Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 469 OC

Riothamus, brenin y Brythoniaid, yn croesi i Âl

Ar alwad yr ymerawdwr Anthemius, daw Riothamus, brenin y Brythoniaid, â deuddeng mil o wŷr dros y môr i galon Gâl i ymladd â’r Fisigothiaid, medd Jordanes.

Llun: Hen borth Pont-Perrin yn Déols, y dref yng nghanol Ffrainc lle safodd Brythoniaid Riothamus. · Benjamin Smith, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

c. 469 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Tua 469 galwodd yr ymerawdwr Anthemius ar y Brythoniaid i’w helpu yn erbyn Euric, brenin y Fisigothiaid. Atebodd Riothamus, brenin y Brythoniaid. Dywed Jordanes, a ysgrifennai tua 551, iddo ddod gyda deuddeng mil o wŷr ar hyd yr Eigion.

PrydTua 469
BleGâl, o’r môr i Bourges a Déols
PwyRiothamus, brenin y Brythoniaid

Brenin y galwodd Rhufain arno#

Roedd Riothamus yn frenin y galwodd ymerawdwr Rhufain amdano, ac yr ysgrifennodd gŵr llên ato. Ysgrifennodd yr awdur o Âl Sidonius Apollinaris lythyr ato sydd wedi goroesi hyd heddiw.

Y safiad yn Déols#

Arweiniodd Riothamus ei fyddin yn ddwfn i Âl a chyrraedd Bourges. Yno daeth Euric yn ei erbyn. Gyrrwyd y Brythoniaid o Bourges, a lladdwyd llawer yn Déols, yn ymladd ymhell o gartref dros yr ymerodraeth y perthynai eu tadau iddi unwaith.

Nid anghofiwyd ei Frythoniaid. Yn Armorica daliodd y Brythoniaid eu tir, a daeth yn Llydaw.

Y brenin mawr#

Ffurf Ladin yw ei enw ar y Frythoneg Rigotamos, ‘Brenin Mawr’ neu ‘Mwyaf Brenhinol’, er y gall hefyd olygu ‘Rhyddaf’. Bu’r un enw fyw yn yr Hen Gymraeg fel Riatav, Rhiadaf yn Gymraeg heddiw, ac yn yr Hen Lydaweg fel Riatham. Nid yw’n sicr ai o’r ynys ei hun y daeth ei Frythoniaid ynteu o Armorica, lle’r oedd cynifer o Frythoniaid yn ymsefydlu.

Llythyr gan esgob#

Mae llythyr Sidonius Apollinaris, esgob Clermont, wedi goroesi o hyd, ac mae’n agor yn gynnes: ‘Sidonius at ei Riothamus, cyfarchion’. Ysgrifennodd Sidonius ar ran ‘person distadl a gostyngedig’ yr oedd ei gaethweision wedi’u denu ymaith gan Frythoniaid, a gofyn i Riothamus ddod â’r ddwy ochr wyneb yn wyneb a barnu’r mater yn deg ar ei rinweddau, fel brenin a barnwr. Yn yr un llythyr canmolodd ‘ymdeimlad trwm a thyner y brenin o anrhydedd, sy’n peri ichi fod mor barod i wrido dros feiau pobl eraill’. Gwelai’r hanesydd C. E. V. Nixon y llythyr fel arwydd fod gwlad y Brythoniaid wedi dod yn hafan ddiogel i dlodion a rhai dan bwysau yng Ngâl, yn ffoi rhag y Gothiaid: roedd Armorica, ysgrifennodd, yn dod ‘fel magned i werinwyr, tenantiaid, caethweision a’r rhai dan bwysau’ wrth i rym Rhufain wanhau.

Yr ymdeimlad trwm a thyner o anrhydedd sy’n peri ichi fod mor barod i wrido dros feiau pobl eraill.

Sidonius Apollinaris at Riothamus

Yn erbyn y llif#

Mae Jordanes yn adrodd yr hanes mewn ychydig linellau. Daeth Riothamus ‘i wlad y Bituriges ar hyd y Cefnfor, a’i dderbyn wrth iddo ddod o’i longau’. Daeth Euric ‘yn eu herbyn â byddin aneirif, ac wedi brwydr hir gyrrodd Riotimus, Brenin y Brythoniaid, ar ffo cyn i’r Rhufeiniaid allu ymuno ag ef’. Roedd y Brythoniaid wedi sefyll ar eu pennau eu hunain yn erbyn byddin lawer mwy, ac wedi ymladd yn hir. Aeth Euric, a fu fyw o tua 440 hyd 484, ymlaen i gipio dinas yr Arverni, Clermont ei hun, oherwydd erbyn hynny roedd yr ymerawdwr Anthemius wedi marw.

Gyda’r holl wŷr y gallai eu casglu, aeth Riothamus ymlaen at y Bwrgwndiaid, pobl gyfagos a oedd yn gynghreiriaid i Rufain bryd hynny, yn dal yn ffyddlon i’r ymerodraeth y daethai i’w hachub. Bu ei enw fyw dros y môr: yng nghofnodion seintiau Llydaw mae tywysog o Domnonée o’r enw Riatam, mab Deroch, yn dwyn yr un enw, er iddo fyw yn ddiweddarach yn ôl pob tebyg.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus

Cyn ac wedyn

  1. Teyrnas Brychan (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

    Mae Brychan yn sefydlu Brycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd yn dad i bedwar sant ar hugain, y mae eu henwau ar eglwysi ledled Cymru.

    Teyrnas Brychan
  2. Esgob y Brythoniaid yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

    Yng Nghyngor Tours, yr olaf o wyth esgob i lofnodi yw Mansuetus, ‘esgob y Brythoniaid’: y cofnod cyntaf o’r Brythoniaid yn Armorica, y wlad a ddaeth yn Llydaw.

    Esgob y Brythoniaid yng Ngâl
  3. Dyfrig Sant (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

    Mae Dyfrig, un o seintiau mawr cyntaf Cymru, yn dysgu yn Ergyng ger afon Gwy. Yn ôl traddodiad Cymru, ef a goronodd Arthur.

    Dyfrig Sant
  4. Y fuddugoliaeth ym Maddon (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif; Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae’r Brythoniaid yn ennill buddugoliaeth fawr dros y Sacsoniaid ym Mynydd Baddon, sy’n dod â chenhedlaeth o heddwch. Yn ôl traddodiad Cymru, Arthur a’u harweiniodd.

    Y fuddugoliaeth ym Maddon

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf