Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

Arian yn y bryniau: ‘Potosí Cymru’ a Bathdy’r Brenin yn Aberystwyth

Pedair mil o flynyddoedd o blwm ac arian ym mryniau canolbarth Cymru: mwynwyr Oes yr Efydd ar Fryn Copa, arian Hugh Myddelton, bathdy Thomas Bushell yng Nghastell Aberystwyth a fathodd arian i ryfel y Brenin, Syr Carbery Pryse a ‘Photosí Cymru’, ac olwynion dŵr mawr y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Llun: Swllt arian Siarl I a fathwyd ym mathdy Aberystwyth: plu Tywysog Cymru o flaen wyneb y Brenin ac eto uwchben y darian, a llyfr agored Thomas Bushell ar frig y ddwy ochr (Yr Amgueddfa Brydeinig, o gelc a gofnodwyd gan y Cynllun Hynafiaethau Cludadwy) · The British Museum, Pippa Pearce, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Am bedair mil o flynyddoedd bu dynion a menywod yn cloddio i fryniau canolbarth Cymru am blwm cyfoethog mewn arian. Helpodd eu metel i dalu am ddŵr yfed Llundain, bathodd yr arian i ryfel cartref brenin, ac enillodd i ucheldiroedd gwyllt Ceredigion yr enw ‘Potosí Cymru’.

Y mwyngloddio cynharafBryn Copa, Cwmystwyth, tua 2100 CC: mwynwyr Oes yr Efydd yn cloddio mwyn copr â morthwylion carreg
Monopoli’r TuduriaidCymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol, 28 Mai 1568: Elisabeth I yn hawlio pob mwyn sy’n cynnwys arian yng Nghymru
Bathdy’r BreninCastell Aberystwyth, 30 Gorffennaf 1637: Thomas Bushell yn bathu arian Cymru â’r tair pluen
Carreg filltir gyfreithiolDeddf y Mwynfeydd Brenhinol, 1693: Syr Carbery Pryse yn torri gafael y Goron ar y mwynfeydd
Yr allbwn mwyafSir Aberteifi a Sir Drefaldwyn, 1850–1875: cannoedd o fwynfeydd yn cael eu troi gan olwynion dŵr anferth yr ucheldir

Morthwylion carreg ar Fryn Copa#

Cafwyd hyd i’r gwythiennau plwm a chopr sy’n rhedeg drwy Fynyddoedd Cambria ymhell cyn i neb ysgrifennu eu henwau. Yn uchel ar Fryn Copa uwchben Cwmystwyth, tua 2000 CC, cyneuai mwynwyr Oes yr Efydd danau coed yn erbyn wyneb y graig, taflu dŵr ar y garreg boeth i’w chracio, a churo’r mwyn yn rhydd â cherrig crynion o’r afon. Mae eu morthwylion carreg yn dal i orwedd yn y tomenni rwbel ar y mynydd, heb fod ymhell o’r fan lle claddwyd disg haul aur bychan Banc Tynddol fwy na phedair mil o flynyddoedd yn ôl.

Adfeilion y fwynfa blwm yng Nghwmystwyth yn 2003, islaw’r llethr lle bu mwynwyr Oes yr Efydd yn cloddio am gopr gyntaf
Adfeilion y fwynfa blwm yng Nghwmystwyth yn 2003, islaw’r llethr lle bu mwynwyr Oes yr Efydd yn cloddio am gopr gyntaf · Llun: Mike Evans, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Pan ddaeth y Rhufeiniaid, dilynasant yr un gwythiennau llwyd o galena, y mwyn plwm sy’n cuddio rhimyn o arian ynddo. Ar draws Sir y Fflint, Powys a Cheredigion, golchai peirianwyr Rhufain y llethrau â dŵr o ffosydd y mynydd, toddi’r plwm yn ingotau trymion wedi’u stampio ag enw’r ymerawdwr, a chodi’r arian oddi ar aelwyd y ffwrnais.

Hugh Myddelton a dŵr Llundain#

Yn 1568 gosododd y Frenhines Elisabeth I yr holl aur, arian a chopr yng Nghymru dan un cwmni brenhinol, Cymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol, a sefydlwyd drwy siarter frenhinol ar 28 Mai y flwyddyn honno. Gan fod plwm Ceredigion yn gyfoethog mewn arian, ni allai’r un tirfeddiannwr ei gloddio ar ei dir ei hun heb ganiatâd y Goron.

Y gŵr a ddatglodd y cyfoeth hwnnw oedd Hugh Myddelton o Ddinbych. Yn of aur ac yn fancwr yn Llundain, roedd Myddelton wedi gwario ffortiwn yn cloddio’r Afon Newydd (y New River), y sianel ddeugain milltir a ddaeth â dŵr glân i Lundain yn 1613. Yn 1617 cymerodd brydles ar fwynfeydd brenhinol gogledd Sir Aberteifi, yn eu plith Cwmsymlog a’r Darren uwchben Tal-y-bont, am £400 y flwyddyn. Drwy osod pympiau i sychu’r siafftiau dan ddŵr, trawodd ar fwyn a roddai hyd at gant o owns o arian am bob tunnell. Dywedir i’r mwynfeydd ddod â £2,000 y mis iddo, ac âi arian Ceredigion ar gefn ceffylau pwn i Dŵr Llundain i’w fathu’n ddarnau arian â phlu Tywysog Cymru arnynt.

Gweithfeydd mwyn Cwmsymlog, y gyfoethocaf o fwynfeydd arian Myddelton, ar fap o ystad Gogerddan a luniwyd yn 1790
Gweithfeydd mwyn Cwmsymlog, y gyfoethocaf o fwynfeydd arian Myddelton, ar fap o ystad Gogerddan a luniwyd yn 1790 · Llun: Thomas Lewis, National Library of Wales, Public domain, Wikimedia Commons

Bathdy’r Brenin yng Nghastell Aberystwyth#

Wedi i Myddelton farw yn 1631, gwerthodd ei weddw’r brydles i Thomas Bushell, peiriannydd mentrus a fu’n gwasanaethu’r athronydd Syr Francis Bacon yn ei ieuenctid. Yn lle pwmpio’r dŵr i fyny o ben y bryniau, gyrrodd Bushell dwneli hir, syth i wraidd y mynyddoedd yn y Darren a Goginan, fel bod y mwynfeydd yn sychu eu hunain.

Roedd cario ingotau trwm o arian dros ffyrdd yn llawn lladron i Lundain yn araf ac yn gostus. Gofynnodd Bushell i’r Brenin Siarl I am ganiatâd i fathu’r arian lle y’i cloddiwyd. Ar 30 Gorffennaf 1637 rhoddodd y Brenin warant i sefydlu Bathdy Brenhinol o fewn muriau canoloesol Castell Aberystwyth. Roedd pob darn a fathwyd yno, o’r dimeiau arian bach i’r hanner coronau llydan, yn dwyn tair pluen estrys Cymru a llyfr bach agored, nod personol Bushell.

Darn tair ceiniog arian a fathwyd ym mathdy Aberystwyth rhwng 1638 a 1642: y Brenin â’r plu o flaen ei wyneb, a’r darian â’r plu uwch ei phen, a llyfr agored Bushell ar y ddwy ochr
Darn tair ceiniog arian a fathwyd ym mathdy Aberystwyth rhwng 1638 a 1642: y Brenin â’r plu o flaen ei wyneb, a’r darian â’r plu uwch ei phen, a llyfr agored Bushell ar y ddwy ochr · Llun: The Portable Antiquities Scheme, Megan Gard, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Pan dorrodd y Rhyfel Cartref ym mis Awst 1642, talodd mwynfeydd Ceredigion am ryfel y Brenin. Yr hydref hwnnw cariodd Bushell y bathdy ei hun at y Brenin yn yr Amwythig, ac ar droad y flwyddyn ymlaen i Rydychen, prifddinas y Brenin yn y rhyfel, lle bathodd arian i’r fyddin frenhinol a helpu i ddilladu milwyr y Brenin. Daliodd Castell Aberystwyth dros y Brenin am amser hir wedyn. Gwarchaewyd arno gan filwyr y Senedd o aeaf 1645 a’i gipio ym mis Ebrill 1646, ac yn 1649 chwythwyd ei dyrau i fyny fel na ellid byth ei ddal eto.

Adfeilion Castell Aberystwyth, lle bu Bathdy’r Brenin yn gweithio o 1637 hyd 1642; chwythwyd ei dyrau i fyny yn 1649
Adfeilion Castell Aberystwyth, lle bu Bathdy’r Brenin yn gweithio o 1637 hyd 1642; chwythwyd ei dyrau i fyny yn 1649 · Llun: Jopparn, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

‘Potosí Cymru’ a charcharor Carchar Aberteifi#

Am ddeugain mlynedd arall daliodd monopoli’r Goron fwyngloddio’n ôl ledled Cymru, nes i Syr Carbery Pryse o Ogerddan daro ar wythïen anferth o blwm ar weundir uchel Esgair Hir yn 1690. Pan erlynodd Cymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol ef am gloddio heb drwydded frenhinol, ymladdodd Pryse yn eu herbyn yn y llysoedd ac yn San Steffan. Yn 1693 enillodd Ddeddf y Mwynfeydd Brenhinol, a ryddhaodd dirfeddianwyr ledled Cymru a Lloegr i gloddio eu plwm a’u copr eu hunain.

O fewn pum mlynedd roedd hyrwyddwyr cwmnïau yn Llundain yn galw bryniau gogledd Ceredigion yn ‘Potosí Cymru’, ar ôl mynydd arian enwog Periw Sbaen. Yn 1698 ffurfiodd Syr Humphrey Mackworth Gwmni’r Mentrwyr Mwyn i weithio mwynfeydd Pryse, ac anfon y mwyn ar longau i’r de i’w ffwrneisi toddi yng Nghastell-nedd. Ar lan Dyfi, yn y fan a elwir o hyd yn Ffwrnais, gweithid arian a phlwm er yr 1600au; daeth y ffwrnais chwyth gerrig sy’n sefyll yno heddiw, a’i holwyn ddŵr yn troi, yn ddiweddarach, tua 1755.

Arhosodd y mynyddoedd yn ddi-gyfraith. Yn yr 1740au daeth y bardd a’r mapiwr o Fôn, Lewis Morris, Llewelyn Ddu o Fôn, un o’r brodyr a sefydlodd y Cymmrodorion, yn ddirprwy stiward y Goron yn Sir Aberteifi ac yn warchodwr ei mwynfeydd. Pan agorodd fwynfa gyfoethog i’r Goron yn Esgair Mwyn, gorymdeithiodd sgweieriaid lleol dan arweiniad Herbert Lloyd o Peterwell a William Powell o Nanteos arni gyda channoedd o ddynion arfog ym mis Chwefror 1753, cipio’r pwll dan fygythiad pistol, a chael Morris wedi’i gloi yng ngharchar Aberteifi nes i Lundain ymyrryd.

Olwynion anferth ac afonydd gwenwynig#

Daeth yr oes olaf a’r fwyaf yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Gweithiai cannoedd o fwynfeydd gymoedd canolbarth Cymru, o Frongoch, Goginan a Llywernog hyd at fwynfa fawr y Fan y tu allan i Lanidloes, a chwmni peirianyddol John Taylor and Sons oedd yn rhedeg y mwyaf ohonynt, Frongoch a mwynfeydd Lisburne, o 1834. Gan fod rhaid dod â glo ar y môr neu’r rheilffordd, ar ddŵr y rhedai’r mwynfeydd. Cariai milltiroedd o ffosydd wedi’u leinio â cherrig nentydd y mynydd ar hyd y llethrau i droi olwynion dŵr anferth o bren a haearn, rhai ohonynt hanner can troedfedd ar eu traws.

Olwynion dŵr ym mwynfa arian a phlwm Llywernog ger Ponterwyd, Profiad y Mynydd Arian heddiw: bwriwyd yr olwyn agosaf, o haearn i gyd, yn ffowndri Woodward yn Aberteifi
Olwynion dŵr ym mwynfa arian a phlwm Llywernog ger Ponterwyd, Profiad y Mynydd Arian heddiw: bwriwyd yr olwyn agosaf, o haearn i gyd, yn ffowndri Woodward yn Aberteifi · Llun: Martin Bodman, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Drilio’r graig dan ddaear yng ngolau cannwyll a wnâi’r dynion, tra torrai a golchai’r menywod a’r merched y mwyn ar yr wyneb. O ddiwedd yr 1870au tanseiliwyd mwynfeydd Cymru gan blwm rhad o Sbaen, America ac yn ddiweddarach Awstralia, ac roedd pris dyfnach i’w weld gartref. Llifai’r dŵr a ddefnyddid i olchi’r mwyn plwm mâl yn syth i afonydd Rheidol, Ystwyth a Chlarach. Pan adroddodd Comisiwn Llygredd Afonydd y llywodraeth ar y mwynfeydd yn 1874, soniodd am afonydd heb bysgod ynddynt, dolydd glan yr afon dan gramen o laid plwm llwyd, a cheffylau a gwyddau’r ffermydd wedi’u gwenwyno gan y glaswellt. Fesul un peidiodd yr olwynion mawr â throi, gan adael eu tai injan cerrig a’u ffosydd yn uchel yn y bryniau tawel.

Lleoedd i ymweld â nhw#

Profiad y Mynydd Arian (Mwynfa Llywernog), Ponterwyd, SY23 3ABMwynfa arian a phlwm o’r ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg ar yr A44, gydag olwynion dŵr wedi’u hadfer, lloriau trin mwyn a lefelau tanddaearol.
Ffwrnais Dyfi (Ffwrnais), ger Machynlleth, SY20 8PHYng ngofal Cadw. Ffwrnais chwyth golosg a godwyd tua 1755 ar safle lle gweithid arian a phlwm yn yr ail ganrif ar bymtheg; mae ei ffwrnais gerrig a’i holwyn ddŵr dros-ergyd sy’n dal i droi ar agor am ddim i ymwelwyr.
Castell Aberystwyth ac Amgueddfa Ceredigion, SY23 2AU a SY23 2AQSaif adfeilion drylliedig y castell lle bu Bathdy Bushell yn gweithio (1637–1642) ar lan y môr, ac mae Amgueddfa Ceredigion yn hen theatr y Coliseum yn dangos offer mwyngloddio a darnau arian lleol.
Olwyn ddŵr Ffwrnais Dyfi, wrth raeadr afon Einion yn Ffwrnais, ger Machynlleth
Olwyn ddŵr Ffwrnais Dyfi, wrth raeadr afon Einion yn Ffwrnais, ger Machynlleth · Llun: Rob Farrow, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf