Iolo Morganwg
Edward Williams (wedi’i gofnodi)Saer maen, bardd a gweledydd a sefydlodd Orsedd y Beirdd, a achubodd hen lawysgrifau Cymraeg ac a ddysgodd i Gymru ei gweld ei hun yn genedl.
Iolo Morganwg
Hanes Cymru / Llinell amser / Y Gymru Ddiwydiannol
1819
Yng ngwesty’r Ivy Bush yng Nghaerfyrddin, mae Iolo Morganwg yn dod â Gorsedd y Beirdd i mewn i’r eisteddfod, lle bu byth er hynny.
Llun: Gwesty’r Ivy Bush Royal, Caerfyrddin · Gerald England, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Yn 1819, yn yr eisteddfod yn yr Ivy Bush yng Nghaerfyrddin, cynhaliodd Iolo Morganwg Orsedd y Beirdd, ac mae’r Orsedd wedi bod yn rhan o’r eisteddfod byth oddi ar hynny.FfynonellauEisteddfod and Gorsedd join forces ↗Amgueddfa Cymru (Saesneg)Yn 1819 roedd yr Esgob Thomas Burgess o Dyddewi’n awyddus i gynnal eisteddfod daleithiol yng Nghaerfyrddin, a chyfarfu yn yr Ivy Bush; enillodd Gwallter Mechain y wobr am yr awdl orau, a chlymodd Iolo Morganwg ruban glas am ei fraich yn arwydd ei fod bellach yn perthyn i Urdd Beirdd yr Orsedd; fore trannoeth, yng ngerddi’r gwesty, cynhaliwyd Gorsedd mewn cylch bach o gerrig a dynnodd Iolo o’i boced; trawsnewidiodd gwaith Iolo ddyfodol yr Orsedd, ac yng ngeiriau G. J. Williams “rhoddodd Iolo sefydliad cenedlaethol i genedl y Cymry”; o 1819 hyd 1858 cynhaliwyd Gorseddau yn yr eisteddfodau taleithiol; roedd eisteddfod Llangollen Ab Ithel yn 1858 yn drobwynt, a chyfarfu’r Eisteddfod Genedlaethol a’r Orsedd gyntaf yn Aberdâr yn 1861.Gorsedd Cymru ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth Gorsedd Beirdd Ynys Prydain i fod yn 1792 trwy Edward Williams, Iolo Morganwg; ymddangosodd gyntaf yn yr eisteddfod yn yr Ivy Bush, Caerfyrddin, yn 1819, ac mae wedi bod yn rhan ohoni byth oddi ar hynny; hyd 2012 ei graddau oedd ofyddion mewn gwyrdd, beirdd mewn glas a derwyddon mewn gwyn; ei phennaeth yw’r Archdderwydd; yn y seremonïau mae’r Archdderwydd yn hanner tynnu cleddyf deirgwaith, gan alw “Y gwir yn erbyn y byd!”.
| Pryd | 1819 |
|---|---|
| Ble | Yr Ivy Bush, Caerfyrddin |
| Daeth â hi | Iolo Morganwg |
| Gwobr yr awdl orau | Gwallter Mechain |
Roedd yr Esgob Thomas Burgess o Dyddewi’n awyddus i gynnal eisteddfod daleithiol yng Nghaerfyrddin, ac yn 1819 cyfarfu yn yr Ivy Bush. Enillodd Gwallter Mechain y wobr am yr awdl orau.FfynhonnellEisteddfod and Gorsedd join forces ↗Amgueddfa Cymru (Saesneg)Yn 1819 roedd yr Esgob Thomas Burgess o Dyddewi’n awyddus i gynnal eisteddfod daleithiol yng Nghaerfyrddin, a chyfarfu yn yr Ivy Bush; enillodd Gwallter Mechain y wobr am yr awdl orau, a chlymodd Iolo Morganwg ruban glas am ei fraich yn arwydd ei fod bellach yn perthyn i Urdd Beirdd yr Orsedd; fore trannoeth, yng ngerddi’r gwesty, cynhaliwyd Gorsedd mewn cylch bach o gerrig a dynnodd Iolo o’i boced; trawsnewidiodd gwaith Iolo ddyfodol yr Orsedd, ac yng ngeiriau G. J. Williams “rhoddodd Iolo sefydliad cenedlaethol i genedl y Cymry”; o 1819 hyd 1858 cynhaliwyd Gorseddau yn yr eisteddfodau taleithiol; roedd eisteddfod Llangollen Ab Ithel yn 1858 yn drobwynt, a chyfarfu’r Eisteddfod Genedlaethol a’r Orsedd gyntaf yn Aberdâr yn 1861.
Clymodd Iolo Morganwg ruban glas am ei fraich, yn arwydd ei fod bellach yn perthyn i Urdd Beirdd yr Orsedd.FfynhonnellEisteddfod and Gorsedd join forces ↗Amgueddfa Cymru (Saesneg)Yn 1819 roedd yr Esgob Thomas Burgess o Dyddewi’n awyddus i gynnal eisteddfod daleithiol yng Nghaerfyrddin, a chyfarfu yn yr Ivy Bush; enillodd Gwallter Mechain y wobr am yr awdl orau, a chlymodd Iolo Morganwg ruban glas am ei fraich yn arwydd ei fod bellach yn perthyn i Urdd Beirdd yr Orsedd; fore trannoeth, yng ngerddi’r gwesty, cynhaliwyd Gorsedd mewn cylch bach o gerrig a dynnodd Iolo o’i boced; trawsnewidiodd gwaith Iolo ddyfodol yr Orsedd, ac yng ngeiriau G. J. Williams “rhoddodd Iolo sefydliad cenedlaethol i genedl y Cymry”; o 1819 hyd 1858 cynhaliwyd Gorseddau yn yr eisteddfodau taleithiol; roedd eisteddfod Llangollen Ab Ithel yn 1858 yn drobwynt, a chyfarfu’r Eisteddfod Genedlaethol a’r Orsedd gyntaf yn Aberdâr yn 1861.
Fore trannoeth, yng ngerddi’r gwesty, cynhaliwyd Gorsedd mewn cylch bach o gerrig a dynnodd Iolo o’i boced.FfynhonnellEisteddfod and Gorsedd join forces ↗Amgueddfa Cymru (Saesneg)Yn 1819 roedd yr Esgob Thomas Burgess o Dyddewi’n awyddus i gynnal eisteddfod daleithiol yng Nghaerfyrddin, a chyfarfu yn yr Ivy Bush; enillodd Gwallter Mechain y wobr am yr awdl orau, a chlymodd Iolo Morganwg ruban glas am ei fraich yn arwydd ei fod bellach yn perthyn i Urdd Beirdd yr Orsedd; fore trannoeth, yng ngerddi’r gwesty, cynhaliwyd Gorsedd mewn cylch bach o gerrig a dynnodd Iolo o’i boced; trawsnewidiodd gwaith Iolo ddyfodol yr Orsedd, ac yng ngeiriau G. J. Williams “rhoddodd Iolo sefydliad cenedlaethol i genedl y Cymry”; o 1819 hyd 1858 cynhaliwyd Gorseddau yn yr eisteddfodau taleithiol; roedd eisteddfod Llangollen Ab Ithel yn 1858 yn drobwynt, a chyfarfu’r Eisteddfod Genedlaethol a’r Orsedd gyntaf yn Aberdâr yn 1861.
Roedd Iolo wedi dod â Gorsedd Beirdd Ynys Prydain i fod yn 1792. Yng ngeiriau G. J. Williams, “rhoddodd Iolo sefydliad cenedlaethol i genedl y Cymry”.FfynonellauGorsedd Cymru ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth Gorsedd Beirdd Ynys Prydain i fod yn 1792 trwy Edward Williams, Iolo Morganwg; ymddangosodd gyntaf yn yr eisteddfod yn yr Ivy Bush, Caerfyrddin, yn 1819, ac mae wedi bod yn rhan ohoni byth oddi ar hynny; hyd 2012 ei graddau oedd ofyddion mewn gwyrdd, beirdd mewn glas a derwyddon mewn gwyn; ei phennaeth yw’r Archdderwydd; yn y seremonïau mae’r Archdderwydd yn hanner tynnu cleddyf deirgwaith, gan alw “Y gwir yn erbyn y byd!”.Eisteddfod and Gorsedd join forces ↗Amgueddfa Cymru (Saesneg)Yn 1819 roedd yr Esgob Thomas Burgess o Dyddewi’n awyddus i gynnal eisteddfod daleithiol yng Nghaerfyrddin, a chyfarfu yn yr Ivy Bush; enillodd Gwallter Mechain y wobr am yr awdl orau, a chlymodd Iolo Morganwg ruban glas am ei fraich yn arwydd ei fod bellach yn perthyn i Urdd Beirdd yr Orsedd; fore trannoeth, yng ngerddi’r gwesty, cynhaliwyd Gorsedd mewn cylch bach o gerrig a dynnodd Iolo o’i boced; trawsnewidiodd gwaith Iolo ddyfodol yr Orsedd, ac yng ngeiriau G. J. Williams “rhoddodd Iolo sefydliad cenedlaethol i genedl y Cymry”; o 1819 hyd 1858 cynhaliwyd Gorseddau yn yr eisteddfodau taleithiol; roedd eisteddfod Llangollen Ab Ithel yn 1858 yn drobwynt, a chyfarfu’r Eisteddfod Genedlaethol a’r Orsedd gyntaf yn Aberdâr yn 1861.

O 1819 hyd 1858 cynhaliwyd Gorseddau yn yr eisteddfodau taleithiol. Roedd eisteddfod Ab Ithel yn Llangollen yn 1858 yn drobwynt, ac yn 1861 cyfarfu’r Eisteddfod Genedlaethol a’r Orsedd gyntaf yn Aberdâr.FfynhonnellEisteddfod and Gorsedd join forces ↗Amgueddfa Cymru (Saesneg)Yn 1819 roedd yr Esgob Thomas Burgess o Dyddewi’n awyddus i gynnal eisteddfod daleithiol yng Nghaerfyrddin, a chyfarfu yn yr Ivy Bush; enillodd Gwallter Mechain y wobr am yr awdl orau, a chlymodd Iolo Morganwg ruban glas am ei fraich yn arwydd ei fod bellach yn perthyn i Urdd Beirdd yr Orsedd; fore trannoeth, yng ngerddi’r gwesty, cynhaliwyd Gorsedd mewn cylch bach o gerrig a dynnodd Iolo o’i boced; trawsnewidiodd gwaith Iolo ddyfodol yr Orsedd, ac yng ngeiriau G. J. Williams “rhoddodd Iolo sefydliad cenedlaethol i genedl y Cymry”; o 1819 hyd 1858 cynhaliwyd Gorseddau yn yr eisteddfodau taleithiol; roedd eisteddfod Llangollen Ab Ithel yn 1858 yn drobwynt, a chyfarfu’r Eisteddfod Genedlaethol a’r Orsedd gyntaf yn Aberdâr yn 1861.

Ffynonellau a darllen pellach
Saer maen, bardd a gweledydd a sefydlodd Orsedd y Beirdd, a achubodd hen lawysgrifau Cymraeg ac a ddysgodd i Gymru ei gweld ei hun yn genedl.
Iolo MorganwgCyhoeddir rhifyn cyntaf Seren Gomer yn Abertawe, y papur newydd wythnosol cyntaf yn Gymraeg.
Seren GomerMae’r Llynges Frenhinol yn symud ei dociau i Ddoc Penfro. Dros y ganrif nesaf mae’n lansio mwy na 250 o longau, pump ohonynt yn gychod brenhinol.
Doc PenfroMae William Buckland yn cloddio yn ogof Goat’s Hole ar Benrhyn Gŵyr ac yn dod o hyd i sgerbwd wedi’i liwio’n goch. Dyma’r gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop.
Darganfod Dynes Goch PafilandMae pont grog Thomas Telford yn cysylltu Ynys Môn â’r tir mawr, gan gludo’r ffordd o Lundain i Gaergybi ac Iwerddon.
Pont y BorthYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf