Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Cerrig

c. 3,500 CC

Codwyr y cromlechi

Mae cymunedau amaethyddol yn codi beddrodau cerrig fel Pentre Ifan. Yn ddiweddarach, cludir cerrig gleision o’r Preseli i Gôr y Cewri.

Llun: Pentre Ifan o’r ochr: mae’r maen capan yn gorffwys ar flaenau eithaf tri maen tal. · LinguisticDemographer, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ar draws Cymru cododd y ffermwyr cyntaf feddrodau carreg mawr, y cromlechi. Yr enwocaf ohonynt i gyd yw Pentre Ifan, ar lethrau Mynydd Preseli yn Sir Benfro, lle mae maen capan un dunnell ar bymtheg wedi cydbwyso ar flaenau tri maen ers pum mil a hanner o flynyddoedd.

PrydCodwyd tua 3500 CC
BlePentre Ifan, ym mhlwyf Nanhyfer, ger Trefdraeth, Sir Benfro
Y maen capanTua 5 metr o hyd, 2.4 o led ac 16 tunnell, 2.5 metr uwchben y ddaear
Yng ngofalCadw (am ddim i ymweld)

Yn cydbwyso ar dri phwynt#

Mae gan Bentre Ifan saith prif faen. Mae tri ohonynt yn dal y maen capan, sydd ond yn eu cyffwrdd ar eu blaenau, tua dau fetr a hanner uwchben y ddaear. Saif dau arall fel pyst drws, gyda thrydydd wedi’i osod ar ei draws, ac roedd blaen crwm o walio cerrig unwaith yn fframio’r fynedfa.

Beth ydoedd?#

Am amser hir tybid mai Pentre Ifan oedd siambr garreg twmpath hir, tua 30 metr o hyd, sydd bron i gyd wedi mynd. Pan gloddiodd W. F. Grimes yno yn 1936–37 a 1958–59 cafodd resi o byllau o dan y fan lle bu’r twmpath, ychydig o fflintiau ac ychydig o grochenwaith, ond dim esgyrn. Mae rhai archaeolegwyr bellach yn credu na fwriadwyd erioed i’r meini gael eu gorchuddio, ac mai’r bwriad oedd i’r maen capan mawr gael ei weld, wedi’i godi yn erbyn yr awyr.

Enwog ers canrifoedd#

Mae Pentre Ifan wedi denu pobl erioed. Ysgrifennodd hanesydd Sir Benfro George Owen amdano â rhyfeddod yn 1603. Bu artistiaid yn ei baentio, ac yn 1884 daeth yn un o’r tair heneb gyntaf yng Nghymru i’w gwarchod gan y gyfraith, dan Ddeddf Diogelu Henebion 1882.

Pentre Ifan mewn hen ffotograff gan John Thomas, sydd bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.
Pentre Ifan mewn hen ffotograff gan John Thomas, sydd bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. · Llun: John Thomas; National Library of Wales, Public domain, Wikimedia Commons

Cromlechi Cymru#

Mae Pentre Ifan yn un o lawer. Mae eraill yn sefyll yng Ngharreg Samson uwchben Abercastell, yn Garn Turne, yn Tinkinswood a Llwyneliddon ym Mro Morgannwg, yn Nyffryn Ardudwy ym Meirionnydd, ac mewn llawer man ar Ynys Môn. Byddai cerrig gleision yr un bryniau Preseli yn cael eu cario’n ddiweddarach i Gôr y Cewri.

Pentref Ifan#

Ystyr yr enw Pentre Ifan yw “pentref Ifan”, o pentref a’r enw Ifan, ffurf ar Ieuan, sy’n dod yn y pen draw o’r Lladin Johannes. Saif y beddrod tua thair milltir i’r dwyrain o Drefdraeth ac un filltir ar ddeg o Aberteifi. Mae ei faen capan nid yn unig yn hir ac yn llydan ond bron yn fetr o drwch.

Sut y’i codwyd?#

Mae maen capan o un dunnell ar bymtheg yn llawer mwy nag yr oedd ei angen ar neb i doi siambr. Mae llawer o archaeolegwyr yn credu na ddaethpwyd â’r maen mawr o rywle arall, ond ei fod eisoes yn gorwedd yn y fan, wedi’i adael yno gan yr iâ. Efallai i’r adeiladwyr gloddio pwll mawr o’i gwmpas, ei hollti i roi gwaelod gwastad iddo, ac yna ei drosoli i fyny ar ei gynheiliaid. Mae tystiolaeth o gloddiad yn 1948 yn cyd-fynd â’r syniad hwn. Yng Ngharn Turne, tua 12 km i’r de, naddwyd gwaelod y maen capan yn wastad â llaw yn hytrach.

Mewn astudiaeth fawr yn 2014, edrychodd yr archaeolegwyr Cummings a Richards ar y cromlechi fel teulu. Maent yn dadlau mai diben heneb o’r fath oedd y maen capan ei hun, wedi’i godi a’i ddangos, yn hytrach na siambr wedi’i chuddio mewn twmpath.

Un o’r cyntaf i’w gwarchod#

Pan basiwyd y gyfraith gyntaf i warchod henebion hynafol yn 1882, roedd “the Pentre Evan Cromlech” ar ei rhestr gyntaf o 68 o safleoedd, un o ddim ond tri yng Nghymru. Ar 8 Mehefin 1884 daeth Augustus Pitt Rivers, Arolygydd Henebion cyntaf Prydain, i’w gweld a’i darlunio, ac mae wedi bod yng ngofal y wladwriaeth byth ers hynny. Peintiodd yr arlunydd Richard Tongue hi yn 1835, a gwnaeth engrafiadau o’i meini hi’n enwog fel darlun o’r Gymru hynafol.

Cyn ac wedyn

  1. Y ffermwyr cyntaf (archaeoleg)

    Mae ffermio’n cyrraedd Cymru. Mae pobl yn clirio’r coedwigoedd, yn cadw gwartheg a defaid, yn tyfu gwenith a haidd, ac yn gwneud y crochenwaith cyntaf.

    Y ffermwyr cyntaf
  2. Tinkinswood (archaeoleg)

    Mae ffermwyr ym Mro Morgannwg yn codi beddrod dan faen capan o tua deugain tunnell, un o’r mwyaf ym Mhrydain.

    Tinkinswood
  3. Ffatri fwyeill Graig Lwyd (archaeoleg)

    Ar y mynydd uwchben Penmaenmawr, mae pobl Oes y Cerrig yn naddu craig galed yn fwyeill caboledig a fasnachir ledled Prydain.

    Ffatri fwyeill Graig Lwyd
  4. Bryn Celli Ddu (archaeoleg)

    Codir beddrod cyntedd ar Ynys Môn, wedi’i adeiladu fel bod haul codiad canol haf yn tywynnu ar hyd y cyntedd i’r siambr.

    Bryn Celli Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf