Yn uchel ar y mynydd uwchben Penmaenmawr, cafodd y ffermwyr cyntaf graig a wnâi’r bwyeill gorau. Buont yn ei gweithio am ganrifoedd, a theithiodd bwyeill Graig Lwyd ar hyd a lled Prydain. Dyma un o ddiwydiannau mawr cyntaf Cymru.FfynhonnellGraig Lwyd Neolithic Axe Factory ↗The Megalithic Portal (Saesneg)Plwg folcanig uwchben Penmaenmawr: torrwyd blociau o’r graig, eu naddu’n fras â charreg forthwyl a’u cario i lawr i’w llyfnu, eu caboli a rhoi coes iddynt; mae’r sgri yn bennaf yn naddion gwastraff o wneud bwyeill, a chafwyd bwyeill Graig Lwyd ledled Cymru a Lloegr.
| Pryd | Oes Newydd y Cerrig, tua 3500 CC |
|---|---|
| Ble | Graig Lwyd, uwchben Penmaenmawr, Conwy |
| Y garreg | Granoffyr awgit, a elwir yn Grŵp VII gan archaeolegwyr |
| I ble’r aeth y bwyeill | Ledled Cymru a Lloegr |
Mynydd o garreg galed#
Plwg hen losgfynydd yw Graig Lwyd. Mae ei charreg, granoffyr awgit, yn graig galed fân sy’n torri ag ymyl miniog glân ac yn cymryd sglein dda.FfynonellauGraig Lwyd Neolithic Axe Factory ↗The Megalithic Portal (Saesneg)Plwg folcanig uwchben Penmaenmawr: torrwyd blociau o’r graig, eu naddu’n fras â charreg forthwyl a’u cario i lawr i’w llyfnu, eu caboli a rhoi coes iddynt; mae’r sgri yn bennaf yn naddion gwastraff o wneud bwyeill, a chafwyd bwyeill Graig Lwyd ledled Cymru a Lloegr.Neolithic stone axehead roughout, Graig Lwyd, Penmaenmawr ↗Amgueddfa Cymru, Casgliadau Ar-lein (Saesneg)Bwyell heb ei gorffen o ffatri Graig Lwyd yn y casgliad cenedlaethol: granoffyr awgit, y garreg y mae’r archaeolegwyr yn ei galw’n Grŵp petrolegol VII. Mae archaeolegwyr sy’n olrhain bwyeill carreg yn ôl i’w creigiau yn ei galw’n Grŵp VII.FfynhonnellNeolithic stone axehead roughout, Graig Lwyd, Penmaenmawr ↗Amgueddfa Cymru, Casgliadau Ar-lein (Saesneg)Bwyell heb ei gorffen o ffatri Graig Lwyd yn y casgliad cenedlaethol: granoffyr awgit, y garreg y mae’r archaeolegwyr yn ei galw’n Grŵp petrolegol VII.
Sut y gwnaed y bwyeill#
Torrai’r gwneuthurwyr bwyeill flociau o’r graig, ac â charreg forthwyl gron naddent fflawiau nes i siâp bras bwyell ymddangos. Cerid y bwyeill bras hyn i lawr y mynydd i’w llyfnu, eu caboli a’u gosod ar goes bren.FfynhonnellGraig Lwyd Neolithic Axe Factory ↗The Megalithic Portal (Saesneg)Plwg folcanig uwchben Penmaenmawr: torrwyd blociau o’r graig, eu naddu’n fras â charreg forthwyl a’u cario i lawr i’w llyfnu, eu caboli a rhoi coes iddynt; mae’r sgri yn bennaf yn naddion gwastraff o wneud bwyeill, a chafwyd bwyeill Graig Lwyd ledled Cymru a Lloegr. Mae’r sgri ar ochr y mynydd yn dal i fod wedi’i wneud yn bennaf o’r naddion gwastraff, cannoedd o filoedd ohonynt.FfynhonnellGraig Lwyd Neolithic Axe Factory ↗The Megalithic Portal (Saesneg)Plwg folcanig uwchben Penmaenmawr: torrwyd blociau o’r graig, eu naddu’n fras â charreg forthwyl a’u cario i lawr i’w llyfnu, eu caboli a rhoi coes iddynt; mae’r sgri yn bennaf yn naddion gwastraff o wneud bwyeill, a chafwyd bwyeill Graig Lwyd ledled Cymru a Lloegr.

Bwyeill i Brydain gyfan#
Roedd bwyell Graig Lwyd yn beth gwerthfawr. Cafwyd hwy ledled Cymru a Lloegr, ymhell o’r mynydd lle y’u gwnaed.FfynhonnellGraig Lwyd Neolithic Axe Factory ↗The Megalithic Portal (Saesneg)Plwg folcanig uwchben Penmaenmawr: torrwyd blociau o’r graig, eu naddu’n fras â charreg forthwyl a’u cario i lawr i’w llyfnu, eu caboli a rhoi coes iddynt; mae’r sgri yn bennaf yn naddion gwastraff o wneud bwyeill, a chafwyd bwyeill Graig Lwyd ledled Cymru a Lloegr. Gorweddai un wedi torri yn yr heneb fawr yn Llandygái ger Bangor.FfynhonnellRecent excavations at Parc Bryn Cegin, Llandygai, near Bangor, North Wales ↗Jane Kenney ac eraill, Archaeologia Cambrensis 157 (2008), tt. 9–142 (Saesneg)Neuadd bren fawr y ffermwyr cyntaf, tua 12.5 wrth 8 metr, a ddefnyddiwyd tua 3700 CC; cafwyd un arall dan Heneb B yn y 1960au. Codwyd Heneb A, ag un fynedfa, tua 3200–3100 CC, gydag amlosgiadau wrth ei mynedfa a charreg i hogi bwyeill; roedd gan Heneb B, â dwy fynedfa, amlosgiad mewn bocs pren a bwyell Graig Lwyd wedi torri; rhedai cwrsws hir wrth eu hymyl. Ni ddefnyddiwyd rhai o gwbl, ac efallai iddynt gael eu trysori, eu rhoi’n anrhegion, neu eu gosod yn y ddaear yn offrymau.
Gellir gweld bwyeill Graig Lwyd yn Storiel, yr amgueddfa ym Mangor, ac yn Amgueddfa Amwythig.FfynhonnellGraig Lwyd Neolithic Axe Factory ↗The Megalithic Portal (Saesneg)Plwg folcanig uwchben Penmaenmawr: torrwyd blociau o’r graig, eu naddu’n fras â charreg forthwyl a’u cario i lawr i’w llyfnu, eu caboli a rhoi coes iddynt; mae’r sgri yn bennaf yn naddion gwastraff o wneud bwyeill, a chafwyd bwyeill Graig Lwyd ledled Cymru a Lloegr. Mae’r mynydd yn dal i gael ei chwarela, felly cymerwch ofal os ewch i gerdded yno.
Un o safleoedd bwyeill mawr Ewrop#
Bu Graig Lwyd unwaith yn un o’r mannau pwysicaf am wneud bwyeill carreg yn Ewrop gyfan, a chariwyd ei bwyeill ymhell ac agos bum mil o flynyddoedd yn ôl.FfynhonnellPenmaenmawr ↗Wikipedia (Saesneg)Graig Lwyd uwchben Penmaenmawr, “unwaith yn un o’r safleoedd gwneud bwyeill carreg pwysicaf yn Ewrop”, a’i bwyeill yn teithio ymhell 5,000 o flynyddoedd yn ôl; cylch cerrig Meini Hirion gerllaw, gydag olion plant wedi’u hamlosgi a hen lwybr o Fwlch-y-ddeufaen i Gonwy; Braich-y-Dinas, un o fryngaerau mwyaf Ewrop, a chwarelwyd ymaith erbyn y 1920au. Pan gloddiodd Warren yno yn y 1920au cafodd sawl tunnell o fwyeill a garwffurfiau.FfynhonnellLandscape of Neolithic Axes: report on fieldwork in 2021 at Llanfairfechan ↗Jane Kenney a George Smith (Saesneg)Adroddiad 1623, Mawrth 2022: nid un ffynhonnell o garreg ond tirwedd eang o wneud bwyeill uwchben Penmaenmawr a Llanfairfechan, yng Ngraig Lwyd, Dinas a Charreg Fawr; cafodd cloddiadau Warren yn y 1920au sawl tunnell o fwyeill a garwffurfiau; efallai mai anheddiad oedd Maes y Bryn; gwaith gwirfoddolwyr.
Tirwedd gyfan o wneuthurwyr bwyeill#
Nid Graig Lwyd oedd yr unig ffynhonnell. Mae prosiect Tirwedd y Bwyeill Neolithig, dan arweiniad Jane Kenney o Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd gyda thimau o wirfoddolwyr, wedi dangos nad un ffynhonnell o garreg oedd yr ucheldir uwchben Penmaenmawr a Llanfairfechan, ond tirwedd eang o wneud bwyeill.FfynhonnellLandscape of Neolithic Axes: report on fieldwork in 2021 at Llanfairfechan ↗Jane Kenney a George Smith (Saesneg)Adroddiad 1623, Mawrth 2022: nid un ffynhonnell o garreg ond tirwedd eang o wneud bwyeill uwchben Penmaenmawr a Llanfairfechan, yng Ngraig Lwyd, Dinas a Charreg Fawr; cafodd cloddiadau Warren yn y 1920au sawl tunnell o fwyeill a garwffurfiau; efallai mai anheddiad oedd Maes y Bryn; gwaith gwirfoddolwyr.
Cafodd y casglwr lleol David T. Jones safle gwaith arall ar Garreg Fawr, ac mae sgri troed Dinas, uwchben Llanfairfechan, yn llawn gwastraff gwneud bwyeill. Yn 2021 cafodd un ffos yno weddillion trwchus a allai fod yn llawr gwaith heb ei gyffwrdd. Ym Maes y Bryn, i’r dwyrain o Dinas, roedd gwastraff bwyeill gyda chrafwyr fflint a darn o fwyell orffenedig wedi’i llyfnhau, ac mae’r tîm yn credu efallai fod pobl wedi byw yno yn ogystal â gweithio.FfynhonnellLandscape of Neolithic Axes: report on fieldwork in 2021 at Llanfairfechan ↗Jane Kenney a George Smith (Saesneg)Adroddiad 1623, Mawrth 2022: nid un ffynhonnell o garreg ond tirwedd eang o wneud bwyeill uwchben Penmaenmawr a Llanfairfechan, yng Ngraig Lwyd, Dinas a Charreg Fawr; cafodd cloddiadau Warren yn y 1920au sawl tunnell o fwyeill a garwffurfiau; efallai mai anheddiad oedd Maes y Bryn; gwaith gwirfoddolwyr. Mae paill o’r gors yn Waun Llanfair yn dangos bod pobl Oes Newydd y Cerrig yn clirio coed yr ucheldir hwn hefyd, ac yn newid y planhigion a dyfai arno.FfynhonnellLandscape of Neolithic Axes: report on fieldwork in 2021 at Llanfairfechan ↗Jane Kenney a George Smith (Saesneg)Adroddiad 1623, Mawrth 2022: nid un ffynhonnell o garreg ond tirwedd eang o wneud bwyeill uwchben Penmaenmawr a Llanfairfechan, yng Ngraig Lwyd, Dinas a Charreg Fawr; cafodd cloddiadau Warren yn y 1920au sawl tunnell o fwyeill a garwffurfiau; efallai mai anheddiad oedd Maes y Bryn; gwaith gwirfoddolwyr.
Y mynydd drwy’r oesoedd#
Mae’r ucheldir uwchben Penmaenmawr yn llawn o’r gorffennol. Ger safleoedd y bwyeill saif cylch cerrig Meini Hirion, lle cafwyd olion plant wedi’u hamlosgi, wrth ymyl hen lwybr o Fwlch-y-ddeufaen i Gonwy.FfynhonnellPenmaenmawr ↗Wikipedia (Saesneg)Graig Lwyd uwchben Penmaenmawr, “unwaith yn un o’r safleoedd gwneud bwyeill carreg pwysicaf yn Ewrop”, a’i bwyeill yn teithio ymhell 5,000 o flynyddoedd yn ôl; cylch cerrig Meini Hirion gerllaw, gydag olion plant wedi’u hamlosgi a hen lwybr o Fwlch-y-ddeufaen i Gonwy; Braich-y-Dinas, un o fryngaerau mwyaf Ewrop, a chwarelwyd ymaith erbyn y 1920au. Ar gopa Penmaen-mawr ei hun safai Braich-y-Dinas, un o fryngaerau mwyaf Ewrop, nes iddi gael ei chwarela ymaith yn y 1920au.FfynhonnellPenmaenmawr ↗Wikipedia (Saesneg)Graig Lwyd uwchben Penmaenmawr, “unwaith yn un o’r safleoedd gwneud bwyeill carreg pwysicaf yn Ewrop”, a’i bwyeill yn teithio ymhell 5,000 o flynyddoedd yn ôl; cylch cerrig Meini Hirion gerllaw, gydag olion plant wedi’u hamlosgi a hen lwybr o Fwlch-y-ddeufaen i Gonwy; Braich-y-Dinas, un o fryngaerau mwyaf Ewrop, a chwarelwyd ymaith erbyn y 1920au.
Ffynonellau a darllen pellach





