Hanes Cymru / Llinell amser / Oes yr Adfywiad

1707

Lhuyd yn dangos bod gan y Gymraeg chwaer-ieithoedd

Mae Archaeologia Britannica Edward Lhuyd yn dangos bod Cymraeg, Llydaweg, Cernyweg, Gwyddeleg a Gaeleg yn un teulu o ieithoedd.

Llun: Edward Lhuyd, o Gasgliad Portreadau Cymreig y Llyfrgell Genedlaethol · Unknown artist, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ym mis Mehefin 1707 cyhoeddodd Edward Lhuyd, Ceidwad Amgueddfa Ashmole yn Rhydychen, Glossography, cyfrol gyntaf ei Archaeologia Britannica. Dangosodd fod gan y Gymraeg chwiorydd: Cernyweg a Llydaweg, a Gwyddeleg a Gaeleg yr Alban, i gyd yn un teulu o ieithoedd.

CyhoeddwydRhydychen, Mehefin 1707
AwdurEdward Lhuyd, gyda Moses Williams
Ei daith1697–1701, pob sir yng Nghymru

Y daith fawr#

Yn 1696 argraffodd Lhuyd bedair mil o’i Parochial Queries, tair i bob plwyf. Yn 1697 cychwynnodd gyda thri chynorthwyydd ar daith fawr, trwy Gymru, Iwerddon, yr Alban, Cernyw a Llydaw. Dychwelodd i Rydychen ym mis Ebrill 1701 wedi ymweld â phob sir yng Nghymru.

Tudalen o Archaeologia Britannica, 1707
Tudalen o Archaeologia Britannica, 1707 · Llun: National Library of Scotland, CC BY-SA 2.5, Wikimedia Commons

Un teulu o ieithoedd#

Gosododd Glossography yr ieithoedd ochr yn ochr: geirdarddiad a geirfa gymharol, gramadegau Llydaweg a Chernyweg, a geiriadur Gwyddeleg-Saesneg. Dangosodd Lhuyd fod yr ieithoedd Brythoneg, Cymraeg, Cernyweg a Llydaweg, a’r ieithoedd Goedeleg, Gwyddeleg a Gaeleg, yn perthyn.

Mae’r Bywgraffiadur yn ei alw’n sylfaenydd ieitheg Geltaidd a chymharol.

Edward Lhuyd#

Ganed Lhuyd yn 1660, mab Edward Llwyd o Lanforda, a daeth i’r Ashmolean yn 1684, gan ddod yn Geidwad yn 1690. Yn 1699 cyhoeddodd y catalog cyntaf erioed o ffosiliau, ac enwyd Lili’r Wyddfa am gyfnod yn Lloydia serotina ar ei ôl.

Lili’r Wyddfa, a enwyd unwaith yn Lloydia serotina ar ôl Lhuyd, yng Nghwm Du’r Arddu
Lili’r Wyddfa, a enwyd unwaith yn Lloydia serotina ar ôl Lhuyd, yng Nghwm Du’r Arddu · Llun: Alun Williams333, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Bu farw yn ei ystafell yn yr Ashmolean yn 1709, yn ddim ond 49 oed.

Y bobl

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd

Cyn ac wedyn

  1. Y Tir Cymreig

    Mae Crynwyr o Gymru sy’n ffoi rhag erledigaeth yn ymgartrefu ym Mhensylfania. Mae enwau lleoedd fel Bryn Mawr a Merion yn dal i nodi’r tir a brynwyd ganddynt.

    Y Tir Cymreig
  2. Gweledigaetheu y Bardd Cwsc

    Mae Ellis Wynne yn cyhoeddi gweledigaeth ffyrnig a doniol o’r byd, angau ac uffern, un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.

    Gweledigaetheu y Bardd Cwsc
  3. Drych y Prif Oesoedd

    Mae Theophilus Evans yn cyhoeddi Drych y Prif Oesoedd, hanes balch y Cymry a ddarllenwyd am genedlaethau.

    Drych y Prif Oesoedd
  4. Argraffu’n dod i Gymru

    Mae Isaac Carter yn sefydlu’r wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Nhrefhedyn ger Castellnewydd Emlyn.

    Argraffu’n dod i Gymru

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf