Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Cerrig

c. 3,500 CC

Ffatri fwyeill Graig Lwyd

Ar y mynydd uwchben Penmaenmawr, mae pobl Oes y Cerrig yn naddu craig galed yn fwyeill caboledig a fasnachir ledled Prydain.

Llun: Safle’r ffatri fwyeill ar Graig Lwyd uwchben Penmaenmawr. Y pantiau yn y grug yw lle cloddiwyd y garreg. · Eric Jones, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

c. 3,500 CCOes y CerrigAr y llinell amser (archaeoleg)

Yn uchel ar y mynydd uwchben Penmaenmawr, cafodd y ffermwyr cyntaf graig a wnâi’r bwyeill gorau. Buont yn ei gweithio am ganrifoedd, a theithiodd bwyeill Graig Lwyd ar hyd a lled Prydain. Dyma un o ddiwydiannau mawr cyntaf Cymru.

PrydOes Newydd y Cerrig, tua 3500 CC
BleGraig Lwyd, uwchben Penmaenmawr, Conwy
Y garregGranoffyr awgit, a elwir yn Grŵp VII gan archaeolegwyr
I ble’r aeth y bwyeillLedled Cymru a Lloegr

Mynydd o garreg galed#

Plwg hen losgfynydd yw Graig Lwyd. Mae ei charreg, granoffyr awgit, yn graig galed fân sy’n torri ag ymyl miniog glân ac yn cymryd sglein dda. Mae archaeolegwyr sy’n olrhain bwyeill carreg yn ôl i’w creigiau yn ei galw’n Grŵp VII.

Sut y gwnaed y bwyeill#

Torrai’r gwneuthurwyr bwyeill flociau o’r graig, ac â charreg forthwyl gron naddent fflawiau nes i siâp bras bwyell ymddangos. Cerid y bwyeill bras hyn i lawr y mynydd i’w llyfnu, eu caboli a’u gosod ar goes bren. Mae’r sgri ar ochr y mynydd yn dal i fod wedi’i wneud yn bennaf o’r naddion gwastraff, cannoedd o filoedd ohonynt.

Bwyell Graig Lwyd wedi’i naddu’n fras ar y mynydd, yn barod i’w chario i lawr, ei llyfnu a’i chaboli.
Bwyell Graig Lwyd wedi’i naddu’n fras ar y mynydd, yn barod i’w chario i lawr, ei llyfnu a’i chaboli. · Llun: Gwynedd Archaeological Trust, Nina Steele, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Bwyeill i Brydain gyfan#

Roedd bwyell Graig Lwyd yn beth gwerthfawr. Cafwyd hwy ledled Cymru a Lloegr, ymhell o’r mynydd lle y’u gwnaed. Gorweddai un wedi torri yn yr heneb fawr yn Llandygái ger Bangor. Ni ddefnyddiwyd rhai o gwbl, ac efallai iddynt gael eu trysori, eu rhoi’n anrhegion, neu eu gosod yn y ddaear yn offrymau.

Gellir gweld bwyeill Graig Lwyd yn Storiel, yr amgueddfa ym Mangor, ac yn Amgueddfa Amwythig. Mae’r mynydd yn dal i gael ei chwarela, felly cymerwch ofal os ewch i gerdded yno.

Un o safleoedd bwyeill mawr Ewrop#

Bu Graig Lwyd unwaith yn un o’r mannau pwysicaf am wneud bwyeill carreg yn Ewrop gyfan, a chariwyd ei bwyeill ymhell ac agos bum mil o flynyddoedd yn ôl. Pan gloddiodd Warren yno yn y 1920au cafodd sawl tunnell o fwyeill a garwffurfiau.

Tirwedd gyfan o wneuthurwyr bwyeill#

Nid Graig Lwyd oedd yr unig ffynhonnell. Mae prosiect Tirwedd y Bwyeill Neolithig, dan arweiniad Jane Kenney o Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd gyda thimau o wirfoddolwyr, wedi dangos nad un ffynhonnell o garreg oedd yr ucheldir uwchben Penmaenmawr a Llanfairfechan, ond tirwedd eang o wneud bwyeill.

Cafodd y casglwr lleol David T. Jones safle gwaith arall ar Garreg Fawr, ac mae sgri troed Dinas, uwchben Llanfairfechan, yn llawn gwastraff gwneud bwyeill. Yn 2021 cafodd un ffos yno weddillion trwchus a allai fod yn llawr gwaith heb ei gyffwrdd. Ym Maes y Bryn, i’r dwyrain o Dinas, roedd gwastraff bwyeill gyda chrafwyr fflint a darn o fwyell orffenedig wedi’i llyfnhau, ac mae’r tîm yn credu efallai fod pobl wedi byw yno yn ogystal â gweithio. Mae paill o’r gors yn Waun Llanfair yn dangos bod pobl Oes Newydd y Cerrig yn clirio coed yr ucheldir hwn hefyd, ac yn newid y planhigion a dyfai arno.

Y mynydd drwy’r oesoedd#

Mae’r ucheldir uwchben Penmaenmawr yn llawn o’r gorffennol. Ger safleoedd y bwyeill saif cylch cerrig Meini Hirion, lle cafwyd olion plant wedi’u hamlosgi, wrth ymyl hen lwybr o Fwlch-y-ddeufaen i Gonwy. Ar gopa Penmaen-mawr ei hun safai Braich-y-Dinas, un o fryngaerau mwyaf Ewrop, nes iddi gael ei chwarela ymaith yn y 1920au.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Cyn ac wedyn

  1. Tinkinswood (archaeoleg)

    Mae ffermwyr ym Mro Morgannwg yn codi beddrod dan faen capan o tua deugain tunnell, un o’r mwyaf ym Mhrydain.

    Tinkinswood
  2. Codwyr y cromlechi (archaeoleg)

    Mae cymunedau amaethyddol yn codi beddrodau cerrig fel Pentre Ifan. Yn ddiweddarach, cludir cerrig gleision o’r Preseli i Gôr y Cewri.

    Codwyr y cromlechi
  3. Bryn Celli Ddu (archaeoleg)

    Codir beddrod cyntedd ar Ynys Môn, wedi’i adeiladu fel bod haul codiad canol haf yn tywynnu ar hyd y cyntedd i’r siambr.

    Bryn Celli Ddu
  4. Barclodiad y Gawres (archaeoleg)

    Ar arfordir Ynys Môn codir beddrod cyntedd â meini wedi’u cerfio â throellau, igam-ogamau a diemyntau, y gelfyddyd gynnar orau yng Nghymru.

    Barclodiad y Gawres

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf