Hanes Cymru / Llinell amser / Y Gymru Ddiwydiannol

8 Tachwedd 1910

Terfysgoedd Tonypandy

Mae glowyr ar streic yn gwrthdaro â’r heddlu yn y Rhondda, ac anfonir milwyr i’r cymoedd.

Llun: Heddlu’n cau stryd adeg terfysgoedd Tonypandy · Unknown photographer, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ym mis Tachwedd 1910 roedd glowyr y Cambrian Combine yn y Rhondda ar streic, ac ar 8 Tachwedd bu helynt yn Sgwâr Tonypandy. Daethpwyd â heddlu o mor bell â Llundain, ac anfonwyd milwyr i’r cymoedd.

DechreuoddMedi 1910, ym Mhwll yr Ely, Penygraig
Ar streicTua 12,000 o lowyr y Cambrian Combine, o 1 Tachwedd
MilwyrYr 18th Hussars a’r Lancashire Fusiliers
Daeth i benAwst 1911

Pwll yr Ely#

Dechreuodd yr anghydfod ym Mhwll yr Ely, Penygraig, ym mis Medi 1910, lle dywedai’r glowyr fod gwythïen newydd yn anos ac yn fwy peryglus i’w gweithio. Caewyd 950 o ddynion allan.

Ar 1 Tachwedd daeth tua 12,000 o lowyr y Cambrian Combine allan i sefyll gyda nhw.

Llwynypia, pentref glofaol, adeg streic 1910
Llwynypia, pentref glofaol, adeg streic 1910 · Llun: Bain News Service, Library of Congress, Public domain, Wikimedia Commons

Llwynypia a’r Sgwâr#

Ar 7 Tachwedd bu streicwyr yn picedu Glofa Morgannwg yn Llwynypia, a thrannoeth cyrhaeddodd yr helynt Sgwâr Tonypandy.

Daeth heddlu o Forgannwg, Bryste, Caerdydd a Llundain, a chaniataodd yr Ysgrifennydd Cartref, Winston Churchill, anfon milwyr: yr 18th Hussars a’r Lancashire Fusiliers.

Bu farw glöwr, Samuel Rhys, o anafiadau i’w ben.

Sgwâr Tonypandy, 2007
Sgwâr Tonypandy, 2007 · Llun: Kenneth Rees, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Cof hir#

Parhaodd y streic hyd fis Awst 1911, ac roedd gan ddynion Tonypandy gof hir.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Y Gamp Lawn gyntaf

    Mae Cymru’n curo Lloegr, yr Alban, Iwerddon a Ffrainc mewn un tymor, y Gamp Lawn gyntaf yn hanes rygbi.

    Y Gamp Lawn gyntaf
  2. Y pensiynau henoed cyntaf

    Telir y pensiynau henoed cyntaf, a gyflwynwyd gan y Canghellor o Gymro David Lloyd George.

    Y pensiynau henoed cyntaf
  3. Terfysgoedd Llanelli

    Yn ystod streic genedlaethol y rheilffyrdd, mae milwyr yn saethu dau ddyn ifanc yn farw yn Llanelli. Bu farw pedwar arall pan aeth wagen o ffrwydron ar dân.

    Terfysgoedd Llanelli
  4. Senghennydd

    Mae ffrwydrad ym Mhwll yr Universal yn lladd 439 o ddynion a bechgyn, y trychineb glofaol gwaethaf ym Mhrydain. Mae cynnyrch glo Cymru ar ei uchaf yr un flwyddyn.

    Senghennydd

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf