Hanes Cymru / Llinell amser / Y Gymru Ddiwydiannol

1847

Brad y Llyfrau Gleision

Mae adroddiad gan y llywodraeth yn beio’r Gymraeg am ‘anwybodaeth’ honedig y bobl, gan ennyn dicter hirhoedlog.

Llun: Tudalen o’r Llyfrau Gleision, 1847, dan y pennawd “Evils of the Welsh Language” · From the Reports of the Commissioners, 1847, CC0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Yn 1847 cyhoeddodd ymchwiliad gan y llywodraeth i gyflwr addysg yng Nghymru ei adroddiad mewn tair cyfrol mewn cloriau gleision. Siaradai’n ddrwg am y Cymry, eu hiaith a’u capeli, a rhoddodd y dicter a gododd yr enw Brad y Llyfrau Gleision iddo.

Cyhoeddwyd1847, mewn tair cyfrol
ComisiynwyrLingen, Symons a Johnson
Gofynnwyd amdano ganWilliam Williams, AS Coventry
EnwydBrad y Llyfrau Gleision, gan R. J. Derfel

Yr ymchwiliad#

Ym mis Mawrth 1846 gofynnodd William Williams, AS Coventry, Cymro Cymraeg o ran ei eni, am ymchwiliad. Fe’i gwnaed gan dri chyfreithiwr ifanc o Saeson, Lingen, Symons a Johnson, Anglicaniaid heb air o Gymraeg.

Pwysent ar dystion Anglicanaidd rhagfarnllyd ac ar gyfieithu gwael, a pheintiodd eu hadroddiad y Cymry’n fudr, yn anwybodus, yn ddiog ac yn anfoesol, gan feio’r Gymraeg a’r Anghydffurfwyr.

Cymru’n ateb#

Daw’r enw Brad y Llyfrau Gleision o ddrama gan R. J. Derfel, saith mlynedd yn ddiweddarach. Galwodd Kenneth O. Morgan yr adroddiadau’n Glencoe ac Amritsar hanes Cymru.

Atebodd Ieuan Gwynedd a Henry Richard yr adroddiad, a chynhaliwyd cyfarfodydd protest mawr. Tynnodd y dicter yr Anghydffurfwyr i wleidyddiaeth Cymru, ac arweiniodd at etholiad 1868.

Welsh Not, y tocyn a grogid ar blant a glywid yn siarad Cymraeg mewn rhai ysgolion yn y 19eg ganrif; bellach yn Storiel, Bangor
Welsh Not, y tocyn a grogid ar blant a glywid yn siarad Cymraeg mewn rhai ysgolion yn y 19eg ganrif; bellach yn Storiel, Bangor · Llun: Unknown artist, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Merched Beca

    Mae ffermwyr wedi’u gwisgo fel menywod, dan arweiniad ‘Beca’, yn dymchwel tollbyrth atgas ar draws gorllewin Cymru. Diwygir y tollau y flwyddyn ganlynol.

    Merched Beca
  2. Dowlais, y mwyaf yn y byd

    Gyda deunaw ffwrnais chwyth a miloedd o weithwyr, gwaith haearn Dowlais ym Merthyr yw’r mwyaf yn y byd.

    Dowlais, y mwyaf yn y byd
  3. Pont Britannia

    Mae pont diwbiau haearn Robert Stephenson yn cludo’r rheilffordd dros y Fenai.

    Pont Britannia
  4. Hen Wlad Fy Nhadau

    Mae Evan a James James o Bontypridd yn cyfansoddi’r gân a ddaw’n anthem genedlaethol.

    Hen Wlad Fy Nhadau

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf