Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

c. 77 OC

Caer Segontium

Mae Rhufain yn codi caer uwchben Afon Menai lle mae Caernarfon heddiw. Yn ôl traddodiad Cymru, yma y priododd Macsen Wledig ag Elen.

Llun: Sylfeini wedi’u cloddio yng nghaer Rufeinig Segontium, Caernarfon · Wolfgang Sauber, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Yn OC 77 neu 78, wedi i Agricola gipio Ynys Môn, cododd y Rhufeiniaid gaer ar y bryn uwchben aber afon Seiont, yn edrych dros y Fenai. Segontium oedd eu henw arni, o’r afon. Am dros dri chan mlynedd hon oedd prif gaer Rufeinig y gogledd-orllewin, a gwnaeth traddodiad Cymru hi’n gartref i Elen, priodferch Macsen Wledig.

PrydFe’i sefydlwyd yn OC 77 neu 78; fe’i daliwyd hyd o leiaf 394
BleCaernarfon, ar y bryn uwchben afon Seiont
PwyFe’i codwyd gan fyddin Agricola; fe’i daliwyd wedyn gan Gohort Cyntaf y Sunici
Yn nhraddodiad CymruCaer Seint, caer Elen a Macsen

Gwylio dros Fôn#

Codwyd Segontium i uned gynorthwyol o tua mil o wŷr, i ddal y gogledd-orllewin a gwylio’r croesi i Fôn. Erbyn y drydedd ganrif fe’i daliwyd gan tua phum cant o wŷr Cohort Cyntaf y Sunici. Roedd milwyr yma o hyd yn 394, bron ar ddiwedd Prydain Rufeinig.

Ger y gaer safai teml i Mithras, duw a garai milwyr Rhufain yn fawr.

Muriau isel yr adeiladau y tu mewn i Segontium, ar y bryn uwchben Caernarfon.
Muriau isel yr adeiladau y tu mewn i Segontium, ar y bryn uwchben Caernarfon. · Llun: JThomas, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Elen Luyddog#

Wedi i’r Rhufeiniaid fynd, cofiodd y Cymry Segontium fel Caer Seint, a’i gwneud yn gefndir un o’u chwedlau gorau. Ym Mreuddwyd Macsen Wledig, mae ymerawdwr Rhufain yn breuddwydio am forwyn mewn gwlad bell, ac mae ei negeswyr yn ei chael yn y gaer ar aber Seiont. Elen yw hi, a daw Macsen i Brydain i’w phriodi.

Mae’r Historia Brittonum, a ysgrifennwyd yng Nghymru yn y nawfed ganrif, yn sôn am fedd Custennin, mab ymerawdwr, yng Nghaer Seint. Mae hen eglwys plwyf Caernarfon, Llanbeblig, wedi’i henwi ar ôl Peblig, mab Macsen ac Elen yn ôl traddodiad Cymru.

Segontium heddiw#

Mae sylfeini adeiladau’r gaer yn agored ar y bryn uwchben Caernarfon heddiw, yng ngofal Cadw. Islaw iddynt, fil o flynyddoedd wedi’r Rhufeiniaid, cododd Edward I Gastell Caernarfon.

Y lle cadarn#

Daw’r enw Segontium o afon Seiont, neu o anheddiad Brythonig a enwyd ar ei hôl, a gellir ei gyfieithu’n ‘lle cadarn’. Yn yr Hen Gymraeg Cair Segeint ydoedd. Roedd ffordd Rufeinig yn ei chysylltu â’r gaer lengol yng Nghaer, ac o’i bryn uwchben yr aber roedd golwg wych ar y Fenai.

Caer o gerrig#

Yn hanner cyntaf yr ail ganrif ailgodwyd ei hamddiffynfeydd pren mewn carreg, a chodwyd tŷ cwrt mawr gyda’i faddondy bach ei hun y tu mewn. Efallai mai cartref swyddog pwysig ydoedd, y gŵr a ofalai am fwyngloddiau’r ardal efallai. Mae arysgrif ar draphont ddŵr o oes yr ymerawdwr Septimius Severus yn enwi Cohort Cyntaf y Sunici, a godwyd gyntaf ymhlith y Sunici yn yr hyn sydd heddiw’n Wlad Belg. Yn ei chanrifoedd olaf prif waith y gaer oedd gwarchod arfordir gogledd Cymru rhag ysbeilwyr o Iwerddon.

Yng nghof y Brythoniaid#

Cyfrifodd yr Historia Brittonum Gair Segeint ymhlith 28 dinas Prydain. Yn yr unfed ganrif ar ddeg cododd y Normaniaid domen gerllaw, a daeth y pentref o’i chwmpas yn ddechrau tref Caernarfon. O gwmpas y gaer cafwyd pentref sifil, teml Mithras a mynwent, ac mae lle i’r gaer mewn nofelau modern hefyd, yn The Crystal Cave a The Hollow Hills gan Mary Stewart.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Lle digwyddodd

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Caer Caerllion (archaeoleg)

    Mae’r Ail Leng Awgwstaidd yn codi Isca, caer i 5,000 o filwyr gyda baddondai ac amffitheatr, i gadw’r Silwriaid dan reolaeth.

    Caer Caerllion
  2. Agricola’n cwblhau’r goncwest (wedi’i gofnodi)

    Mae’r llywodraethwr Agricola yn trechu’r Ordofigiaid ac yn cipio Ynys Môn. Cedwir Cymru gan rwydwaith o gaerau fel Segontium yng Nghaernarfon.

    Agricola’n cwblhau’r goncwest
  3. Aur Rhufeinig Dolaucothi (archaeoleg)

    Mae peirianwyr Rhufeinig yn cloddio am aur yn nyffryn Cothi, gan ddefnyddio dyfrffosydd i olchi’r llethrau. Dyma’r unig fwynglawdd aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain.

    Aur Rhufeinig Dolaucothi
  4. Yr amffitheatr yng Nghaerllion (archaeoleg)

    Codir amffitheatr i chwe mil o bobl ger caer Caerllion. Yn ddiweddarach roedd traddodiad Cymru yn ei chofio fel Bord Gron Arthur.

    Yr amffitheatr yng Nghaerllion

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf