Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 480 OC

Dyfrig Sant

Mae Dyfrig, un o seintiau mawr cyntaf Cymru, yn dysgu yn Ergyng ger afon Gwy. Yn ôl traddodiad Cymru, ef a goronodd Arthur.

Llun: Dyfrig Sant mewn ffenestr yn Henllan, lle sefydlodd fynachlog. · Andrewrabbott, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

c. 480 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

Roedd Dyfrig, Dubricius yn Lladin, yn un o seintiau mawr cyntaf Cymru: athro seintiau, sylfaenydd mynachlogydd ac esgob yn Erging, y gororau ger Gwy. Mae traddodiad Cymru yn dal mai ef a goronodd Arthur.

PrydTua 465 i tua 550
BleErging: Madley, Henllan a Mochros
Dydd gŵyl14 Tachwedd

Ei eni yn Erging#

Fe’i ganed yn Madley, yn swydd Henffordd heddiw, yn fab i Efrddyl, merch y Brenin Peibio o Erging. Yn ôl yr hanes iachaodd Beibio o’r gwahanglwyf pan oedd yn blentyn, a chymodwyd y ddau.

Daeth yn enwog fel ysgolhaig ac iachäwr. Sefydlodd fynachlogydd yn Henllan a Mochros, a dysgodd seintiau a fyddai’n cario’r ffydd ymhellach, Teilo a Samson yn eu plith. Dywed Buchedd Samson mai Dyfrig a urddodd Samson yn esgob.

Coroni Arthur#

Yn Historia Regum Britanniae Sieffre o Fynwy, Dyfrig sy’n gosod y goron ar ben Arthur. Mae traddodiad Cymru hefyd yn dal iddo ildio’i le i Ddewi yn synod Brefi.

Yn ei henaint aeth i Ynys Enlli, a’i gladdu yno. Mae Blwyddnodau Cymru yn cofnodi marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig yn 612. Yn 1120 cludwyd ei gorff i Eglwys Gadeiriol Llandaf, ac fe’i dangosir yn dal dwy ffon fagl, ffyn esgob.

Cilfach greigiog ar Ynys Enlli, a’r goleudy yn y pellter
Cilfach greigiog ar Ynys Enlli, a’r goleudy yn y pellter · Llun: Robert Powell, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Efengylydd Ergyng#

Cofir Dyfrig fel efengylydd Ergyng, y wlad a elwid wedyn yn Archenfield, a llawer o dde-ddwyrain Cymru. Erbyn iddo ddod yn ddyn roedd yn adnabyddus fel ysgolhaig drwy Brydain, ac iachâi’r claf drwy arddodi dwylo. Yn Henllan, ar lan Gwy, daeth disgyblion ato o bell ac agos, a bu’n eu dysgu yno am saith mlynedd cyn symud i Fochros, ger ei fan geni, lle bu am flynyddoedd lawer.

Daeth yn esgob Ergyng, efallai â’i sedd yn Weston under Penyard, ac mae’n debyg fod ei ofal yn ymestyn dros Forgannwg a Gwent i gyd, y tiroedd a ffurfiodd esgobaeth Llandaf yn ddiweddarach. Gall eglwysi a gysegrwyd iddo yn Porlock a ger Luccombe, ar arfordir Exmoor yng Ngwlad yr Haf, ddangos iddo groesi Môr Hafren hefyd.

Cyfaill Illtud#

Roedd yn gyfaill da i Illtud ac i Samson. Mae Buchedd Samson, a ysgrifennwyd yn y seithfed ganrif, yr ysgrif gynharaf i sôn amdano, yn dangos Dyfrig yn ŵr llawer hŷn na Samson, o’r un oed ag Illtud neu ychydig yn hŷn, ac yn ei gysylltu ag Ynys Bŷr. Ar gais Illtud yr ordeiniodd Dyfrig Samson yn ddiacon ac yn offeiriad. Mae traddodiad Cymru yn dal mai Garmon o Auxerre ei hun a wnaeth Dyfrig yn archesgob.

Ei Fucheddau a’i eglwysi#

Ysgrifennwyd tair Buchedd i Ddyfrig yn yr Oesoedd Canol: gan Sieffre o Fynwy, gan Benedict o Gaerloyw ac, yn gynharaf ac yn bwysicaf, yn Llyfr Llandaf. Mae ei Fuchedd ac Annales Cambriae yn rhoi ei farw yn 612, ond mae ei le ymhlith y saint eraill yn awgrymu iddo fyw o leiaf ganrif ynghynt.

Mae ei enw’n fyw mewn llawer o eglwysi: Ballingham, Whitchurch, Hentland a Hamnish yn Swydd Henffordd, Porlock yng Ngwlad yr Haf, Gwenddwr ym Mrycheiniog a Llanfaches yng Ngwent, a’r eglwys Gatholig yn Nhrefforest. Devereux oedd ei enw gan y Normaniaid. Aeth Wace â stori Sieffre am goroni Arthur i farddoniaeth Ffrangeg Eingl-Normanaidd yn ei Roman de Brut, a chanrifoedd wedyn daeth Tennyson â Dyfrig i’r Idylls of the King.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

d. c. 550

Dyfrig Sant

Yr esgob a goronodd Arthur (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

Fe’i ganwyd yn Ergyng, sefydlodd fynachlogydd yn Henllan a Mochros, a bu’n esgob y de-ddwyrain. Yn ôl traddodiad Cymru, ef a goronodd Arthur yng Nghaerllion. Bu farw ar Ynys Enlli.

Dyfrig Sant
c. 605–655

Arthur

Brenin y Brythoniaid (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829; Llyfr Llandaf, tua 1125)

Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.

Arthur

Cyn ac wedyn

  1. Esgob y Brythoniaid yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

    Yng Nghyngor Tours, yr olaf o wyth esgob i lofnodi yw Mansuetus, ‘esgob y Brythoniaid’: y cofnod cyntaf o’r Brythoniaid yn Armorica, y wlad a ddaeth yn Llydaw.

    Esgob y Brythoniaid yng Ngâl
  2. Riothamus, brenin y Brythoniaid, yn croesi i Âl (wedi’i gofnodi)

    Ar alwad yr ymerawdwr Anthemius, daw Riothamus, brenin y Brythoniaid, â deuddeng mil o wŷr dros y môr i galon Gâl i ymladd â’r Fisigothiaid, medd Jordanes.

    Riothamus, brenin y Brythoniaid, yn croesi i Âl
  3. Y fuddugoliaeth ym Maddon (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif; Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae’r Brythoniaid yn ennill buddugoliaeth fawr dros y Sacsoniaid ym Mynydd Baddon, sy’n dod â chenhedlaeth o heddwch. Yn ôl traddodiad Cymru, Arthur a’u harweiniodd.

    Y fuddugoliaeth ym Maddon
  4. Ysgol Illtud (cronicl cynnar:Buchedd Samson, y 7fed–8fed ganrif)

    Daw mynachlog Illtud yn Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg fawr. Mae seintiau a hyfforddwyd yno yn cludo Cristnogaeth ar draws Cymru, Cernyw a Llydaw.

    Ysgol Illtud

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf