
Erthygl
Arian yn y bryniau: ‘Potosí Cymru’ a Bathdy’r Brenin yn Aberystwyth
Pedair mil o flynyddoedd o blwm ac arian ym mryniau canolbarth Cymru: mwynwyr Oes yr Efydd ar Fryn Copa, arian Hugh Myddelton, bathdy Thomas Bushell yng Nghastell Aberystwyth a fathodd arian i ryfel y Brenin, Syr Carbery Pryse a ‘Photosí Cymru’, ac olwynion dŵr mawr y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Llun: Swllt arian Siarl I a fathwyd ym mathdy Aberystwyth: plu Tywysog Cymru o flaen wyneb y Brenin ac eto uwchben y darian, a llyfr agored Thomas Bushell ar frig y ddwy ochr (Yr Amgueddfa Brydeinig, o gelc a gofnodwyd gan y Cynllun Hynafiaethau Cludadwy) · The British Museum, Pippa Pearce, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
Am bedair mil o flynyddoedd bu dynion a menywod yn cloddio i fryniau canolbarth Cymru am blwm cyfoethog mewn arian. Helpodd eu metel i dalu am ddŵr yfed Llundain, bathodd yr arian i ryfel cartref brenin, ac enillodd i ucheldiroedd gwyllt Ceredigion yr enw ‘Potosí Cymru’.
| Y mwyngloddio cynharaf | Bryn Copa, Cwmystwyth, tua 2100 CC: mwynwyr Oes yr Efydd yn cloddio mwyn copr â morthwylion carreg |
|---|---|
| Monopoli’r Tuduriaid | Cymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol, 28 Mai 1568: Elisabeth I yn hawlio pob mwyn sy’n cynnwys arian yng Nghymru |
| Bathdy’r Brenin | Castell Aberystwyth, 30 Gorffennaf 1637: Thomas Bushell yn bathu arian Cymru â’r tair pluen |
| Carreg filltir gyfreithiol | Deddf y Mwynfeydd Brenhinol, 1693: Syr Carbery Pryse yn torri gafael y Goron ar y mwynfeydd |
| Yr allbwn mwyaf | Sir Aberteifi a Sir Drefaldwyn, 1850–1875: cannoedd o fwynfeydd yn cael eu troi gan olwynion dŵr anferth yr ucheldir |
Morthwylion carreg ar Fryn Copa#
Cafwyd hyd i’r gwythiennau plwm a chopr sy’n rhedeg drwy Fynyddoedd Cambria ymhell cyn i neb ysgrifennu eu henwau. Yn uchel ar Fryn Copa uwchben Cwmystwyth, tua 2000 CC, cyneuai mwynwyr Oes yr Efydd danau coed yn erbyn wyneb y graig, taflu dŵr ar y garreg boeth i’w chracio, a churo’r mwyn yn rhydd â cherrig crynion o’r afon.FfynhonnellAn archaeological investigation of early mineworkings on Copa Hill, Cwmystwyth: new evidence for prehistoric mining ↗Simon Timberlake a Roy Switsur, Proceedings of the Prehistoric Society (Saesneg)Cloddiwyd y mwyn copr (calcopyrit) o bwll agored, gan ddefnyddio tân i wanhau’r graig, a ymosodwyd arni wedyn â morthwylion carreg; mae dyddiadau radiocarbon yn gosod y gwaith yn Oes yr Efydd. Mae eu morthwylion carreg yn dal i orwedd yn y tomenni rwbel ar y mynydd, heb fod ymhell o’r fan lle claddwyd disg haul aur bychan Banc Tynddol fwy na phedair mil o flynyddoedd yn ôl.FfynhonnellBanc Tynddol sun-disc ↗Wikipedia, yn seiliedig ar adroddiadau Simon Timberlake yn Antiquity 78 (2004) ac Archaeology in Wales (Saesneg)Fe’i cafwyd ar 16 Hydref 2002; 3.89 cm ar draws a 2.51 g; tua 93.5 y cant o aur a 6.5 y cant o arian; dau dwll bach yn y canol; fe’i cyhoeddwyd yn Drysor yn 2003; gorweddai’r bedd mewn cilgant o feini mawr, dan garnedd unwaith, yn wynebu’r gorllewin i lawr y cwm; roedd yr asgwrn yn rhy bydredig i’w ddyddio; mae disgiau tebyg yn hysbys o Iwerddon, yr Alban, Lloegr, Ffrainc a Llydaw.

Pan ddaeth y Rhufeiniaid, dilynasant yr un gwythiennau llwyd o galena, y mwyn plwm sy’n cuddio rhimyn o arian ynddo. Ar draws Sir y Fflint, Powys a Cheredigion, golchai peirianwyr Rhufain y llethrau â dŵr o ffosydd y mynydd, toddi’r plwm yn ingotau trymion wedi’u stampio ag enw’r ymerawdwr, a chodi’r arian oddi ar aelwyd y ffwrnais.
Hugh Myddelton a dŵr Llundain#
Yn 1568 gosododd y Frenhines Elisabeth I yr holl aur, arian a chopr yng Nghymru dan un cwmni brenhinol, Cymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol, a sefydlwyd drwy siarter frenhinol ar 28 Mai y flwyddyn honno. Gan fod plwm Ceredigion yn gyfoethog mewn arian, ni allai’r un tirfeddiannwr ei gloddio ar ei dir ei hun heb ganiatâd y Goron.FfynhonnellSociety of Mines Royal ↗Wikipedia (Saesneg)Un o ddau fonopoli mwyngloddio a gorfforwyd drwy siarter frenhinol ar 28 Mai 1568, yr un diwrnod â’r Company of Mineral and Battery Works; daeth ei fonopoli i ben gyda Deddf y Mwynfeydd Brenhinol 1688 (cydsyniad brenhinol 1689), ac yna Ddeddf 1693 ‘i atal anghydfod ynghylch mwynfeydd brenhinol’, a adawodd i dirfeddianwyr weithio eu mwynfeydd a gadael i’r Goron ddim ond yr hawl i brynu’r mwyn am brisiau penodol.
Y gŵr a ddatglodd y cyfoeth hwnnw oedd Hugh Myddelton o Ddinbych. Yn of aur ac yn fancwr yn Llundain, roedd Myddelton wedi gwario ffortiwn yn cloddio’r Afon Newydd (y New River), y sianel ddeugain milltir a ddaeth â dŵr glân i Lundain yn 1613.FfynhonnellHugh Myddelton ↗Wikipedia (Saesneg)Gwneuthurwr brethyn, entrepreneur, perchennog mwynfeydd, gof aur, bancer a pheiriannydd hunanddysgedig; chweched mab Richard Myddelton, llywodraethwr Castell Dinbych ac AS Bwrdeistrefi Dinbych, a Jane Dryhurst; ymhlith ei frodyr roedd Syr Thomas Myddelton, Arglwydd Faer Llundain, William Myddelton, bardd a morwr, a Robert Myddelton, AS; fe’i prentisiwyd i’r gof aur o Lundain Thomas Hartopp; henadur ac yna cofiadur Dinbych, olynodd ei dad yn AS Bwrdeistrefi Dinbych yn 1603 ac eisteddodd hyd 1628; dechreuwyd yr Afon Newydd gan Edmund Colthurst, a thalodd Myddelton amdani hyd y diwedd; yn 1619 corfforwyd Cwmni’r Afon Newydd drwy siarter frenhinol, un o’r cwmnïau cyfleustod cyd-stoc cyntaf, gyda Myddelton yn llywodraethwr, a bu’n rym mawr yng nghyflenwad dŵr Llundain am bron 300 mlynedd; roedd ei fwynfeydd ym Mronfloyd, Cwmerfyn a Chwmsymlog, a golygai eu gweithio godi traphontydd dŵr i’r melinau stampio a falai’r mwyn; wedi gwaith peirianyddol yn Brading ar Ynys Wyth fe’i gwnaed yn farwnig; deg mab a chwech merch; bu farw yn Bush Hill, Llundain, ac fe’i claddwyd yn St Matthew Friday Street; mae cerflun ohono ar Draphont Holborn yn ogystal ag Islington Green, carreg ar ynys yn yr Afon Newydd yn Great Amwell, plac glas yn Enfield, ac enwyd Myddelton Square yn Clerkenwell ar ei ôl. Yn 1617 cymerodd brydles ar fwynfeydd brenhinol gogledd Sir Aberteifi, yn eu plith Cwmsymlog a’r Darren uwchben Tal-y-bont, am £400 y flwyddyn.FfynonellauThe Darren mines ↗Northern Mine Research Society (Saesneg)Roedd y Darren ar brydles gan Gymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol o 1583, ond ni weithiwyd hi hyd 1617, pan roddwyd hi a mwynfa Cwmsymlog gerllaw ar brydles i Syr Hugh Myddelton.Cardiganshire: an outline history of mineral mining ↗GENUKI (Saesneg)Galluogodd llwyddiant Myddelton fel masnachwr a gof aur yn Llundain ef i gymryd prif fwynfa plwm ac arian Sir Aberteifi gan lywodraethwr a chwmni’r mwynfeydd brenhinol, am rent o bedwar cant o bunnau’r flwyddyn. Drwy osod pympiau i sychu’r siafftiau dan ddŵr, trawodd ar fwyn a roddai hyd at gant o owns o arian am bob tunnell. Dywedir i’r mwynfeydd ddod â £2,000 y mis iddo, ac âi arian Ceredigion ar gefn ceffylau pwn i Dŵr Llundain i’w fathu’n ddarnau arian â phlu Tywysog Cymru arnynt.FfynhonnellLives of the Engineers: Sir Hugh Myddelton ↗Samuel Smiles, Lives of the Engineers (1861) (Saesneg)Dywedir i dunnell o’r mwyn plwm roi tua chant o owns o arian, ac ar un adeg honnodd Bushell fod elw Myddelton yn o leiaf dwy fil o bunnau’r mis.

Bathdy’r Brenin yng Nghastell Aberystwyth#
Wedi i Myddelton farw yn 1631, gwerthodd ei weddw’r brydles i Thomas Bushell, peiriannydd mentrus a fu’n gwasanaethu’r athronydd Syr Francis Bacon yn ei ieuenctid.FfynonellauThomas Bushell (mining engineer) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1593 yn Cleeve Prior; gwas i Francis Bacon a ddaeth yn beiriannydd mwyngloddio; cafodd fwynfeydd brenhinol Cymru ym mis Ionawr 1637; sefydlwyd bathdy Aberystwyth ym mis Gorffennaf 1637 gyda Bushell yn warden ac yn feistr; ni pharhaodd bathdy’r Amwythig fwy na thri mis cyn i Siarl ei symud i Rydychen; daliodd Ynys Wair dros y Brenin a’i hildio â chaniatâd brenhinol ar 24 Chwefror 1647; bu farw 1674.Thomas Bushell and the mines royal of Cardiganshire ↗Cylchgronau Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ar 14 Hydref prynodd Bushell brydles y mwynfeydd gan y Fonesig Elizabeth, gweddw Syr Hugh; roedd y mwynfeydd a weithiwyd gan Syr Hugh ‘wedi’u boddi gan ddŵr’, ond roedd Bushell wedi darganfod sut i’w sychu drwy lefel; wedi peth gohebiaeth a dadlau caniatawyd ei ddeiseb ar 30 Gorffennaf 1637, gan ei awdurdodi i sefydlu bathdy yng nghastell Aberystwyth. Yn lle pwmpio’r dŵr i fyny o ben y bryniau, gyrrodd Bushell dwneli hir, syth i wraidd y mynyddoedd yn y Darren a Goginan, fel bod y mwynfeydd yn sychu eu hunain.FfynhonnellThomas Bushell and the mines royal of Cardiganshire ↗Cylchgronau Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ar 14 Hydref prynodd Bushell brydles y mwynfeydd gan y Fonesig Elizabeth, gweddw Syr Hugh; roedd y mwynfeydd a weithiwyd gan Syr Hugh ‘wedi’u boddi gan ddŵr’, ond roedd Bushell wedi darganfod sut i’w sychu drwy lefel; wedi peth gohebiaeth a dadlau caniatawyd ei ddeiseb ar 30 Gorffennaf 1637, gan ei awdurdodi i sefydlu bathdy yng nghastell Aberystwyth.
Roedd cario ingotau trwm o arian dros ffyrdd yn llawn lladron i Lundain yn araf ac yn gostus. Gofynnodd Bushell i’r Brenin Siarl I am ganiatâd i fathu’r arian lle y’i cloddiwyd. Ar 30 Gorffennaf 1637 rhoddodd y Brenin warant i sefydlu Bathdy Brenhinol o fewn muriau canoloesol Castell Aberystwyth.FfynhonnellThomas Bushell and the mines royal of Cardiganshire ↗Cylchgronau Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ar 14 Hydref prynodd Bushell brydles y mwynfeydd gan y Fonesig Elizabeth, gweddw Syr Hugh; roedd y mwynfeydd a weithiwyd gan Syr Hugh ‘wedi’u boddi gan ddŵr’, ond roedd Bushell wedi darganfod sut i’w sychu drwy lefel; wedi peth gohebiaeth a dadlau caniatawyd ei ddeiseb ar 30 Gorffennaf 1637, gan ei awdurdodi i sefydlu bathdy yng nghastell Aberystwyth. Roedd pob darn a fathwyd yno, o’r dimeiau arian bach i’r hanner coronau llydan, yn dwyn tair pluen estrys Cymru a llyfr bach agored, nod personol Bushell.FfynhonnellThe Aberystwyth Mint ↗Coincraft, Llundain (Saesneg)Bathodd y bathdy hanner coronau, sylltau, chwecheiniogau, grotiau, darnau tair ceiniog, hanner grotiau, ceiniogau a dimeiau, â’r plu Cymreig a nod cyfrin Bushell, llyfr agored; gweithiodd hyd fis Medi 1642, pan symudwyd ef i’r Amwythig ar wŷs y Brenin.

Pan dorrodd y Rhyfel Cartref ym mis Awst 1642, talodd mwynfeydd Ceredigion am ryfel y Brenin. Yr hydref hwnnw cariodd Bushell y bathdy ei hun at y Brenin yn yr Amwythig, ac ar droad y flwyddyn ymlaen i Rydychen, prifddinas y Brenin yn y rhyfel, lle bathodd arian i’r fyddin frenhinol a helpu i ddilladu milwyr y Brenin.FfynonellauThe Aberystwyth Mint ↗Coincraft, Llundain (Saesneg)Bathodd y bathdy hanner coronau, sylltau, chwecheiniogau, grotiau, darnau tair ceiniog, hanner grotiau, ceiniogau a dimeiau, â’r plu Cymreig a nod cyfrin Bushell, llyfr agored; gweithiodd hyd fis Medi 1642, pan symudwyd ef i’r Amwythig ar wŷs y Brenin.The Oxford mint ↗Oxford Numismatic Society (Saesneg)Galwyd Bushell, a fu’n rhedeg bathdy’r Brenin yn yr Amwythig, i ddod ag ef i Rydychen ym mis Rhagfyr 1642, a’i osod yn New Inn Hall yn nyddiau cyntaf Ionawr 1643; cofnodir iddo ddilladu byddin y Brenin yn Rhydychen. Daliodd Castell Aberystwyth dros y Brenin am amser hir wedyn. Gwarchaewyd arno gan filwyr y Senedd o aeaf 1645 a’i gipio ym mis Ebrill 1646, ac yn 1649 chwythwyd ei dyrau i fyny fel na ellid byth ei ddal eto.FfynhonnellAberystwyth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuwyd yn 1277 i Edward I wedi ei ryfel cyntaf yn erbyn Llywelyn ap Gruffudd, castell consentrig ar ffurf diemwnt; cipiwyd a llosgwyd gan y Cymry yn 1282 pan oedd heb ei orffen; gorffennwyd yn 1289; gwarchaewyd arno yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294–95, pan ddaliodd allan am y gellid dod â chyflenwadau iddo dros y môr; cipiwyd gan Owain Glyndŵr yn 1404 a’i ddal hyd 1408, pan enillodd y Tywysog Harri ef yn ôl; bathdy brenhinol dan Siarl I, yn bathu arian mwynfeydd Cymru; cadarnle Brenhinol y gwarchaewyd arno yn y Rhyfel Cartref ac a ildiwyd i’r Senedd yn 1646 (mae llythyr gan yr Uwchfrigadydd Laugharne ar 14 Ebrill 1646 yn adrodd ei gipio); fe’i drylliwyd yn 1649.

‘Potosí Cymru’ a charcharor Carchar Aberteifi#
Am ddeugain mlynedd arall daliodd monopoli’r Goron fwyngloddio’n ôl ledled Cymru, nes i Syr Carbery Pryse o Ogerddan daro ar wythïen anferth o blwm ar weundir uchel Esgair Hir yn 1690.FfynonellauEsgair Hir and Esgair Fraith mines ↗Northern Mine Research Society (Saesneg)Ar neu tua 10 Mawrth 1690 darganfuwyd mwynfa gyfoethog mewn mwyn arian ar y comin a elwir Esgair Hir, ym mhlwyf Llanfihangel Genau’r Glyn; torrodd brwydr Pryse i’w gweithio fonopoli’r Mwynfeydd Brenhinol, a fu’n llesteirio mwyngloddio drwy’r ail ganrif ar bymtheg (Marilyn Palmer).Pryse family, of Gogerddan, Cardiganshire ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Olynodd Syr Carbery Pryse, y pedwerydd barwnig, ei ewythr yn 1682; yn 1690 cafwyd plwm ar ei ystad ym Mwlch yr Esgair Hir a ffurfiodd gwmni i’w weithio, mwynfeydd ‘Potosí Cymru’ fel y daethant i’w galw; ni lwyddodd y cwmni cystal â’r gobaith ac roedd mewn dyled pan fu farw; gan iddo farw’n ddibriod daeth y farwnigiaeth i ben, ac aeth yr ystadau i Edward Pryse ac yna i Lewis Pryse (1684–1720), aelod seneddol Sir Aberteifi. Pan erlynodd Cymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol ef am gloddio heb drwydded frenhinol, ymladdodd Pryse yn eu herbyn yn y llysoedd ac yn San Steffan. Yn 1693 enillodd Ddeddf y Mwynfeydd Brenhinol, a ryddhaodd dirfeddianwyr ledled Cymru a Lloegr i gloddio eu plwm a’u copr eu hunain.FfynonellauEsgair Hir and Esgair Fraith mines ↗Northern Mine Research Society (Saesneg)Ar neu tua 10 Mawrth 1690 darganfuwyd mwynfa gyfoethog mewn mwyn arian ar y comin a elwir Esgair Hir, ym mhlwyf Llanfihangel Genau’r Glyn; torrodd brwydr Pryse i’w gweithio fonopoli’r Mwynfeydd Brenhinol, a fu’n llesteirio mwyngloddio drwy’r ail ganrif ar bymtheg (Marilyn Palmer).Society of Mines Royal ↗Wikipedia (Saesneg)Un o ddau fonopoli mwyngloddio a gorfforwyd drwy siarter frenhinol ar 28 Mai 1568, yr un diwrnod â’r Company of Mineral and Battery Works; daeth ei fonopoli i ben gyda Deddf y Mwynfeydd Brenhinol 1688 (cydsyniad brenhinol 1689), ac yna Ddeddf 1693 ‘i atal anghydfod ynghylch mwynfeydd brenhinol’, a adawodd i dirfeddianwyr weithio eu mwynfeydd a gadael i’r Goron ddim ond yr hawl i brynu’r mwyn am brisiau penodol.
O fewn pum mlynedd roedd hyrwyddwyr cwmnïau yn Llundain yn galw bryniau gogledd Ceredigion yn ‘Potosí Cymru’, ar ôl mynydd arian enwog Periw Sbaen.FfynhonnellPryse family, of Gogerddan, Cardiganshire ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Olynodd Syr Carbery Pryse, y pedwerydd barwnig, ei ewythr yn 1682; yn 1690 cafwyd plwm ar ei ystad ym Mwlch yr Esgair Hir a ffurfiodd gwmni i’w weithio, mwynfeydd ‘Potosí Cymru’ fel y daethant i’w galw; ni lwyddodd y cwmni cystal â’r gobaith ac roedd mewn dyled pan fu farw; gan iddo farw’n ddibriod daeth y farwnigiaeth i ben, ac aeth yr ystadau i Edward Pryse ac yna i Lewis Pryse (1684–1720), aelod seneddol Sir Aberteifi. Yn 1698 ffurfiodd Syr Humphrey Mackworth Gwmni’r Mentrwyr Mwyn i weithio mwynfeydd Pryse, ac anfon y mwyn ar longau i’r de i’w ffwrneisi toddi yng Nghastell-nedd. Ar lan Dyfi, yn y fan a elwir o hyd yn Ffwrnais, gweithid arian a phlwm er yr 1600au; daeth y ffwrnais chwyth gerrig sy’n sefyll yno heddiw, a’i holwyn ddŵr yn troi, yn ddiweddarach, tua 1755.FfynhonnellDyfi Furnace ↗Cadw, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Ffwrnais chwyth golosg a godwyd tua 1755 ac a weithiwyd am tua hanner can mlynedd i doddi mwyn haearn, gyda’i holwyn ddŵr wrth y rhaeadr; dangosodd cloddio yn yr 1980au ei bod yn sefyll ar safle gwaith arian a phlwm o’r ail ganrif ar bymtheg; mynediad am ddim.
Arhosodd y mynyddoedd yn ddi-gyfraith. Yn yr 1740au daeth y bardd a’r mapiwr o Fôn, Lewis Morris, Llewelyn Ddu o Fôn, un o’r brodyr a sefydlodd y Cymmrodorion, yn ddirprwy stiward y Goron yn Sir Aberteifi ac yn warchodwr ei mwynfeydd.FfynonellauMorris, Lewis (Llewelyn Ddu o Fôn; 1701 – 1765), poet and scholar ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Mab hynaf Morris ap Rhisiart Morris, a brawd Richard, William a John Morris; ganed yn 1701 (bedyddiwyd 2 Mawrth 1700/1) ym mhlwyf Llanfihangel Tre’r Beirdd, Môn; yn ei ugeiniau, yn byw gyda’i rieni ym Mhentre-eiriannell, gweithiai’n dirfesurydd ac i deulu Meyrick, Bodorgan; yn 1729 daeth yn ‘chwiliwr’ i’r Tollau ym Miwmares a Chaergybi; o 1737 fe’i cyflogwyd i arolygu porthladdoedd Cymru, a chyhoeddwyd ei Plans of Harbours, Bays, and Roads in St George’s and the Bristol Channels yn 1748 (ail argraffiad gan ei fab William yn 1801); aeth i Geredigion i chwilio am blwm, ac yn 1746 daeth yn ddirprwy-stiward maenorau’r Goron yng Ngheredigion ac yn gasglwr yn Aberdyfi; yn 1760 fe’i gwnaed yn ynad heddwch Ceredigion; bu farw 11 Ebrill 1765 a’i gladdu yn ei eglwys blwyf, Llanbadarn Fawr; Cymro eithriadol o wladgarol, un o brif gymwynaswyr ei bobl, a roddodd ar hyd ei oes gefnogaeth egnïol a diflino i lenorion Cymru, gan eu cynghori a chywiro eu gwaith; o flaen ei oes yn ei gariad at y penillion telyn, fe’i cofir orau fel bardd am ei benillion yn moli Meirionnydd; barddoniaeth y gynghanedd oedd agosaf at ei galon (canodd gywydd mor gynnar â 1720), a’i brif gyfraniad i lenyddiaeth Gymraeg oedd ei lwyddiant, a llwyddiant ei ‘ysgol’, yn ei hadfywio; gan ddilyn John Davies o Fallwyd ac Edward Lhuyd cynlluniodd eiriadur Cymraeg helaethach a chasglu hen lawysgrifau i astudio’r iaith yn wyddonol; erbyn canol y 18fed ganrif ef oedd yr awdurdod uchaf ar yr iaith, a chydnabyddid hynny yng Nghymru a thu hwnt; gorffennodd eiriadur o enwau lleoedd Cymru yn 1757, a chyhoeddwyd ei ran gyntaf yn 1878; argraffodd ei wasg breifat Tlysau o’r Hen Oesoedd (1753); pan sefydlodd ei frawd Richard Gymdeithas y Cymmrodorion yn 1751, gwelai Lewis hi fel academi debyg i Academi Ffrainc neu’r Gymdeithas Frenhinol a lluniodd restr hir o bynciau i’w hymchwilio; ymddangosodd ei gerddi yn Diddanwch Teuluaidd (1763); mae llawer cyfrol o’i lawysgrifau yn yr Amgueddfa Brydeinig a’r Llyfrgell Genedlaethol.Honourable Society of Cymmrodorion ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd yn 1751 gan y brodyr Lewis a Richard Morris o Fôn, yn gymdeithas gymdeithasol, ddiwylliannol, lenyddol a dyngarol, canolfan i’r Cymry yn Llundain; Richard Morris oedd ei llywydd cyntaf; daw’r enw o gynfrodorion, y brodorion cyntaf, y Cymry yn etifeddion yr hen Frythoniaid; fe’i hadfywiwyd yn 1820 ac eto yn 1873; cyhoeddodd Y Cymmrodor ac, er 1897, ei Thrafodion; mae’n dal yn Llundain, gyda dwy ran o dair o’i haelodau yng Nghymru. Pan agorodd fwynfa gyfoethog i’r Goron yn Esgair Mwyn, gorymdeithiodd sgweieriaid lleol dan arweiniad Herbert Lloyd o Peterwell a William Powell o Nanteos arni gyda channoedd o ddynion arfog ym mis Chwefror 1753, cipio’r pwll dan fygythiad pistol, a chael Morris wedi’i gloi yng ngharchar Aberteifi nes i Lundain ymyrryd.FfynonellauA history of Nanteos ↗Plasty Nanteos (Saesneg)Yn 1753 arweiniodd Herbert Lloyd o Peterwell a William Powell o Nanteos, y ddau’n ynadon, dyrfa arfog o rai cannoedd o bobl at fwynfeydd Esgair Mwyn, dal pistol at ben Lewis Morris a’i orfodi i ildio’r fwynfa; rhoddwyd Morris yng ngharchar Aberteifi.Esgair Mwyn mine ↗plwm.org.uk (Saesneg)Y cyrch ar Esgair Mwyn ym mis Chwefror 1753; cadwyd Lewis Morris dan glo hyd 4 Ebrill; yn y diwedd cadwodd y Goron y fwynfa ond nid erlynodd arweinwyr y cyrch.
Olwynion anferth ac afonydd gwenwynig#
Daeth yr oes olaf a’r fwyaf yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Gweithiai cannoedd o fwynfeydd gymoedd canolbarth Cymru, o Frongoch, Goginan a Llywernog hyd at fwynfa fawr y Fan y tu allan i Lanidloes, a chwmni peirianyddol John Taylor and Sons oedd yn rhedeg y mwyaf ohonynt, Frongoch a mwynfeydd Lisburne, o 1834.FfynhonnellFrongoch mine ↗Northern Mine Research Society (Saesneg)Frongoch oedd y fwyaf o fwynfeydd plwm Sir Aberteifi; fe’i daliwyd gan deulu Williams o Scorrier o 1825 hyd 1834 a chan John Taylor and Sons, fel Mwynfeydd Lisburne, o 1834 hyd 1878, gan gynhyrchu dros 1,500 tunnell o fwyn plwm y flwyddyn yn aml. Gan fod rhaid dod â glo ar y môr neu’r rheilffordd, ar ddŵr y rhedai’r mwynfeydd. Cariai milltiroedd o ffosydd wedi’u leinio â cherrig nentydd y mynydd ar hyd y llethrau i droi olwynion dŵr anferth o bren a haearn, rhai ohonynt hanner can troedfedd ar eu traws.

Drilio’r graig dan ddaear yng ngolau cannwyll a wnâi’r dynion, tra torrai a golchai’r menywod a’r merched y mwyn ar yr wyneb. O ddiwedd yr 1870au tanseiliwyd mwynfeydd Cymru gan blwm rhad o Sbaen, America ac yn ddiweddarach Awstralia, ac roedd pris dyfnach i’w weld gartref. Llifai’r dŵr a ddefnyddid i olchi’r mwyn plwm mâl yn syth i afonydd Rheidol, Ystwyth a Chlarach.FfynhonnellThe partial recovery of the metal polluted River Rheidol ↗Astudiaeth wyddonol o’r Rheidol (Saesneg)Mae hanes hir o lygredd yn afonydd Rheidol ac Ystwyth o fwynfeydd plwm a sinc eu cymoedd, a astudiwyd o’r 1920au (Carpenter, 1924 a 1925). Pan adroddodd Comisiwn Llygredd Afonydd y llywodraeth ar y mwynfeydd yn 1874, soniodd am afonydd heb bysgod ynddynt, dolydd glan yr afon dan gramen o laid plwm llwyd, a cheffylau a gwyddau’r ffermydd wedi’u gwenwyno gan y glaswellt.FfynhonnellThe Rivers Pollution Commission ↗Nature, 1874 (Saesneg)Adroddiad y Comisiwn yn 1874 ar lygredd o fwyngloddio a gweithfeydd metel: roedd y comisiynwyr wedi ymweld ac adrodd ar ddŵr gwastraff melinau, mwynfeydd a gweithfeydd o bob math. Fesul un peidiodd yr olwynion mawr â throi, gan adael eu tai injan cerrig a’u ffosydd yn uchel yn y bryniau tawel.
Lleoedd i ymweld â nhw#
| Profiad y Mynydd Arian (Mwynfa Llywernog), Ponterwyd, SY23 3AB | Mwynfa arian a phlwm o’r ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg ar yr A44, gydag olwynion dŵr wedi’u hadfer, lloriau trin mwyn a lefelau tanddaearol. |
|---|---|
| Ffwrnais Dyfi (Ffwrnais), ger Machynlleth, SY20 8PH | Yng ngofal Cadw. Ffwrnais chwyth golosg a godwyd tua 1755 ar safle lle gweithid arian a phlwm yn yr ail ganrif ar bymtheg; mae ei ffwrnais gerrig a’i holwyn ddŵr dros-ergyd sy’n dal i droi ar agor am ddim i ymwelwyr. |
| Castell Aberystwyth ac Amgueddfa Ceredigion, SY23 2AU a SY23 2AQ | Saif adfeilion drylliedig y castell lle bu Bathdy Bushell yn gweithio (1637–1642) ar lan y môr, ac mae Amgueddfa Ceredigion yn hen theatr y Coliseum yn dangos offer mwyngloddio a darnau arian lleol. |

Syr Huw Myddelton → Thomas Bushell → Syr Carbery Pryse o Ogerddan → Lewis Morris → Aberystwyth → Cwmystwyth a Bryn Copa → Disg haul Banc Tynddol → Sut y symudodd Cymru’r byd: y chwyldro diwydiannol → Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid → Teyrnas y Copr: mynydd coch Môn a ffwrneisi Abertawe →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 22 munSut y symudodd Cymru’r byd: y chwyldro diwydiannol
Ym Merthyr y rhedodd yr injan stêm gyntaf ar gledrau. Yn Abertawe y rhedodd y rheilffordd deithwyr gyntaf. Haearn Cymru a wnaeth gledrau’r byd, glo Cymru a yrrodd ei longau, llechi Cymru a roddodd do ar ei dinasoedd, ac yng Nghaerdydd y llofnodwyd y siec gyntaf am filiwn o bunnoedd.
Erthygl · 20 mun NewyddSut y Toeodd Llechi Cymru’r Byd – a Pham y Cerddodd Bethesda Allan am Dair Blynedd
Prif stori llechi Cymru: hen graig Eryri, y ponciau a’r rheilffyrdd a’i cludodd i’r môr, y llongau a aeth â hi i doeau’r byd, y fargen a’r caban a wnaeth y chwarelwyr yn grefftwyr ac yn ysgolheigion, eu hundeb, a’r tair blynedd pan safodd Bethesda dros yr hawl i siarad drosti ei hun.
Erthygl · 19 munHaearn, Grym a Phrotest: Merthyr a Gwrthryfel 1831
Sut y gwnaeth glo, mwyn haearn a chalchfaen Ferthyr Tudful yn brifddinas haearn y byd, y meistri haearn a’u castell, y ddyled a’r caledi a yrrodd ei phobl i godi ym Mehefin 1831 dan y faner goch, a hanes Dic Penderyn a Lewsyn yr Heliwr.
Yr oes · 1485 – 1700Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid
Brenin o Gymro, uno â Lloegr, Beibl Cymraeg, rhyfel cartref a’r capeli cyntaf.
Gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf
Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (4)
- Trên stêm Rheilffordd Ffestiniog yn troelli drwy fryniau Eryri — SchmalspurDVZO · CC BY-SA 4.0
- Chwarel Dinorwig uwchben Llanberis ar fachlud haul, o ddrôn ym mis Tachwedd 2022: mae ei ponciau a’i… — Llywelyn2000 · CC BY-SA 4.0
- Castell Cyfarthfa, Merthyr Tudful, a godwyd yn 1824–25 i’r meistr haearn William Crawshay II; llun o’r… — Keith Willoughby · CC0
- Porthdy Mawr Castell Rhaglan — Bob McCaffrey · CC BY-SA 2.0
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan