Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1693

Deddf y Mwynfeydd Brenhinol yn rhyddhau mwynfeydd Cymru

Wedi brwydr Syr Carbery Pryse dros Esgair Hir, mae Deddf Seneddol yn rhoi diwedd ar afael y Goron ar y mwynfeydd plwm a chopr, a chaiff tirfeddianwyr Cymru weithio eu rhai eu hunain.

Llun: Olwyn ddŵr Ffwrnais Dyfi, wrth raeadr afon Einion yn Ffwrnais, ger Machynlleth · Rob Farrow, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Yn 1693 pasiodd y Senedd Ddeddf ‘i atal anghydfod a dadleuon ynghylch mwynfeydd brenhinol’. Setlodd y câi perchnogion y tir weithio eu mwynfeydd plwm a chopr eu hunain, hyd yn oed lle cynhwysai’r mwyn arian, a rhoddodd felly ddiwedd ar afael hir y Goron ar fwynfeydd Cymru.

Blwyddyn1693
Beth a wnaethCaniatáu i dirfeddianwyr weithio eu mwynfeydd plwm a chopr eu hunain
Y cweryl y tu ôl iddiMwynfa Syr Carbery Pryse yn Esgair Hir, 1690
Beth a ddilynodd‘Potosí Cymru’ ac oes fawr mwyngloddio canolbarth Cymru

Monopoli’r Goron#

Ar 28 Mai 1568 rhoddodd y Frenhines Elisabeth I siarteri brenhinol i ddau gwmni mwyngloddio ar yr un diwrnod: Cymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol a’r Company of Mineral and Battery Works. Gan y Gymdeithas roedd yr hawl i bob mwyn yng Nghymru a gynhwysai aur, arian neu gopr.

Gan fod plwm Sir Aberteifi yn gyfoethog mewn arian, ni allai’r tirfeddianwyr ei gloddio heb ganiatâd y Goron. Dim ond fel tenantiaid y Gymdeithas y gweithiai dynion fel Syr Hugh Myddelton a Thomas Bushell y mwynfeydd.

Y frwydr dros Esgair Hir#

Ar neu tua 10 Mawrth 1690 cafwyd gwythïen gyfoethog o blwm ac arian ar gomin Esgair Hir, ar dir Syr Carbery Pryse o Ogerddan. Hawliodd y Gymdeithas hi, ac ymladdodd Pryse yn eu herbyn yn y llys.

Barnodd yr hanesydd Marilyn Palmer mai ei benderfyniad ef a dorrodd fonopoli’r Mwynfeydd Brenhinol, a fu’n dal mwyngloddio’n ôl drwy’r ail ganrif ar bymtheg.

Dwy Ddeddf Seneddol#

Roedd y Senedd eisoes wedi dechrau llacio gafael y Goron. Rhoddodd Deddf 1688, a gafodd gydsyniad brenhinol yn 1689, ddiwedd ar fonopoli’r Gymdeithas. Setlodd Deddf 1693 gwerylon fel un Pryse am byth: câi perchennog y tir weithio’r fwynfa, a chadwai’r Goron dim ond yr hawl i brynu’r mwyn am brisiau penodol.

Potosí Cymru#

Gyda’r mwynfeydd yn rhydd, daeth arian. Galwodd hyrwyddwyr yn Llundain fwynfeydd Pryse yn ‘Botosí Cymru’, ar ôl mynydd arian Periw Sbaen, a chymerodd Cwmni’r Mentrwyr Mwyn Syr Humphrey Mackworth hwy wedi marw Pryse yn 1694.

Cwmni’r Mentrwyr Mwyn#

Prynodd Syr Humphrey Mackworth o Gastell-nedd gyfranddaliadau Pryse, ac yn 1698 ffurfiodd Gwmni’r Mentrwyr Mwyn i weithio mwynfeydd Esgair Hir a’r bryniau o’u cwmpas. Cludid y mwyn dros y môr i’w waith toddi yng Nghastell-nedd. Yr un flwyddyn ysgrifennodd William Waller, a redai’r mwynfeydd i’r cwmni, am y mwynfeydd mewn pamffled i ddenu buddsoddwyr yn Llundain.

Lle roedd y Goron yn dal i reoli#

Cadwodd y Goron y mwynfeydd ar ei thiroedd ei hun. Yn 1753 gyrrwyd y bardd Lewis Morris, dirprwy stiward y Goron yn Sir Aberteifi, oddi ar fwynfa’r Goron yn Esgair Mwyn gan sgweieriaid lleol a’u dynion, a’i gloi yng ngharchar Aberteifi nes i Lundain ymyrryd.

Dau gan mlynedd o fwyngloddio#

Dyna ddechrau dau gan mlynedd o fwyngloddio ym mryniau Sir Aberteifi a Sir Drefaldwyn. Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg byddai mwynfa fawr Frongoch yn aml yn anfon allan fwy na 1,500 tunnell o fwyn plwm y flwyddyn, a byddai olwynion dŵr enfawr fel yr un yn Llywernog yn pwmpio’r siafftiau’n sych. Âi’r plwm allan i’r byd drwy harbwr Aberystwyth, a wellwyd at y fasnach yn 1780 ac eto yn 1836.

Olwynion dŵr ym mwynfa arian a phlwm Llywernog ger Ponterwyd, Profiad y Mynydd Arian heddiw: bwriwyd yr olwyn agosaf, o haearn i gyd, yn ffowndri Woodward yn Aberteifi
Olwynion dŵr ym mwynfa arian a phlwm Llywernog ger Ponterwyd, Profiad y Mynydd Arian heddiw: bwriwyd yr olwyn agosaf, o haearn i gyd, yn ffowndri Woodward yn Aberteifi · Llun: Martin Bodman, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Cyn ac wedyn

  1. Canwyll y Cymry

    Mae Stephen Hughes yn cyhoeddi penillion y Ficer Rhys Prichard fel Canwyll y Cymry, un o’r llyfrau Cymraeg a ddarllenwyd fwyaf am ddwy ganrif.

    Canwyll y Cymry
  2. Y Tir Cymreig

    Mae Crynwyr o Gymru sy’n ffoi rhag erledigaeth yn ymgartrefu ym Mhensylfania. Mae enwau lleoedd fel Bryn Mawr a Merion yn dal i nodi’r tir a brynwyd ganddynt.

    Y Tir Cymreig
  3. Gweledigaetheu y Bardd Cwsc

    Mae Ellis Wynne yn cyhoeddi gweledigaeth ffyrnig a doniol o’r byd, angau ac uffern, un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.

    Gweledigaetheu y Bardd Cwsc
  4. Lhuyd yn dangos bod gan y Gymraeg chwaer-ieithoedd

    Mae Archaeologia Britannica Edward Lhuyd yn dangos bod Cymraeg, Llydaweg, Cernyweg, Gwyddeleg a Gaeleg yn un teulu o ieithoedd.

    Lhuyd yn dangos bod gan y Gymraeg chwaer-ieithoedd

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (5)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan