau a cholli gwaith. Dyma’r tro cyntaf ym Mhrydain i’r faner goch gael ei chodi’n faner i weithwyr mewn gwrthryfel.

PrydMehefin 1831
BleMerthyr Tudful
ArweinyddLewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr
CofirDic Penderyn, a grogwyd 13 Awst 1831

Y gwrthryfel#

Roedd cyflogau wedi’u torri a dynion wedi’u diswyddo. Ysbeiliodd y dorf y llys dyledion a dinistrio’i lyfrau.

Ar 2 Mehefin arweiniodd Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, y dorf i Westy’r Castell i ofyn am fara rhatach a chyflogau gwell. Agorodd milwyr y 93ain Highlanders dân, a lladdwyd hyd at 24 o bobl.

Dic Penderyn#

Restiwyd chwech ar hugain. Cyhuddwyd Richard Lewis, Dic Penderyn, labrwr a glöwr o Aberafan, o drywanu’r Preifat Donald Black, er na allai Black ei adnabod ac nad oedd tystiolaeth i Dic chwarae unrhyw ran fawr yn y gwrthryfel.

Arwyddodd dros 11,000 o bobl ddeiseb dros ei fywyd. Fe’i crogwyd yng Nghaerdydd am wyth y bore ar 13 Awst 1831, yn 23 oed. Ei eiriau olaf oedd “O Arglwydd, dyma gamwedd”.

Y llechen i Dic Penderyn y tu allan i Farchnad Caerdydd
Y llechen i Dic Penderyn y tu allan i Farchnad Caerdydd · Llun: John Levin, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Merthyr dros Gymru#

Mae teimlad cryf yng Nghymru i Dic Penderyn gael ei ladd ar gam. Yn 1874 cyffesodd Ianto Parker, ar ei wely angau yn America, mai ef a wnaeth y drosedd.

Mae Dic yn gorwedd yn y Santes Fair, Aberafan, lle codwyd cofeb yn 1966, a gwnaed deisebau am ei bardwn yn 2015 a 2016. Alltudiwyd Lewsyn yr Heliwr, a bu farw yn Port Macquarie yn 1847.

Bedd Dic Penderyn yn y Santes Fair, Aberafan, gyda’i gofeb o 1966
Bedd Dic Penderyn yn y Santes Fair, Aberafan, gyda’i gofeb o 1966 · Llun: John Lord, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
Y gofeb i Dic Penderyn wrth y Llyfrgell Ganolog, Merthyr Tudful
Y gofeb i Dic Penderyn wrth y Llyfrgell Ganolog, Merthyr Tudful · Llun: A J Paxton, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Lle digwyddodd

Y bobl

1808–1831

Dic Penderyn

Richard Lewis (wedi’i gofnodi)

Crogwyd ar ôl Gwrthryfel Merthyr am drosedd y credai llawer na wnaeth ei chyflawni.

Dic Penderyn

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Pont y Borth

    Mae pont grog Thomas Telford yn cysylltu Ynys Môn â’r tir mawr, gan gludo’r ffordd o Lundain i Gaergybi ac Iwerddon.

    Pont y Borth
  2. Copperopolis

    Mae ffwrneisi rhan isaf cwm Tawe yn cynhyrchu’r rhan fwyaf o gopr Prydain. Daw Abertawe’n brifddinas copr y byd.

    Copperopolis
  3. Diddymu’r dreth ar lechi

    Diddymir treth 1794 ar lechi a gludid ar y môr, ac mae diwydiant llechi Cymru’n llamu ymlaen.

    Diddymu’r dreth ar lechi
  4. Agor Rheilffordd Ffestiniog

    Mae’r rheilffordd lechi o Flaenau Ffestiniog i Borthmadog yn agor, a’i wagenni llwythog yn rhedeg yr holl ffordd i lawr drwy ddisgyrchiant.

    Agor Rheilffordd Ffestiniog

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf