Hanes Cymru / Llinell amser / Y Gymru Ddiwydiannol

1819

Yr Orsedd yn ymuno â’r Eisteddfod

Yng ngwesty’r Ivy Bush yng Nghaerfyrddin, mae Iolo Morganwg yn dod â Gorsedd y Beirdd i mewn i’r eisteddfod, lle bu byth er hynny.

Llun: Gwesty’r Ivy Bush Royal, Caerfyrddin · Gerald England, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Yn 1819, yn yr eisteddfod yn yr Ivy Bush yng Nghaerfyrddin, cynhaliodd Iolo Morganwg Orsedd y Beirdd, ac mae’r Orsedd wedi bod yn rhan o’r eisteddfod byth oddi ar hynny.

Pryd1819
BleYr Ivy Bush, Caerfyrddin
Daeth â hiIolo Morganwg
Gwobr yr awdl orauGwallter Mechain

Eisteddfod Caerfyrddin#

Roedd yr Esgob Thomas Burgess o Dyddewi’n awyddus i gynnal eisteddfod daleithiol yng Nghaerfyrddin, ac yn 1819 cyfarfu yn yr Ivy Bush. Enillodd Gwallter Mechain y wobr am yr awdl orau.

Clymodd Iolo Morganwg ruban glas am ei fraich, yn arwydd ei fod bellach yn perthyn i Urdd Beirdd yr Orsedd.

Cylch o gerrig#

Fore trannoeth, yng ngerddi’r gwesty, cynhaliwyd Gorsedd mewn cylch bach o gerrig a dynnodd Iolo o’i boced.

Roedd Iolo wedi dod â Gorsedd Beirdd Ynys Prydain i fod yn 1792. Yng ngeiriau G. J. Williams, “rhoddodd Iolo sefydliad cenedlaethol i genedl y Cymry”.

Cerrig yr Orsedd ym Mharc Caerfyrddin
Cerrig yr Orsedd ym Mharc Caerfyrddin · Llun: Jaggery, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Gorsedd ac Eisteddfod ynghyd#

O 1819 hyd 1858 cynhaliwyd Gorseddau yn yr eisteddfodau taleithiol. Roedd eisteddfod Ab Ithel yn Llangollen yn 1858 yn drobwynt, ac yn 1861 cyfarfu’r Eisteddfod Genedlaethol a’r Orsedd gyntaf yn Aberdâr.

Gorsedd y Beirdd yn eisteddfod Lerpwl 1884
Gorsedd y Beirdd yn eisteddfod Lerpwl 1884 · Llun: John Thomas, Public domain, Wikimedia Commons

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

1747–1826

Iolo Morganwg

Edward Williams (wedi’i gofnodi)

Saer maen, bardd a gweledydd a sefydlodd Orsedd y Beirdd, a achubodd hen lawysgrifau Cymraeg ac a ddysgodd i Gymru ei gweld ei hun yn genedl.

Iolo Morganwg

Cyn ac wedyn

  1. Seren Gomer

    Cyhoeddir rhifyn cyntaf Seren Gomer yn Abertawe, y papur newydd wythnosol cyntaf yn Gymraeg.

    Seren Gomer
  2. Doc Penfro

    Mae’r Llynges Frenhinol yn symud ei dociau i Ddoc Penfro. Dros y ganrif nesaf mae’n lansio mwy na 250 o longau, pump ohonynt yn gychod brenhinol.

    Doc Penfro
  3. Darganfod Dynes Goch Pafiland

    Mae William Buckland yn cloddio yn ogof Goat’s Hole ar Benrhyn Gŵyr ac yn dod o hyd i sgerbwd wedi’i liwio’n goch. Dyma’r gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop.

    Darganfod Dynes Goch Pafiland
  4. Pont y Borth

    Mae pont grog Thomas Telford yn cysylltu Ynys Môn â’r tir mawr, gan gludo’r ffordd o Lundain i Gaergybi ac Iwerddon.

    Pont y Borth

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf