
Erthygl
Bendigeidfran
Cawr-frenin Ynys y Cedyrn, a orweddodd yn bont i’w fyddin ac y gwarchododd ei ben Brydain o’r Gwynfryn yn Llundain. A thraddodiad Cymru iddo ddod â ffydd Crist adref o Rufain, a dyna pam y’i gelwir yn Fendigaid.
Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Mae Bendigeidfran fab Llŷr yn un o ffigurau mawr Cymru. Yn Ail Gainc y Mabinogi ef yw brenin coronog Ynys y Cedyrn, brenin mor fawr na chodwyd tŷ erioed i’w gynnwys, a gerddodd drwy’r môr i Iwerddon i achub ei chwaer Branwen ac a orweddodd yn bont i’w fyddin. Gwarchododd ei ben, a gladdwyd yn y Gwynfryn yn Llundain, yr ynys rhag pob gelyn. Ac yn nhraddodiad diweddarach Cymru ef yw’r brenin a aeth i Rufain yn wystl dros ei fab Caradog ac a ddaeth â ffydd Crist adref i’r Cymry. Dyna pam, medd y traddodiad, y mae’n Fendigaid.
| Enw | Bendigeidfran, neu Brân Fendigaid, fab Llŷr |
|---|---|
| Teyrnas | Ynys y Cedyrn, wedi’i ddyrchafu â choron Llundain |
| Ei lys | Harlech, Harddlech yn y Mabinogi |
| Teulu | Ei chwaer Branwen, ei frawd Manawydan, ei hanner brodyr Nisien ac Efnysien |
| Ei fab | Caradog, a adawyd i reoli’r ynys pan aeth Brân i Iwerddon |
| Ei ddywediad | A fo ben, bid bont |
| Ei ben | Saith mlynedd yn Harlech, pedwar ugain yng Ngwales, yna’i gladdu yn y Gwynfryn yn Llundain |
| Yn y traddodiad diweddarach | Saith mlynedd yn wystl yn Rhufain; daeth â ffydd Crist i’r Cymry |
| Un o | Dri brenin bendigaid, a thri llwyth sanctaidd, Ynys Prydain |
Brenin Ynys y Cedyrn#
Mae’r Ail Gainc yn agor gyda’r brenin yn eistedd ar graig Harlech uwchben y môr, gyda’i frawd Manawydan a gwŷr bonheddig ei lys o’i gwmpas. Ef yw Bendigeidfran fab Llŷr, brenin coronog yr ynys hon, wedi’i ddyrchafu â choron Llundain. Daw tair llong ar ddeg o Iwerddon dan darian a’i blaen i fyny yn arwydd o heddwch, yn dod â Matholwch, brenin Iwerddon, i ofyn am Franwen, chwaer Brân, un o dair prif riain yr ynys, yn wraig iddo.
Gwneir y briodas yn Aberffraw, ond mae Efnysien, yr hanner brawd na ofynnwyd iddo, yn anffurfio’r meirch Gwyddelig yn ei gynddaredd. Mae Brân yn talu am y sarhad â meirch newydd, ffon o arian a phlât o aur, ac â rhyfeddod: pair sy’n dod â gwŷr marw yn ôl yn fyw. Mae Matholwch yn mynd â Branwen adref. Ond yn Iwerddon codir yr hen gŵyn drachefn, a gyrrir Branwen i’r gegin a’i tharo gan y cigydd bob dydd. Am dair blynedd mae’n dioddef, nes iddi fagu drudwen, dysgu enw ei brawd iddi, a’i hanfon dros y môr â llythyr dan ei hadain.
Y bont#
Mae Brân yn casglu rhyfelwyr cant a phedair ar ddeg a deugain o wledydd ac yn mynd i ryfel. Ni all yr un llong ei gynnwys, felly mae’n cerdded drwy’r môr wrth ochr ei lynges. Yn Iwerddon mae’r gelyn yn torri’r bont dros afon Llinon, ac mae Brân yn gorwedd ar draws y dŵr fel y gall ei holl fyddin gerdded dros ei gorff. Y geiriau a lefarodd yno yw dihareb Gymraeg arweinyddiaeth o hyd.
A fo ben, bid bont.
Bendigeidfran yn Ail Gainc y Mabinogi
Mae’r rhyfel a ddilyn yn dinistrio Iwerddon. Yn y diwedd mae Efnysien yn taflu ei hun i’r pair dadeni ac yn ei dorri, a’i galon gydag ef. O wŷr Ynys y Cedyrn saith yn unig a ddaw adref: Pryderi, Manawydan, Glifiau, Taliesin, Ynog, Gruddiau a Heilyn fab Gwyn. Clwyfir Brân ei hun yn ei droed â gwaywffon wenwynig. Daw Branwen i’r lan ym Môn, edrych yn ôl ar y ddwy ynys a ddifethwyd o’i hachos, a marw o dor calon ar lan afon Alaw.
Y pen rhyfeddol#
Mae Brân yn gorchymyn i’w saith gŵr dorri ei ben a’i gario i’r Gwynfryn yn Llundain, a’i gladdu yno a’i wyneb tua Ffrainc. Ac felly y gwnânt, ond yn araf, oherwydd mae’r pen yn aros gyda hwy, yn gwmni cystal ag y bu erioed yn fyw. Am saith mlynedd maent yn gwledda yn Harlech tra bo tri aderyn Rhiannon yn canu iddynt dros y môr. Am bedwar ugain mlynedd maent yn trigo mewn neuadd fawr yng Ngwales, yr ynys oddi ar arfordir Penfro, heb gofio unrhyw ofid na gweld y pen yn heneiddio, nes i Heilyn fab Gwyn agor y drws gwaharddedig sy’n edrych tua Chernyw. Yna daw eu holl alar yn ôl, ac maent yn cario’r pen i Lundain a’i gladdu yn y Gwynfryn.
Mae Trioedd Ynys Prydain yn ei gyfrif ymhlith y Tri Chuddiad Ffodus: tra gorweddai pen Brân yn guddiedig yn y Gwynfryn, ni allai’r un gelyn ddod i’r ynys hon. Arthur, medd y Trioedd, a’i datguddiodd, am na fynnai ddal yr ynys ond trwy ei nerth ei hun. Ystyr brân yw’r aderyn, ac mae rhai wedi gweld ei gof yn y cigfrain a gedwir yn Nhŵr Llundain hyd heddiw.
Caradog fab Brân#
Pan aeth Brân i Iwerddon gadawodd ei fab Caradog gyda saith gŵr i reoli’r ynys. Daeth Caswallon fab Beli yn eu herbyn yn gwisgo mantell hud a’i gwnâi’n anweledig, a bu farw Caradog o hiraeth wrth weld ei wŷr yn cael eu lladd gan gleddyf na allai ei weld. Daliai traddodiad diweddarach Cymru mai’r Caradog fab Brân hwn oedd Caradog, Caratacus i’r Rhufeiniaid, brenin y Brythoniaid a ymladdodd y llengoedd am naw mlynedd ym mryniau Cymru ac a siaradodd mor urddasol gerbron yr Ymerawdwr Clawdiws yn Rhufain.
Bendigaid#
O’r gwreiddyn hwnnw y tyfodd traddodiad Cymru am y Brân Cristnogol. Pan fradychwyd Caradog a’i gludo i Rufain yn OC 51, medd y traddodiad, aeth ei dad Brân gydag ef yn wystl ac arhosodd saith mlynedd yn y ddinas. Yno clywodd ffydd Crist, a phan ddaeth adref daeth â hi i’w bobl. Mae Trioedd Ynys Prydain, fel yr argraffodd Iolo Morganwg a’i gyfeillion hwy yn y Myvyrian Archaiology of Wales (1801 hyd 1807), yn ei enwi’n gyntaf o dri brenin bendigaid yr ynys:
Brân Fendigaid fab Llŷr Llediaith, a ddug gyntaf ffydd Crist i genedl y Cymry o Rufain, lle bu saith mlynedd yn wystl dros ei fab Caradog.
Y Trioedd, Triawd 35 cyfres y Myvyrian
Yr ail o’r tri brenin bendigaid yw Lleurwg, Lucius, a gododd yr eglwys yn Llandaf, a’r trydydd Cadwaladr Fendigaid, a roddodd loches i’r Cristnogion a ffoai rhag y paganiaid. Mae triawd arall yn enwi llwyth Brân yn un o dri llwyth sanctaidd Ynys Prydain, gyda llwythau Cunedda Wledig a Brychan Brycheiniog, y llanwodd eu meibion a’u merched Gymru â saint. Esboniodd yr Arglwyddes Charlotte Guest, a roddodd y Mabinogion i’r byd Saesneg ei iaith, yr enw yn 1849: cafodd Brân, meddai, ei deitl Bendigaid am iddo ddod â Christnogaeth i’r ynys hon.
Tyfodd y traddodiad yn gyfoethog. Ym mhapurau Iolo Morganwg daeth y teulu adref o Rufain gydag athrawon y ffydd, Ilid, ‘gŵr o Israel’, yn eu plith, a sefydlodd goleg o ddeuddeg o’r enw Côr Eurgain, ar ôl Eurgain, merch Caradog, yn y lle ym Morgannwg a ddaeth wedyn yn Llanilltud Illtud. Yn 1861 adroddodd yr offeiriad o Gymro Richard Williams Morgan y stori gyfan yn St Paul in Britain, a daeth y Brân Cristnogol ac eglwys Frythonig y ganrif gyntaf yn rhan o’r ffordd yr adroddai Cymru ei hanes ei hun.
Brân a’r Greal#
Mae rhamantau Ffrangeg y Greal Sanctaidd yn sôn am geidwad y Greal o’r enw Bron, y Pysgotwr Cyfoethog, brawd yng nghyfraith Joseff o Arimathea, a gariodd y Greal tua’r gorllewin i Brydain. Mae llawer o ysgolheigion wedi gweld Brân yn Bron: y brenin clwyfedig, a drawyd yn ei droed gan waywffon, a gwledd Harlech a Gwales, lle safai amser yn stond ac na heneiddiai neb, mor debyg i gastell y Greal yn y rhamantau. Os ydynt yn iawn, aeth brenin Harlech gyda straeon y Greal ar draws Ewrop.
Lle cofir am Frân#
Ar graig Harlech, wrth ymyl y castell, saif cerflun Ivor Roberts-Jones, Y Ddau Frenin, o Fendigeidfran yn cario corff ei nai ifanc Gwern. Ar lan afon Alaw ym Môn mae Bedd Branwen, lle cafodd ffermwr wrn o ludw mewn cist garreg yn 1813. Oddi ar arfordir Penfro, mae Gwales, a elwir heddiw’n Grassholm, yn wyn gan huganod. Ac uwchben Llangollen mae adfeilion castell Dinas Brân, caer Brân, wedi’u cysylltu yn nhraddodiad Cymru â’i enw.
Yr hen chwedlau a’r newydd#
Brân y Mabinogi a’r trioedd hynaf yw’r cawr-frenin a’r pen gwarcheidiol. Nid adroddir ei daith i Rufain yn y llawysgrifau hŷn. Daeth i brint gyda’r drydedd gyfres o drioedd yn y Myvyrian Archaiology, o bapurau Iolo Morganwg, ac mae ysgolheigion er Rachel Bromwich wedi cadw’r gyfres honno ar wahân i’r trioedd canoloesol. Gall haneswyr eraill weld pethau’n wahanol. Ond am fwy na dau gan mlynedd mae Cymru wedi adnabod Brân fel y ddau: y brenin a’i gwnaeth ei hun yn bont i’w bobl, a’r Bendigaid, a ddaeth â’r ffydd iddynt.
Branwen a’r ddrudwen: y chwedl → Y Mabinogion → Trioedd Ynys Prydain → Y Brenin Caradog, mab Brân a ymladdodd Rufain → Cristnogion cyntaf Prydain → Joseff o Arimathea a’r Greal → Y Brenin Lleurwg a’r llythyr at Rufain → Iolo Morganwg, Bardd Rhyddid →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 17 munY Mabinogi: y llyfrau a gadwodd chwedlau Cymru
Mae Cymru wedi cadw ei straeon mwyaf ers naw can mlynedd. Dyma sut: storïwyr y llysoedd brenhinol, awdur anhysbys y Pedair Cainc, dau lyfr mawr a ysgrifennwyd i ddau uchelwr o Gymro yn y bedwaredd ganrif ar ddeg, a merch ifanc o Saesnes yng ngwaith haearn Dowlais a ddysgodd Gymraeg ac a roddodd y chwedlau i’r byd.
Erthygl · 16 munY Brenin Caradog: y Brython a safodd yn erbyn Rhufain
Am naw mlynedd arweiniodd Caradog, mab y Brenin Cynfelyn, Frythoniaid Cymru yn erbyn llengoedd Rhufain. Wedi ei ddwyn mewn cadwyni i Rufain, siaradodd gerbron yr ymerawdwr mor eofn nes iddo gael ei ryddhau. Yn ôl traddodiad Cymru roedd yn fab i Frân Fendigaid, ac mae ei blant wedi eu henwi yn y Beibl.
Erthygl · 16 munCristnogion cyntaf Prydain
Ysgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37. Y tystion, traddodiadau Joseff, Brân a Lleurwg, y merthyron, a’r eglwys Frythonig a oedd yn hen cyn i Awstin ddod.
Yr oes · 2500 CC – 48 OCBrythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Mwynwyr copr, gofaint aur, brenhinoedd y bryngaerau a’r derwyddon: y Brythoniaid cyn Rhufain.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf