Hanes Cymru / Llinell amser / Y Gymru Ddiwydiannol

c. 1845

Dowlais, y mwyaf yn y byd

Gyda deunaw ffwrnais chwyth a miloedd o weithwyr, gwaith haearn Dowlais ym Merthyr yw’r mwyaf yn y byd.

Llun: Rheilen ddur a wnaed yn Nowlais yn 1893 · Arnoldius, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Yn 1845 roedd gan Waith Haearn Dowlais ym Merthyr Tudful 18 o ffwrneisi chwyth a 7,300 o weithwyr, a gwnâi 88,400 tunnell o haearn y flwyddyn. Yn y 19eg ganrif daeth yn waith haearn mwyaf y byd.

Ffwrneisi yn 184518
Gweithwyr7,300
Haearn y flwyddyn88,400 tunnell
Sefydlwyd19 Medi 1759

Teulu Guest o Ddowlais#

Sefydlwyd y gwaith ar 19 Medi 1759. Daeth John Guest yn rheolwr arno yn 1767, a daliodd ei deulu ef nes i Syr Ivor Guest ei werthu yn 1899. Helpodd yr Arglwyddes Charlotte Guest i’w redeg.

Yr eglwys a’r llyfrgell yn Nowlais yn 1905
Yr eglwys a’r llyfrgell yn Nowlais yn 1905 · Llun: Unknown photographer, Public domain, Wikimedia Commons

Rheiliau i’r byd#

Gwnaeth Dowlais y rheiliau i Reilffordd Stockton a Darlington yn 1821. Ymhlith ei archebion tramor yn 1835 a 1836 roedd rheiliau i Reilffordd Berlin a Leipzig ac i’r lein i St Petersburg.

O haearn i ddur#

Melin Goat 1857 oedd y felin rolio rymusaf yn y byd. Dowlais oedd y cyntaf i gael trwydded proses Bessemer, a gwnâi ddur o 1865. Peidiodd y prif waith yn 1936.

Llyfrgell Goffa Guest, Dowlais
Llyfrgell Goffa Guest, Dowlais · Llun: Varitek, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Lle digwyddodd

Cyn ac wedyn

  1. Y gell danwydd

    Mae William Grove o Abertawe yn adeiladu ei fatri nwy, y gell danwydd gyntaf, sy’n gwneud trydan o hydrogen ac ocsigen.

    Y gell danwydd
  2. Merched Beca

    Mae ffermwyr wedi’u gwisgo fel menywod, dan arweiniad ‘Beca’, yn dymchwel tollbyrth atgas ar draws gorllewin Cymru. Diwygir y tollau y flwyddyn ganlynol.

    Merched Beca
  3. Brad y Llyfrau Gleision

    Mae adroddiad gan y llywodraeth yn beio’r Gymraeg am ‘anwybodaeth’ honedig y bobl, gan ennyn dicter hirhoedlog.

    Brad y Llyfrau Gleision
  4. Pont Britannia

    Mae pont diwbiau haearn Robert Stephenson yn cludo’r rheilffordd dros y Fenai.

    Pont Britannia

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf