Yn OC 77 neu 78, wedi i Agricola gipio Ynys Môn, cododd y Rhufeiniaid gaer ar y bryn uwchben aber afon Seiont, yn edrych dros y Fenai. Segontium oedd eu henw arni, o’r afon. Am dros dri chan mlynedd hon oedd prif gaer Rufeinig y gogledd-orllewin, a gwnaeth traddodiad Cymru hi’n gartref i Elen, priodferch Macsen Wledig.FfynhonnellSegontium ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Wheeler (1924) a Casey, Davies ac Evans (1993) (Saesneg)Fe’i sefydlwyd gan Agricola yn OC 77 neu 78 uwchben y Fenai; i tua 1,000 o filwyr cynorthwyol; erbyn y drydedd ganrif fe’i daliwyd gan tua 500 o wŷr Cohort Cyntaf y Sunici; roedd pobl ynddi hyd o leiaf 394; teml i Mithras gerllaw; ym Mreuddwyd Macsen ceir Elen yn y gaer ar aber Seiont; mae’r Historia Brittonum yn sôn am fedd Custennin yng Nghaer Seint; yng ngofal Cadw.
| Pryd | Fe’i sefydlwyd yn OC 77 neu 78; fe’i daliwyd hyd o leiaf 394 |
|---|---|
| Ble | Caernarfon, ar y bryn uwchben afon Seiont |
| Pwy | Fe’i codwyd gan fyddin Agricola; fe’i daliwyd wedyn gan Gohort Cyntaf y Sunici |
| Yn nhraddodiad Cymru | Caer Seint, caer Elen a Macsen |
Gwylio dros Fôn#
Codwyd Segontium i uned gynorthwyol o tua mil o wŷr, i ddal y gogledd-orllewin a gwylio’r croesi i Fôn. Erbyn y drydedd ganrif fe’i daliwyd gan tua phum cant o wŷr Cohort Cyntaf y Sunici. Roedd milwyr yma o hyd yn 394, bron ar ddiwedd Prydain Rufeinig.FfynhonnellSegontium ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Wheeler (1924) a Casey, Davies ac Evans (1993) (Saesneg)Fe’i sefydlwyd gan Agricola yn OC 77 neu 78 uwchben y Fenai; i tua 1,000 o filwyr cynorthwyol; erbyn y drydedd ganrif fe’i daliwyd gan tua 500 o wŷr Cohort Cyntaf y Sunici; roedd pobl ynddi hyd o leiaf 394; teml i Mithras gerllaw; ym Mreuddwyd Macsen ceir Elen yn y gaer ar aber Seiont; mae’r Historia Brittonum yn sôn am fedd Custennin yng Nghaer Seint; yng ngofal Cadw.
Ger y gaer safai teml i Mithras, duw a garai milwyr Rhufain yn fawr.FfynhonnellSegontium ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Wheeler (1924) a Casey, Davies ac Evans (1993) (Saesneg)Fe’i sefydlwyd gan Agricola yn OC 77 neu 78 uwchben y Fenai; i tua 1,000 o filwyr cynorthwyol; erbyn y drydedd ganrif fe’i daliwyd gan tua 500 o wŷr Cohort Cyntaf y Sunici; roedd pobl ynddi hyd o leiaf 394; teml i Mithras gerllaw; ym Mreuddwyd Macsen ceir Elen yn y gaer ar aber Seiont; mae’r Historia Brittonum yn sôn am fedd Custennin yng Nghaer Seint; yng ngofal Cadw.

Elen Luyddog#
Wedi i’r Rhufeiniaid fynd, cofiodd y Cymry Segontium fel Caer Seint, a’i gwneud yn gefndir un o’u chwedlau gorau. Ym Mreuddwyd Macsen Wledig, mae ymerawdwr Rhufain yn breuddwydio am forwyn mewn gwlad bell, ac mae ei negeswyr yn ei chael yn y gaer ar aber Seiont. Elen yw hi, a daw Macsen i Brydain i’w phriodi.FfynonellauSegontium ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Wheeler (1924) a Casey, Davies ac Evans (1993) (Saesneg)Fe’i sefydlwyd gan Agricola yn OC 77 neu 78 uwchben y Fenai; i tua 1,000 o filwyr cynorthwyol; erbyn y drydedd ganrif fe’i daliwyd gan tua 500 o wŷr Cohort Cyntaf y Sunici; roedd pobl ynddi hyd o leiaf 394; teml i Mithras gerllaw; ym Mreuddwyd Macsen ceir Elen yn y gaer ar aber Seiont; mae’r Historia Brittonum yn sôn am fedd Custennin yng Nghaer Seint; yng ngofal Cadw.The Dream of Macsen Wledig ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Macsen Wledig, Ymerawdwr Rhufain, yn breuddwydio un noson am forwyn hyfryd mewn gwlad bell ryfeddol; mae ei negeswyr yn ei chael mewn castell ym Mhrydain, merch i bennaeth yn Segontium; mae Elen yn ei dderbyn a’i garu; mae’n peri codi tri chastell i’w briodferch ac yn rhoi rheolaeth yr ynys i’w thad; gyda gwŷr Prydain dan Gynan, brawd Elen, mae’n ennill Rhufain yn ôl, ac yn eu gwobrwyo â’r rhan o Âl a ddaw’n Llydaw.
Mae’r Historia Brittonum, a ysgrifennwyd yng Nghymru yn y nawfed ganrif, yn sôn am fedd Custennin, mab ymerawdwr, yng Nghaer Seint. Mae hen eglwys plwyf Caernarfon, Llanbeblig, wedi’i henwi ar ôl Peblig, mab Macsen ac Elen yn ôl traddodiad Cymru.FfynonellauSegontium ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Wheeler (1924) a Casey, Davies ac Evans (1993) (Saesneg)Fe’i sefydlwyd gan Agricola yn OC 77 neu 78 uwchben y Fenai; i tua 1,000 o filwyr cynorthwyol; erbyn y drydedd ganrif fe’i daliwyd gan tua 500 o wŷr Cohort Cyntaf y Sunici; roedd pobl ynddi hyd o leiaf 394; teml i Mithras gerllaw; ym Mreuddwyd Macsen ceir Elen yn y gaer ar aber Seiont; mae’r Historia Brittonum yn sôn am fedd Custennin yng Nghaer Seint; yng ngofal Cadw.Magnus Maximus ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Bu farw yn Aquileia, 28 Awst 388. Fel Macsen Wledig, mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn dad sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; gydag Elen mae’n draddodiadol yn dad i Sant Peblig o Gaernarfon.
Segontium heddiw#
Mae sylfeini adeiladau’r gaer yn agored ar y bryn uwchben Caernarfon heddiw, yng ngofal Cadw. Islaw iddynt, fil o flynyddoedd wedi’r Rhufeiniaid, cododd Edward I Gastell Caernarfon.FfynhonnellSegontium ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Wheeler (1924) a Casey, Davies ac Evans (1993) (Saesneg)Fe’i sefydlwyd gan Agricola yn OC 77 neu 78 uwchben y Fenai; i tua 1,000 o filwyr cynorthwyol; erbyn y drydedd ganrif fe’i daliwyd gan tua 500 o wŷr Cohort Cyntaf y Sunici; roedd pobl ynddi hyd o leiaf 394; teml i Mithras gerllaw; ym Mreuddwyd Macsen ceir Elen yn y gaer ar aber Seiont; mae’r Historia Brittonum yn sôn am fedd Custennin yng Nghaer Seint; yng ngofal Cadw.
Y lle cadarn#
Daw’r enw Segontium o afon Seiont, neu o anheddiad Brythonig a enwyd ar ei hôl, a gellir ei gyfieithu’n ‘lle cadarn’. Yn yr Hen Gymraeg Cair Segeint ydoedd.FfynhonnellSegontium ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Wheeler (1924) a Casey, Davies ac Evans (1993) (Saesneg)Fe’i sefydlwyd gan Agricola yn OC 77 neu 78 uwchben y Fenai; i tua 1,000 o filwyr cynorthwyol; erbyn y drydedd ganrif fe’i daliwyd gan tua 500 o wŷr Cohort Cyntaf y Sunici; roedd pobl ynddi hyd o leiaf 394; teml i Mithras gerllaw; ym Mreuddwyd Macsen ceir Elen yn y gaer ar aber Seiont; mae’r Historia Brittonum yn sôn am fedd Custennin yng Nghaer Seint; yng ngofal Cadw. Roedd ffordd Rufeinig yn ei chysylltu â’r gaer lengol yng Nghaer, ac o’i bryn uwchben yr aber roedd golwg wych ar y Fenai.FfynhonnellSegontium ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Wheeler (1924) a Casey, Davies ac Evans (1993) (Saesneg)Fe’i sefydlwyd gan Agricola yn OC 77 neu 78 uwchben y Fenai; i tua 1,000 o filwyr cynorthwyol; erbyn y drydedd ganrif fe’i daliwyd gan tua 500 o wŷr Cohort Cyntaf y Sunici; roedd pobl ynddi hyd o leiaf 394; teml i Mithras gerllaw; ym Mreuddwyd Macsen ceir Elen yn y gaer ar aber Seiont; mae’r Historia Brittonum yn sôn am fedd Custennin yng Nghaer Seint; yng ngofal Cadw.
Caer o gerrig#
Yn hanner cyntaf yr ail ganrif ailgodwyd ei hamddiffynfeydd pren mewn carreg, a chodwyd tŷ cwrt mawr gyda’i faddondy bach ei hun y tu mewn. Efallai mai cartref swyddog pwysig ydoedd, y gŵr a ofalai am fwyngloddiau’r ardal efallai.FfynhonnellSegontium ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Wheeler (1924) a Casey, Davies ac Evans (1993) (Saesneg)Fe’i sefydlwyd gan Agricola yn OC 77 neu 78 uwchben y Fenai; i tua 1,000 o filwyr cynorthwyol; erbyn y drydedd ganrif fe’i daliwyd gan tua 500 o wŷr Cohort Cyntaf y Sunici; roedd pobl ynddi hyd o leiaf 394; teml i Mithras gerllaw; ym Mreuddwyd Macsen ceir Elen yn y gaer ar aber Seiont; mae’r Historia Brittonum yn sôn am fedd Custennin yng Nghaer Seint; yng ngofal Cadw. Mae arysgrif ar draphont ddŵr o oes yr ymerawdwr Septimius Severus yn enwi Cohort Cyntaf y Sunici, a godwyd gyntaf ymhlith y Sunici yn yr hyn sydd heddiw’n Wlad Belg. Yn ei chanrifoedd olaf prif waith y gaer oedd gwarchod arfordir gogledd Cymru rhag ysbeilwyr o Iwerddon.FfynhonnellSegontium ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Wheeler (1924) a Casey, Davies ac Evans (1993) (Saesneg)Fe’i sefydlwyd gan Agricola yn OC 77 neu 78 uwchben y Fenai; i tua 1,000 o filwyr cynorthwyol; erbyn y drydedd ganrif fe’i daliwyd gan tua 500 o wŷr Cohort Cyntaf y Sunici; roedd pobl ynddi hyd o leiaf 394; teml i Mithras gerllaw; ym Mreuddwyd Macsen ceir Elen yn y gaer ar aber Seiont; mae’r Historia Brittonum yn sôn am fedd Custennin yng Nghaer Seint; yng ngofal Cadw.
Yng nghof y Brythoniaid#
Cyfrifodd yr Historia Brittonum Gair Segeint ymhlith 28 dinas Prydain. Yn yr unfed ganrif ar ddeg cododd y Normaniaid domen gerllaw, a daeth y pentref o’i chwmpas yn ddechrau tref Caernarfon.FfynhonnellSegontium ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Wheeler (1924) a Casey, Davies ac Evans (1993) (Saesneg)Fe’i sefydlwyd gan Agricola yn OC 77 neu 78 uwchben y Fenai; i tua 1,000 o filwyr cynorthwyol; erbyn y drydedd ganrif fe’i daliwyd gan tua 500 o wŷr Cohort Cyntaf y Sunici; roedd pobl ynddi hyd o leiaf 394; teml i Mithras gerllaw; ym Mreuddwyd Macsen ceir Elen yn y gaer ar aber Seiont; mae’r Historia Brittonum yn sôn am fedd Custennin yng Nghaer Seint; yng ngofal Cadw. O gwmpas y gaer cafwyd pentref sifil, teml Mithras a mynwent, ac mae lle i’r gaer mewn nofelau modern hefyd, yn The Crystal Cave a The Hollow Hills gan Mary Stewart.FfynhonnellSegontium ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Wheeler (1924) a Casey, Davies ac Evans (1993) (Saesneg)Fe’i sefydlwyd gan Agricola yn OC 77 neu 78 uwchben y Fenai; i tua 1,000 o filwyr cynorthwyol; erbyn y drydedd ganrif fe’i daliwyd gan tua 500 o wŷr Cohort Cyntaf y Sunici; roedd pobl ynddi hyd o leiaf 394; teml i Mithras gerllaw; ym Mreuddwyd Macsen ceir Elen yn y gaer ar aber Seiont; mae’r Historia Brittonum yn sôn am fedd Custennin yng Nghaer Seint; yng ngofal Cadw.
Ffynonellau a darllen pellach





