Ar alwad yr ymerawdwr Anthemius, daw Riothamus, brenin y Brythoniaid, â deuddeng mil o wŷr dros y môr i galon Gâl i ymladd â’r Fisigothiaid, medd Jordanes.
Llun: Hen borth Pont-Perrin yn Déols, y dref yng nghanol Ffrainc lle safodd Brythoniaid Riothamus. · Benjamin Smith, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Tua 469 galwodd yr ymerawdwr Anthemius ar y Brythoniaid i’w helpu yn erbyn Euric, brenin y Fisigothiaid. Atebodd Riothamus, brenin y Brythoniaid. Dywed Jordanes, a ysgrifennai tua 551, iddo ddod gyda deuddeng mil o wŷr ar hyd yr Eigion.FfynhonnellThe Origin and Deeds of the Goths (Getica), by Jordanes, sections 237–238 ↗cyfieithiad Saesneg Charles C. Mierow, 1915 (Saesneg)Ysgrifennwyd tua 551: daeth Riotimus, brenin y Brythoniaid, â deuddeng mil o wŷr ar hyd y Cefnfor i gynorthwyo’r ymerawdwr Anthemius yn erbyn Euric.
Roedd Riothamus yn frenin y galwodd ymerawdwr Rhufain amdano, ac yr ysgrifennodd gŵr llên ato. Ysgrifennodd yr awdur o Âl Sidonius Apollinaris lythyr ato sydd wedi goroesi hyd heddiw.FfynhonnellRiothamus ↗Wikipedia, gyda thestunau Jordanes, Sidonius Apollinaris (Llythyrau III.9) a Gregori o Tours (Hanesion II.18) (Saesneg)Llythyr Sidonius at Riothamus, y deuddeng mil o wŷr, a’r Brythoniaid a yrrwyd o Bourges a llawer wedi’u lladd yn Déols.
Arweiniodd Riothamus ei fyddin yn ddwfn i Âl a chyrraedd Bourges. Yno daeth Euric yn ei erbyn. Gyrrwyd y Brythoniaid o Bourges, a lladdwyd llawer yn Déols, yn ymladd ymhell o gartref dros yr ymerodraeth y perthynai eu tadau iddi unwaith.FfynhonnellRiothamus ↗Wikipedia, gyda thestunau Jordanes, Sidonius Apollinaris (Llythyrau III.9) a Gregori o Tours (Hanesion II.18) (Saesneg)Llythyr Sidonius at Riothamus, y deuddeng mil o wŷr, a’r Brythoniaid a yrrwyd o Bourges a llawer wedi’u lladd yn Déols.
Nid anghofiwyd ei Frythoniaid. Yn Armorica daliodd y Brythoniaid eu tir, a daeth yn Llydaw.
Ffurf Ladin yw ei enw ar y Frythoneg Rigotamos, ‘Brenin Mawr’ neu ‘Mwyaf Brenhinol’, er y gall hefyd olygu ‘Rhyddaf’. Bu’r un enw fyw yn yr Hen Gymraeg fel Riatav, Rhiadaf yn Gymraeg heddiw, ac yn yr Hen Lydaweg fel Riatham.FfynhonnellRiothamus ↗Wikipedia (Saesneg)Riothamus, hefyd Riutimus neu Riotimus, arweinydd Brythonig tua 470 OC a ymladdodd yn erbyn y Gothiaid mewn cynghrair â’r Ymerodraeth Rufeinig Orllewinol; geilw Jordanes ef yn ‘Frenin y Brythoniaid’; ffurf Ladin yw’r enw ar y Frythoneg Rigotamos, ‘Brenin Mawr’, ‘y Brenhinolaf’, a oroesodd yn yr Hen Gymraeg fel Riatav, Rhiadaf yn Gymraeg Diweddar, a Riatam yn Hen Lydaweg; nid yw’n glir ai o Brydain ei hun neu o Armorica, a oedd yn derbyn llawer o ymsefydlwyr Brythonig, y daeth ei Frythoniaid; mae Riatam fab Deroch II yn ymddangos ymhlith tywysogion Domnonée ym mucheddau seintiau Llydaw, gŵr diweddarach yn ôl pob tebyg; ysgrifennodd Sidonius Apollinaris, esgob Clermont, ato i ofyn ei farn dros ‘ŵr distadl a gostyngedig’, a soniodd am ‘yr ymdeimlad trwm a thyner o anrhydedd sy’n peri i chi wrido mor barod am feiau eraill’; gwelodd C. E. V. Nixon yn y llythyr fod Armorica’n dod yn hafan i’r tlawd a’r gorthrymedig wrth i rym Rhufain wanhau; Jordanes, Getica XLV: gofynnodd yr ymerawdwr Anthemius i’r Brythoniaid am gymorth, a daeth ‘eu Brenin Riotimus gyda deuddeng mil o wŷr i wlad y Bituriges ar hyd y Cefnfor, a’i dderbyn wrth iddo lanio o’i longau’; daeth Euric yn ei erbyn â byddin aneirif ac wedi ymladd hir trechodd ef cyn i’r Rhufeiniaid ymuno ag ef, ac aeth at y Bwrgwyniaid, cynghreiriaid Rhufain bryd hynny; mae llythyr Sidonius at Vincentius, tua 468, yn sôn am lythyr a ddaliwyd gan y rhaglaw Arvandus yn annog Euric i ymosod ar ‘y Brythoniaid a leolwyd y tu hwnt i’r Loire’; Gregori o Tours, Hanesion II.18: ‘Gyrrwyd y Brythoniaid o Bourges gan y Gothiaid, a lladdwyd llawer ym mhentref Déols’. Nid yw’n sicr ai o’r ynys ei hun y daeth ei Frythoniaid ynteu o Armorica, lle’r oedd cynifer o Frythoniaid yn ymsefydlu.FfynhonnellRiothamus ↗Wikipedia, gyda thestunau Jordanes, Sidonius Apollinaris (Llythyrau III.9) a Gregori o Tours (Hanesion II.18) (Saesneg)Llythyr Sidonius at Riothamus, y deuddeng mil o wŷr, a’r Brythoniaid a yrrwyd o Bourges a llawer wedi’u lladd yn Déols.
Mae llythyr Sidonius Apollinaris, esgob Clermont, wedi goroesi o hyd, ac mae’n agor yn gynnes: ‘Sidonius at ei Riothamus, cyfarchion’. Ysgrifennodd Sidonius ar ran ‘person distadl a gostyngedig’ yr oedd ei gaethweision wedi’u denu ymaith gan Frythoniaid, a gofyn i Riothamus ddod â’r ddwy ochr wyneb yn wyneb a barnu’r mater yn deg ar ei rinweddau, fel brenin a barnwr. Yn yr un llythyr canmolodd ‘ymdeimlad trwm a thyner y brenin o anrhydedd, sy’n peri ichi fod mor barod i wrido dros feiau pobl eraill’.FfynhonnellRiothamus ↗Wikipedia, gyda thestunau Jordanes, Sidonius Apollinaris (Llythyrau III.9) a Gregori o Tours (Hanesion II.18) (Saesneg)Llythyr Sidonius at Riothamus, y deuddeng mil o wŷr, a’r Brythoniaid a yrrwyd o Bourges a llawer wedi’u lladd yn Déols. Gwelai’r hanesydd C. E. V. Nixon y llythyr fel arwydd fod gwlad y Brythoniaid wedi dod yn hafan ddiogel i dlodion a rhai dan bwysau yng Ngâl, yn ffoi rhag y Gothiaid: roedd Armorica, ysgrifennodd, yn dod ‘fel magned i werinwyr, tenantiaid, caethweision a’r rhai dan bwysau’ wrth i rym Rhufain wanhau.FfynhonnellRiothamus ↗Wikipedia, gyda thestunau Jordanes, Sidonius Apollinaris (Llythyrau III.9) a Gregori o Tours (Hanesion II.18) (Saesneg)Llythyr Sidonius at Riothamus, y deuddeng mil o wŷr, a’r Brythoniaid a yrrwyd o Bourges a llawer wedi’u lladd yn Déols.
Yr ymdeimlad trwm a thyner o anrhydedd sy’n peri ichi fod mor barod i wrido dros feiau pobl eraill.
Mae Jordanes yn adrodd yr hanes mewn ychydig linellau. Daeth Riothamus ‘i wlad y Bituriges ar hyd y Cefnfor, a’i dderbyn wrth iddo ddod o’i longau’. Daeth Euric ‘yn eu herbyn â byddin aneirif, ac wedi brwydr hir gyrrodd Riotimus, Brenin y Brythoniaid, ar ffo cyn i’r Rhufeiniaid allu ymuno ag ef’.FfynhonnellRiothamus ↗Wikipedia, gyda thestunau Jordanes, Sidonius Apollinaris (Llythyrau III.9) a Gregori o Tours (Hanesion II.18) (Saesneg)Llythyr Sidonius at Riothamus, y deuddeng mil o wŷr, a’r Brythoniaid a yrrwyd o Bourges a llawer wedi’u lladd yn Déols. Roedd y Brythoniaid wedi sefyll ar eu pennau eu hunain yn erbyn byddin lawer mwy, ac wedi ymladd yn hir.FfynhonnellRiothamus ↗Wikipedia, gyda thestunau Jordanes, Sidonius Apollinaris (Llythyrau III.9) a Gregori o Tours (Hanesion II.18) (Saesneg)Llythyr Sidonius at Riothamus, y deuddeng mil o wŷr, a’r Brythoniaid a yrrwyd o Bourges a llawer wedi’u lladd yn Déols. Aeth Euric, a fu fyw o tua 440 hyd 484, ymlaen i gipio dinas yr Arverni, Clermont ei hun, oherwydd erbyn hynny roedd yr ymerawdwr Anthemius wedi marw.FfynhonnellRiothamus ↗Wikipedia, gyda thestunau Jordanes, Sidonius Apollinaris (Llythyrau III.9) a Gregori o Tours (Hanesion II.18) (Saesneg)Llythyr Sidonius at Riothamus, y deuddeng mil o wŷr, a’r Brythoniaid a yrrwyd o Bourges a llawer wedi’u lladd yn Déols.
Gyda’r holl wŷr y gallai eu casglu, aeth Riothamus ymlaen at y Bwrgwndiaid, pobl gyfagos a oedd yn gynghreiriaid i Rufain bryd hynny, yn dal yn ffyddlon i’r ymerodraeth y daethai i’w hachub.FfynhonnellRiothamus ↗Wikipedia, gyda thestunau Jordanes, Sidonius Apollinaris (Llythyrau III.9) a Gregori o Tours (Hanesion II.18) (Saesneg)Llythyr Sidonius at Riothamus, y deuddeng mil o wŷr, a’r Brythoniaid a yrrwyd o Bourges a llawer wedi’u lladd yn Déols. Bu ei enw fyw dros y môr: yng nghofnodion seintiau Llydaw mae tywysog o Domnonée o’r enw Riatam, mab Deroch, yn dwyn yr un enw, er iddo fyw yn ddiweddarach yn ôl pob tebyg.FfynhonnellRiothamus ↗Wikipedia, gyda thestunau Jordanes, Sidonius Apollinaris (Llythyrau III.9) a Gregori o Tours (Hanesion II.18) (Saesneg)Llythyr Sidonius at Riothamus, y deuddeng mil o wŷr, a’r Brythoniaid a yrrwyd o Bourges a llawer wedi’u lladd yn Déols.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.
Yng Nghyngor Tours, yr olaf o wyth esgob i lofnodi yw Mansuetus, ‘esgob y Brythoniaid’: y cofnod cyntaf o’r Brythoniaid yn Armorica, y wlad a ddaeth yn Llydaw.
Y fuddugoliaeth ym Maddon (cronicl cynnar:· Gildas, y 6ed ganrif; Annales Cambriae, y 10fed ganrif)
Mae’r Brythoniaid yn ennill buddugoliaeth fawr dros y Sacsoniaid ym Mynydd Baddon, sy’n dod â chenhedlaeth o heddwch. Yn ôl traddodiad Cymru, Arthur a’u harweiniodd.