Yn 1693 pasiodd y Senedd Ddeddf ‘i atal anghydfod a dadleuon ynghylch mwynfeydd brenhinol’. Setlodd y câi perchnogion y tir weithio eu mwynfeydd plwm a chopr eu hunain, hyd yn oed lle cynhwysai’r mwyn arian, a rhoddodd felly ddiwedd ar afael hir y Goron ar fwynfeydd Cymru.FfynhonnellSociety of Mines Royal ↗Wikipedia (Saesneg)Un o ddau fonopoli mwyngloddio a gorfforwyd drwy siarter frenhinol ar 28 Mai 1568, yr un diwrnod â’r Company of Mineral and Battery Works; daeth ei fonopoli i ben gyda Deddf y Mwynfeydd Brenhinol 1688 (cydsyniad brenhinol 1689), ac yna Ddeddf 1693 ‘i atal anghydfod ynghylch mwynfeydd brenhinol’, a adawodd i dirfeddianwyr weithio eu mwynfeydd a gadael i’r Goron ddim ond yr hawl i brynu’r mwyn am brisiau penodol.
| Blwyddyn | 1693FfynhonnellSociety of Mines Royal ↗Wikipedia (Saesneg)Un o ddau fonopoli mwyngloddio a gorfforwyd drwy siarter frenhinol ar 28 Mai 1568, yr un diwrnod â’r Company of Mineral and Battery Works; daeth ei fonopoli i ben gyda Deddf y Mwynfeydd Brenhinol 1688 (cydsyniad brenhinol 1689), ac yna Ddeddf 1693 ‘i atal anghydfod ynghylch mwynfeydd brenhinol’, a adawodd i dirfeddianwyr weithio eu mwynfeydd a gadael i’r Goron ddim ond yr hawl i brynu’r mwyn am brisiau penodol. |
|---|---|
| Beth a wnaeth | Caniatáu i dirfeddianwyr weithio eu mwynfeydd plwm a chopr eu hunainFfynhonnellSociety of Mines Royal ↗Wikipedia (Saesneg)Un o ddau fonopoli mwyngloddio a gorfforwyd drwy siarter frenhinol ar 28 Mai 1568, yr un diwrnod â’r Company of Mineral and Battery Works; daeth ei fonopoli i ben gyda Deddf y Mwynfeydd Brenhinol 1688 (cydsyniad brenhinol 1689), ac yna Ddeddf 1693 ‘i atal anghydfod ynghylch mwynfeydd brenhinol’, a adawodd i dirfeddianwyr weithio eu mwynfeydd a gadael i’r Goron ddim ond yr hawl i brynu’r mwyn am brisiau penodol. |
| Y cweryl y tu ôl iddi | Mwynfa Syr Carbery Pryse yn Esgair Hir, 1690FfynhonnellEsgair Hir and Esgair Fraith mines ↗Northern Mine Research Society (Saesneg)Ar neu tua 10 Mawrth 1690 darganfuwyd mwynfa gyfoethog mewn mwyn arian ar y comin a elwir Esgair Hir, ym mhlwyf Llanfihangel Genau’r Glyn; torrodd brwydr Pryse i’w gweithio fonopoli’r Mwynfeydd Brenhinol, a fu’n llesteirio mwyngloddio drwy’r ail ganrif ar bymtheg (Marilyn Palmer). |
| Beth a ddilynodd | ‘Potosí Cymru’ ac oes fawr mwyngloddio canolbarth CymruFfynhonnellPryse family, of Gogerddan, Cardiganshire ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Olynodd Syr Carbery Pryse, y pedwerydd barwnig, ei ewythr yn 1682; yn 1690 cafwyd plwm ar ei ystad ym Mwlch yr Esgair Hir a ffurfiodd gwmni i’w weithio, mwynfeydd ‘Potosí Cymru’ fel y daethant i’w galw; ni lwyddodd y cwmni cystal â’r gobaith ac roedd mewn dyled pan fu farw; gan iddo farw’n ddibriod daeth y farwnigiaeth i ben, ac aeth yr ystadau i Edward Pryse ac yna i Lewis Pryse (1684–1720), aelod seneddol Sir Aberteifi. |
Monopoli’r Goron#
Ar 28 Mai 1568 rhoddodd y Frenhines Elisabeth I siarteri brenhinol i ddau gwmni mwyngloddio ar yr un diwrnod: Cymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol a’r Company of Mineral and Battery Works. Gan y Gymdeithas roedd yr hawl i bob mwyn yng Nghymru a gynhwysai aur, arian neu gopr.FfynhonnellSociety of Mines Royal ↗Wikipedia (Saesneg)Un o ddau fonopoli mwyngloddio a gorfforwyd drwy siarter frenhinol ar 28 Mai 1568, yr un diwrnod â’r Company of Mineral and Battery Works; daeth ei fonopoli i ben gyda Deddf y Mwynfeydd Brenhinol 1688 (cydsyniad brenhinol 1689), ac yna Ddeddf 1693 ‘i atal anghydfod ynghylch mwynfeydd brenhinol’, a adawodd i dirfeddianwyr weithio eu mwynfeydd a gadael i’r Goron ddim ond yr hawl i brynu’r mwyn am brisiau penodol.
Gan fod plwm Sir Aberteifi yn gyfoethog mewn arian, ni allai’r tirfeddianwyr ei gloddio heb ganiatâd y Goron. Dim ond fel tenantiaid y Gymdeithas y gweithiai dynion fel Syr Hugh Myddelton a Thomas Bushell y mwynfeydd.FfynonellauSociety of Mines Royal ↗Wikipedia (Saesneg)Un o ddau fonopoli mwyngloddio a gorfforwyd drwy siarter frenhinol ar 28 Mai 1568, yr un diwrnod â’r Company of Mineral and Battery Works; daeth ei fonopoli i ben gyda Deddf y Mwynfeydd Brenhinol 1688 (cydsyniad brenhinol 1689), ac yna Ddeddf 1693 ‘i atal anghydfod ynghylch mwynfeydd brenhinol’, a adawodd i dirfeddianwyr weithio eu mwynfeydd a gadael i’r Goron ddim ond yr hawl i brynu’r mwyn am brisiau penodol.The Darren mines ↗Northern Mine Research Society (Saesneg)Roedd y Darren ar brydles gan Gymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol o 1583, ond ni weithiwyd hi hyd 1617, pan roddwyd hi a mwynfa Cwmsymlog gerllaw ar brydles i Syr Hugh Myddelton.Thomas Bushell and the mines royal of Cardiganshire ↗Cylchgronau Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ar 14 Hydref prynodd Bushell brydles y mwynfeydd gan y Fonesig Elizabeth, gweddw Syr Hugh; roedd y mwynfeydd a weithiwyd gan Syr Hugh ‘wedi’u boddi gan ddŵr’, ond roedd Bushell wedi darganfod sut i’w sychu drwy lefel; wedi peth gohebiaeth a dadlau caniatawyd ei ddeiseb ar 30 Gorffennaf 1637, gan ei awdurdodi i sefydlu bathdy yng nghastell Aberystwyth.
Y frwydr dros Esgair Hir#
Ar neu tua 10 Mawrth 1690 cafwyd gwythïen gyfoethog o blwm ac arian ar gomin Esgair Hir, ar dir Syr Carbery Pryse o Ogerddan. Hawliodd y Gymdeithas hi, ac ymladdodd Pryse yn eu herbyn yn y llys.FfynonellauEsgair Hir and Esgair Fraith mines ↗Northern Mine Research Society (Saesneg)Ar neu tua 10 Mawrth 1690 darganfuwyd mwynfa gyfoethog mewn mwyn arian ar y comin a elwir Esgair Hir, ym mhlwyf Llanfihangel Genau’r Glyn; torrodd brwydr Pryse i’w gweithio fonopoli’r Mwynfeydd Brenhinol, a fu’n llesteirio mwyngloddio drwy’r ail ganrif ar bymtheg (Marilyn Palmer).Pryse family, of Gogerddan, Cardiganshire ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Olynodd Syr Carbery Pryse, y pedwerydd barwnig, ei ewythr yn 1682; yn 1690 cafwyd plwm ar ei ystad ym Mwlch yr Esgair Hir a ffurfiodd gwmni i’w weithio, mwynfeydd ‘Potosí Cymru’ fel y daethant i’w galw; ni lwyddodd y cwmni cystal â’r gobaith ac roedd mewn dyled pan fu farw; gan iddo farw’n ddibriod daeth y farwnigiaeth i ben, ac aeth yr ystadau i Edward Pryse ac yna i Lewis Pryse (1684–1720), aelod seneddol Sir Aberteifi.
Barnodd yr hanesydd Marilyn Palmer mai ei benderfyniad ef a dorrodd fonopoli’r Mwynfeydd Brenhinol, a fu’n dal mwyngloddio’n ôl drwy’r ail ganrif ar bymtheg.FfynhonnellEsgair Hir and Esgair Fraith mines ↗Northern Mine Research Society (Saesneg)Ar neu tua 10 Mawrth 1690 darganfuwyd mwynfa gyfoethog mewn mwyn arian ar y comin a elwir Esgair Hir, ym mhlwyf Llanfihangel Genau’r Glyn; torrodd brwydr Pryse i’w gweithio fonopoli’r Mwynfeydd Brenhinol, a fu’n llesteirio mwyngloddio drwy’r ail ganrif ar bymtheg (Marilyn Palmer).
Dwy Ddeddf Seneddol#
Roedd y Senedd eisoes wedi dechrau llacio gafael y Goron. Rhoddodd Deddf 1688, a gafodd gydsyniad brenhinol yn 1689, ddiwedd ar fonopoli’r Gymdeithas. Setlodd Deddf 1693 gwerylon fel un Pryse am byth: câi perchennog y tir weithio’r fwynfa, a chadwai’r Goron dim ond yr hawl i brynu’r mwyn am brisiau penodol.FfynhonnellSociety of Mines Royal ↗Wikipedia (Saesneg)Un o ddau fonopoli mwyngloddio a gorfforwyd drwy siarter frenhinol ar 28 Mai 1568, yr un diwrnod â’r Company of Mineral and Battery Works; daeth ei fonopoli i ben gyda Deddf y Mwynfeydd Brenhinol 1688 (cydsyniad brenhinol 1689), ac yna Ddeddf 1693 ‘i atal anghydfod ynghylch mwynfeydd brenhinol’, a adawodd i dirfeddianwyr weithio eu mwynfeydd a gadael i’r Goron ddim ond yr hawl i brynu’r mwyn am brisiau penodol.
Potosí Cymru#
Gyda’r mwynfeydd yn rhydd, daeth arian. Galwodd hyrwyddwyr yn Llundain fwynfeydd Pryse yn ‘Botosí Cymru’, ar ôl mynydd arian Periw Sbaen, a chymerodd Cwmni’r Mentrwyr Mwyn Syr Humphrey Mackworth hwy wedi marw Pryse yn 1694.FfynonellauPryse family, of Gogerddan, Cardiganshire ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Olynodd Syr Carbery Pryse, y pedwerydd barwnig, ei ewythr yn 1682; yn 1690 cafwyd plwm ar ei ystad ym Mwlch yr Esgair Hir a ffurfiodd gwmni i’w weithio, mwynfeydd ‘Potosí Cymru’ fel y daethant i’w galw; ni lwyddodd y cwmni cystal â’r gobaith ac roedd mewn dyled pan fu farw; gan iddo farw’n ddibriod daeth y farwnigiaeth i ben, ac aeth yr ystadau i Edward Pryse ac yna i Lewis Pryse (1684–1720), aelod seneddol Sir Aberteifi.Pryse baronets ↗Wikipedia (Saesneg)Barwnigiaeth Pryse o Ogerddan, a grëwyd yn 1641; olynodd Syr Carbery Pryse, y pedwerydd barwnig, ei ewythr yn 1682, eisteddodd yn y Senedd dros Sir Aberteifi a bu farw’n ddibriod yn 1694 (rhydd y Bywgraffiadur 1695), pan ddaeth y farwnigiaeth i ben; wedi ei farw prynodd Syr Humphrey Mackworth ei gyfranddaliadau yn y mwynfeydd.
Cwmni’r Mentrwyr Mwyn#
Prynodd Syr Humphrey Mackworth o Gastell-nedd gyfranddaliadau Pryse, ac yn 1698 ffurfiodd Gwmni’r Mentrwyr Mwyn i weithio mwynfeydd Esgair Hir a’r bryniau o’u cwmpas. Cludid y mwyn dros y môr i’w waith toddi yng Nghastell-nedd.FfynhonnellPryse baronets ↗Wikipedia (Saesneg)Barwnigiaeth Pryse o Ogerddan, a grëwyd yn 1641; olynodd Syr Carbery Pryse, y pedwerydd barwnig, ei ewythr yn 1682, eisteddodd yn y Senedd dros Sir Aberteifi a bu farw’n ddibriod yn 1694 (rhydd y Bywgraffiadur 1695), pan ddaeth y farwnigiaeth i ben; wedi ei farw prynodd Syr Humphrey Mackworth ei gyfranddaliadau yn y mwynfeydd. Yr un flwyddyn ysgrifennodd William Waller, a redai’r mwynfeydd i’r cwmni, am y mwynfeydd mewn pamffled i ddenu buddsoddwyr yn Llundain.
Lle roedd y Goron yn dal i reoli#
Cadwodd y Goron y mwynfeydd ar ei thiroedd ei hun. Yn 1753 gyrrwyd y bardd Lewis Morris, dirprwy stiward y Goron yn Sir Aberteifi, oddi ar fwynfa’r Goron yn Esgair Mwyn gan sgweieriaid lleol a’u dynion, a’i gloi yng ngharchar Aberteifi nes i Lundain ymyrryd.FfynonellauA history of Nanteos ↗Plasty Nanteos (Saesneg)Yn 1753 arweiniodd Herbert Lloyd o Peterwell a William Powell o Nanteos, y ddau’n ynadon, dyrfa arfog o rai cannoedd o bobl at fwynfeydd Esgair Mwyn, dal pistol at ben Lewis Morris a’i orfodi i ildio’r fwynfa; rhoddwyd Morris yng ngharchar Aberteifi.Morris, Lewis (Llewelyn Ddu o Fôn; 1701 – 1765), poet and scholar ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Mab hynaf Morris ap Rhisiart Morris, a brawd Richard, William a John Morris; ganed yn 1701 (bedyddiwyd 2 Mawrth 1700/1) ym mhlwyf Llanfihangel Tre’r Beirdd, Môn; yn ei ugeiniau, yn byw gyda’i rieni ym Mhentre-eiriannell, gweithiai’n dirfesurydd ac i deulu Meyrick, Bodorgan; yn 1729 daeth yn ‘chwiliwr’ i’r Tollau ym Miwmares a Chaergybi; o 1737 fe’i cyflogwyd i arolygu porthladdoedd Cymru, a chyhoeddwyd ei Plans of Harbours, Bays, and Roads in St George’s and the Bristol Channels yn 1748 (ail argraffiad gan ei fab William yn 1801); aeth i Geredigion i chwilio am blwm, ac yn 1746 daeth yn ddirprwy-stiward maenorau’r Goron yng Ngheredigion ac yn gasglwr yn Aberdyfi; yn 1760 fe’i gwnaed yn ynad heddwch Ceredigion; bu farw 11 Ebrill 1765 a’i gladdu yn ei eglwys blwyf, Llanbadarn Fawr; Cymro eithriadol o wladgarol, un o brif gymwynaswyr ei bobl, a roddodd ar hyd ei oes gefnogaeth egnïol a diflino i lenorion Cymru, gan eu cynghori a chywiro eu gwaith; o flaen ei oes yn ei gariad at y penillion telyn, fe’i cofir orau fel bardd am ei benillion yn moli Meirionnydd; barddoniaeth y gynghanedd oedd agosaf at ei galon (canodd gywydd mor gynnar â 1720), a’i brif gyfraniad i lenyddiaeth Gymraeg oedd ei lwyddiant, a llwyddiant ei ‘ysgol’, yn ei hadfywio; gan ddilyn John Davies o Fallwyd ac Edward Lhuyd cynlluniodd eiriadur Cymraeg helaethach a chasglu hen lawysgrifau i astudio’r iaith yn wyddonol; erbyn canol y 18fed ganrif ef oedd yr awdurdod uchaf ar yr iaith, a chydnabyddid hynny yng Nghymru a thu hwnt; gorffennodd eiriadur o enwau lleoedd Cymru yn 1757, a chyhoeddwyd ei ran gyntaf yn 1878; argraffodd ei wasg breifat Tlysau o’r Hen Oesoedd (1753); pan sefydlodd ei frawd Richard Gymdeithas y Cymmrodorion yn 1751, gwelai Lewis hi fel academi debyg i Academi Ffrainc neu’r Gymdeithas Frenhinol a lluniodd restr hir o bynciau i’w hymchwilio; ymddangosodd ei gerddi yn Diddanwch Teuluaidd (1763); mae llawer cyfrol o’i lawysgrifau yn yr Amgueddfa Brydeinig a’r Llyfrgell Genedlaethol.
Dau gan mlynedd o fwyngloddio#
Dyna ddechrau dau gan mlynedd o fwyngloddio ym mryniau Sir Aberteifi a Sir Drefaldwyn. Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg byddai mwynfa fawr Frongoch yn aml yn anfon allan fwy na 1,500 tunnell o fwyn plwm y flwyddyn, a byddai olwynion dŵr enfawr fel yr un yn Llywernog yn pwmpio’r siafftiau’n sych.FfynonellauFrongoch mine ↗Northern Mine Research Society (Saesneg)Frongoch oedd y fwyaf o fwynfeydd plwm Sir Aberteifi; fe’i daliwyd gan deulu Williams o Scorrier o 1825 hyd 1834 a chan John Taylor and Sons, fel Mwynfeydd Lisburne, o 1834 hyd 1878, gan gynhyrchu dros 1,500 tunnell o fwyn plwm y flwyddyn yn aml.Llywernog Mine ↗Wikipedia (Saesneg)Cafwyd y wythïen gyntaf o galena yn Llywernog tua 1742; rhoddwyd y fwynfa ar brydles i’r bardd Lewis Morris yn 1749, er nad oes arwydd o waith cyn ei farw yn 1765; datryswyd y trafferthion pwmpio gan olwyn ddŵr 40 troedfedd a brynwyd gan fwynfa Bodcoll yn 1861, a chodwyd pwll yr olwyn ar gyfer olwyn 50 troedfedd yn 1874–75; gweithiodd y fwynfa yn awr ac yn y man o 1882 hyd 1891 ac fe’i hailagorwyd yn 1907, pan godwyd sinc hyd 1911; yn 1973 ffurfiodd Peter Lloyd Harvey ac eraill Mid Wales Mining Museum Ltd a chymryd prydles ar y safle, a agorodd i’r cyhoedd yn amgueddfa; heneb gofrestredig ag adeiladau rhestredig. Âi’r plwm allan i’r byd drwy harbwr Aberystwyth, a wellwyd at y fasnach yn 1780 ac eto yn 1836.FfynhonnellAberystwyth ↗Wikipedia (Saesneg)Aberystwyth, ‘aber afon Ystwyth’; dengys olion caer ar Ben Dinas fod pobl yn byw yma cyn 700 CC; cododd Edward I gastell newydd ar Fryn y Castell yn 1277, a bu’r dref yn fwrdeistref o 1277; daliodd Owain Glyndŵr y castell o 1404 hyd 1408; gwellwyd y porthladd yn 1780 a 1836, codwyd Tollty newydd yn 1828, ac allforiwyd plwm Sir Aberteifi drwyddo; cyrhaeddodd lein Rheilffyrdd y Cambrian o Fachynlleth yn 1864, ac agorodd y Pier Brenhinol ar Ddydd Gwener y Groglith 1869; sefydlwyd Coleg Prifysgol Cymru yn 1872 yng Ngwesty’r Castell anorffenedig, yr Hen Goleg heddiw; sefydlwyd Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1907; ffurfiwyd cwmni Constitution Hill yn 1896 a chododd y rheilffordd glogwyn, yr ail reilffordd ffiwnicwlar hiraf yn y Deyrnas Unedig, ar raddiant o 50%; cynhaliodd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg ei phrotest gyntaf ar Bont Trefechan ar 2 Chwefror 1963; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1865, 1916, 1952 a 1992; poblogaeth 14,640 yn 2021.







