

Erthygl
Y Mabinogi: y llyfrau a gadwodd chwedlau Cymru
Mae Cymru wedi cadw ei straeon mwyaf ers naw can mlynedd. Dyma sut: storïwyr y llysoedd brenhinol, awdur anhysbys y Pedair Cainc, dau lyfr mawr a ysgrifennwyd i ddau uchelwr o Gymro yn y bedwaredd ganrif ar ddeg, a merch ifanc o Saesnes yng ngwaith haearn Dowlais a ddysgodd Gymraeg ac a roddodd y chwedlau i’r byd.
Llun: Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410 · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Rywbryd tua’r flwyddyn 1350, mewn ysgrifdy yng Ngheredigion, aeth pump o gopïwyr ati i lunio llyfr i ŵr bonheddig o’r sir, Rhydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch. Ynddo copïwyd, mewn llaw glir a gofalus, straeon y Cymry: Pwyll a Rhiannon, Branwen a’i brawd Brân, Manawydan a’r llygoden, Math a Gwydion a’r ferch a wnaed o flodau, Culhwch a merch y cawr, breuddwyd Macsen a gormesoedd Lludd, a marchogion llys Arthur yng Nghaerllion. Llyfr Gwyn Rhydderch yw’r llyfr. Mae yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru heddiw, bron saith can mlynedd yn ddiweddarach, a hebddo ef, a’i chwaer iau Llyfr Coch Hergest, byddai straeon gorau Cymru’r Oesoedd Canol ar goll.
Dyma hanes y chwedlau hynny: beth ydynt, pwy a’u hadroddai, pryd yr ysgrifennwyd hwy, y ddau lyfr a’u cadwodd, a’r wraig a’u rhoddodd gyntaf i’r byd yn Saesneg.
| Beth | Un chwedl ar ddeg mewn rhyddiaith Gymraeg, a deuddegfed, Hanes Taliesin, a ychwanegwyd gan yr Arglwyddes Charlotte Guest |
|---|---|
| Y Mabinogi ei hun | Y Pedair Cainc: Pwyll, Branwen, Manawydan a Math |
| Y chwedlau brodorol | Culhwch ac Olwen, Breuddwyd Macsen, Cyfranc Lludd a Llefelys, Breuddwyd Rhonabwy |
| Y tair rhamant | Owain, Peredur, a Geraint ac Enid |
| Eu hysgrifennu | Rhwng tua 1050 a 1250, o chwedlau a adroddwyd ar lafar am ganrifoedd cyn hynny |
| Y copïau hynaf | Darnau o Branwen a Manawydan, ac o’r rhamantau, mewn llyfrau Cymraeg o’r drydedd ganrif ar ddeg |
| Y Llyfr Gwyn | Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350. Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Llawysgrifau Peniarth 4 a 5 |
| Y Llyfr Coch | Llyfr Coch Hergest, tua 1382 hyd 1410. Coleg Iesu, Rhydychen, Llawysgrif 111 |
| Gyntaf yn Saesneg | Yr Arglwyddes Charlotte Guest, mewn saith rhan, 1838 hyd 1845 |
Cyfarwyddiaid y llysoedd#
Ymhell cyn eu hysgrifennu, adroddid y chwedlau. Roedd gan bob llys yng Nghymru ei feirdd, ac ymhlith y gwŷr dysgedig a wasanaethai’r brenhinoedd a’r tywysogion roedd y cyfarwydd, y storïwr. Ystyr y gair yw ‘un sy’n gwybod y ffordd’, a hefyd ‘un sy’n gwybod’. Cariai’r cyfarwydd lyfrgell gyfan yn ei ben: chwedlau Ynys Prydain, enwau ei harwyr, ei brwydrau a’i rhyfeddodau. Yn nosweithiau’r gaeaf, yn neuadd brenin, fe’u hadroddai ar goedd.
Mae llais y cyfarwydd yn y chwedlau o hyd. Mae eu brawddegau’n rhedeg ymlaen ag ‘a’ ac ‘ac yna’, fel brawddegau siaradwr. Maent yn ailadrodd ymadrodd bob tro y daw golygfa yn ei hôl. Maent yn oedi i roi rhestr o enwau neu ystyr enw lle, ac maent yn gorffen â fformiwla sy’n troi at y gwrandawr: ‘Ac felly y terfyna’r gainc hon o’r Mabinogi.’ Mae’r ysgolhaig Sioned Davies, a astudiodd eu crefft yn fanylach na neb, wedi dangos faint o gelfyddyd storïwr byw sydd wedi’i hysgrifennu i mewn iddynt, fel mai wrth eu darllen ar goedd y maent ar eu gorau.
Mae Trioedd Ynys Prydain, hen restrau’r Cymry fesul tri, yn dangos faint yn rhagor a wyddai’r cyfarwyddiaid nag a ddaeth i lawr i ni. Maent yn enwi dwsinau o arwyr, meirch a brwydrau y collwyd eu straeon. Yr un chwedl ar ddeg yw’r hyn a oroesodd, blaen storfa fawr gudd o straeon.
Yr enw ‘Mabinogi’#
A siarad yn fanwl, y Mabinogi yw’r Pedair Cainc yn unig. Mae pob un yn gorffen â’r un geiriau: ‘ac felly y terfyna’r gainc hon o’r Mabinogi’, cainc fel cangen ar bren. Ar y gair mab y seiliwyd y gair, ac mewn hen ysgrifau Cymraeg eraill defnyddir mabinogi am stori geni a mebyd arwr. Felly efallai mai ‘chwedl mebyd’ oedd ei ystyr gyntaf, ac yna ‘chwedl’ yn syml. Genir Pryderi, mab Pwyll a Rhiannon, yn y Gainc Gyntaf a bydd farw yn y Bedwaredd, ac mae rhai wedi darllen y pedair gyda’i gilydd fel hanes ei fywyd.
Unwaith yn unig y ceir y ffurf ‘Mabinogion’ yn y llawysgrifau, ar ddiwedd y Gainc Gyntaf mewn un copi, a chred y rhan fwyaf o ysgolheigion mai llithriad pin copïwr ydyw. Ond fe’i defnyddiwyd gan William Owen Pughe yn y 1790au, fe’i cymerwyd gan yr Arglwyddes Charlotte Guest yn deitl i’w chyfieithiad, a ‘y Mabinogion’ fu enw’r casgliad cyfan byth ers hynny.
Pryd yr ysgrifennwyd hwy?#
Ni ŵyr neb i sicrwydd, a bu ysgolheigion yn dadlau am y peth ers can mlynedd. Mae’r chwedlau eu hunain yn rhoi cliwiau. Ni ŵyr y Pedair Cainc ddim am y cestyll Normanaidd a gododd ar draws Cymru wedi 1070, a’u byd o frenhinoedd, llysoedd a chantrefi yw Cymru’r rheolwyr brodorol. Yn 1930 dyddiodd Syr Ifor Williams hwy, yn ei argraffiad mawr Pedeir Keinc y Mabinogi, i tua 1060, tua diwedd teyrnasiad Gruffudd ap Llywelyn, yr unig frenin a reolodd Gymru gyfan erioed. Dadleuodd Saunders Lewis dros ddyddiad diweddarach, rhwng tua 1170 a 1190. Yn 1970 pwysodd T. M. Charles-Edwards bob dadl a setlo ar gyfnod rhwng tua 1050 a 1120, a dyna a ddywedai’r rhan fwyaf o ysgolheigion heddiw.
Culhwch ac Olwen yw’r hynaf o’r chwedlau brodorol, ac mae ei hiaith a’i rhestrau hir o arwyr yn pwyntio at y blynyddoedd o gwmpas 1100. Gosodir Breuddwyd Rhonabwy yn nyddiau Madog ap Maredudd, brenin Powys, a fu farw yn 1160, ac fe’i hysgrifennwyd wedi ei oes ef. Perthyn Breuddwyd Macsen, Cyfranc Lludd a Llefelys a’r tair rhamant i’r ddeuddegfed a’r drydedd ganrif ar ddeg. Ond mae’r straeon ym mhob un ohonynt yn llawer hŷn na’r ysgrifennu. Mae rhai o’r enwau’n cyrraedd yn ôl at dduwiau ac arwyr y Brythoniaid cyn Rhufain.
Pwy a ysgrifennodd y Pedair Cainc?#
Gwaith un llenor mawr yw’r Pedair Cainc. Mae’r un llais yn rhedeg drwy’r pedair, yr un cariad at degwch a chwrteisi, yr un ffraethineb miniog a’r un gofal am dir Dyfed a Gwynedd. Ond ni roddodd yr awdur ei enw wrth y gwaith, ac fe gollwyd yr enw.
Cynigiwyd un ateb y bydd pob darllenydd o Gymro am ei wybod. Yn 2009 dadleuodd yr ysgolhaig Andrew Breeze yn The Origins of the Four Branches of the Mabinogi mai merch oedd yr awdur: Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd, a gwraig Gruffudd ap Rhys, tywysog Deheubarth. Roedd hi’n adnabod Gwynedd a’r de, dau hanner y Pedair Cainc. Mae’r chwedlau’n llawn o ferched doeth a grymus, ac o gost rhyfel. Bu farw Gwenllian yn arwain byddin yn erbyn y Normaniaid yng Nghydweli yn 1136. Nid yw pob ysgolhaig yn cytuno ag ef, ac efallai na wyddys byth i sicrwydd pwy oedd yr awdur. Ond peth gwych fyddai i ryddiaith fwyaf Cymru’r Oesoedd Canol gael ei hysgrifennu gan ei thywysoges ddewraf.
Y copïau hynaf#
Mae’r darnau hynaf o’r chwedlau sydd wedi goroesi mewn llyfr Cymraeg o’r drydedd ganrif ar ddeg, Llawysgrif Peniarth 6 yn y Llyfrgell Genedlaethol heddiw: ychydig ddail o Branwen a Manawydan. Mae llyfrau Cymraeg eraill o’r un ganrif yn cadw darnau o’r rhamantau. Darnau yn unig ydynt, ond maent yn dangos bod y chwedlau’n cael eu copïo a’u darllen gan mlynedd cyn y ddau lyfr mawr.
Llyfr Gwyn Rhydderch#
Ysgrifennwyd y Llyfr Gwyn tua 1350 i Rydderch ab Ieuan Llwyd, o Barcrhydderch ym mhlwyf Llangeitho yng Ngheredigion. Roedd Rhydderch yn gyfreithiwr, yn dirfeddiannwr ac yn un o noddwyr mawr llenyddiaeth Gymraeg ei ddydd. Roedd yn hyddysg yng nghyfraith Cymru, canodd y beirdd ei glod, a chasglodd lyfrau Cymraeg. Pump o gopïwyr a luniodd y Llyfr Gwyn iddo, ac mae tystiolaeth eu llawysgrifen yn pwyntio at abaty Sistersaidd Ystrad Fflur, y tŷ lle claddwyd tywysogion Deheubarth a lle cedwid Brut y Tywysogion.
Yn y llyfr ceir y copi cyflawn cynharaf o’r rhan fwyaf o’r chwedlau, gyda barddoniaeth, fersiynau Cymraeg o straeon Siarlymaen, a bucheddau’r saint. O’i rwymiad gwyn y daw ei enw. Dros y canrifoedd aeth o law i law ymhlith uchelwyr ac ysgolheigion Cymru, gan gynnwys Siasbar Gruffudd a’r casglwr mawr Robert Vaughan o Hengwrt, ger Dolgellau. Daeth gyda gweddill llyfrau Hengwrt a Pheniarth i Lyfrgell Genedlaethol newydd Cymru yn Aberystwyth yn 1909. Mae bellach wedi’i rwymo’n ddwy gyfrol, Llawysgrif Peniarth 4 a Llawysgrif Peniarth 5, a’r chwedlau yn y gyntaf.
Llyfr Coch Hergest#
Y Llyfr Coch yw’r mwyaf o holl lawysgrifau Cymru: 362 o ddail memrwn, a ysgrifennwyd rhwng tua 1382 a 1410. Ei brif gopïydd oedd Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt, y gwyddom ei enw o nodyn yn ei law ei hun mewn llyfr arall a ysgrifennodd i’r un meistr. Fe’i hysgrifennodd i’w noddwr, Hopcyn ap Tomas ab Einion o Ynysforgan, ger Abertawe, gŵr bonheddig mor hyddysg yn hen lyfrau Cymru nes i Owain Glyndŵr ei hun anfon amdano i Gaerfyrddin yn 1403 fel meistr ar y Brut, hanes y Brythoniaid, i ddweud wrtho beth oedd gan y dyfodol i’w gynnig.
I’r Llyfr Coch casglodd Hywel Fychan bron y cwbl o lenyddiaeth Gymraeg ei oes: y chwedlau, barddoniaeth Beirdd y Tywysogion, Brut y Brenhinedd a Brut y Tywysogion, y Trioedd, y diarhebion, a llyfr meddygaeth. Yn y Llyfr Coch yn unig y ceir Breuddwyd Rhonabwy. Daw enw’r llyfr o’i rwymiad lledr coch ac o Lys Hergest, ger Ceintun ar y ffin, lle cadwyd ef gan deulu’r Fychaniaid yn y bymthegfed ganrif. Yn 1701 rhoddwyd y Llyfr Coch, o lyfrgell Thomas Wilkins, offeiriad a chasglwr o Fro Morgannwg, i Goleg Iesu, Rhydychen, y coleg a sefydlwyd i Gymry yn 1571. Mae’n eiddo i Goleg Iesu o hyd, ac fe’i cedwir yn Llyfrgell Bodley.
Ac felly y terfyna’r gainc hon o’r Mabinogi.
Geiriau olaf pob un o’r Pedair Cainc
Yr Arglwyddes Charlotte Guest#
Am ganrifoedd dim ond y rhai a wyddai’r hen Gymraeg a ddarllenai’r chwedlau, ac roedd y llawysgrifau’n anodd eu cyrraedd. Cyrhaeddodd y chwedlau’r byd ehangach drwy wraig hynod.
Ganed yr Arglwyddes Charlotte Bertie yn swydd Lincoln yn 1812, merch Iarll Lindsey. Yn 1833, yn un ar hugain oed, priododd John Josiah Guest, meistr gwaith haearn Dowlais ym Merthyr Tudful, y gwaith haearn mwyaf yn y byd ar y pryd, a daeth i fyw i Dŷ Dowlais wrth ymyl y ffwrneisi. Taflodd ei hun i fywyd Cymru. Dysgodd Gymraeg, sefydlodd ysgolion i blant y gwaith, helpodd ei gŵr i redeg y busnes, ac ymhen amser, wedi marw ei gŵr yn 1852, rhedodd y gwaith haearn ei hun.
Fe’i tynnwyd i fyd ysgolheictod Cymraeg yn Eisteddfodau’r Fenni, ymhlith gwladgarwyr Cymreigyddion y Fenni. Yno cyfarfu â Thomas Price, Carnhuanawc, ysgolhaig a gwladgarwr Cwm-du, a’i calonogodd, a’r Parchedig John Jones, Tegid, o Goleg Iesu, a oedd wedi copïo chwedlau Llyfr Coch Hergest â’i law ei hun. O gopi Tegid, a chyda’i help gyda’r darnau anodd, cyfieithodd hi’r chwedlau fesul un, gan weithio gyda’r nos wrth fagu deg o blant.
Cyhoeddwyd The Mabinogion mewn saith rhan rhwng 1838 ac 1845, wedi’u hargraffu gan William Rees o Lanymddyfri, a’u casglu’n dair cyfrol hardd yn 1849. Rhoddwyd pob chwedl yn Gymraeg ac yn Saesneg, gyda nodiadau hir ar y lleoedd a’r bobl, a lluniau. Rhoddodd hi ei enw i’r casgliad, ac at yr un chwedl ar ddeg o’r Llyfr Coch ychwanegodd ddeuddegfed, Hanes Taliesin, stori geni’r bardd, o lawysgrif ddiweddarach.
Bu ei chyfieithiad yn fuddugoliaeth. Fe’i darllenwyd ym Mhrydain, yn Ewrop ac yn America, ac fe’i cyfieithwyd yn ei dro i’r Ffrangeg a’r Almaeneg. Dangosodd i ysgolheigion Ewrop fod Cymru wedi cadw llenyddiaeth fawr ei hun. Cymerodd Alfred Tennyson stori Geraint ac Enid ohono ar gyfer ei Idylls of the King, ac am ganrif a mwy y Mabinogion hwn a adwaenai’r byd Saesneg. Bu farw’r Arglwyddes Charlotte Guest yn 1895. Cofir ei gwaith ym Merthyr, ac mae pob cyfieithydd ers hynny wedi sefyll ar ei hysgwyddau.
Wedi’r Arglwyddes Charlotte#
Aeth ysgolheigion Cymru yn ôl at y llawysgrifau eu hunain. Argraffodd J. Gwenogvryn Evans union destun chwedlau’r Llyfr Coch yn 1887 a’r Llyfr Gwyn yn 1907, lythyren am lythyren. Yn 1930 cyhoeddodd Ifor Williams y Pedair Cainc gydag astudiaeth lawn, a’i argraffiad ef yw sylfaen y pwnc o hyd. Daeth cyfieithiadau newydd: gan Gwyn Jones a Thomas Jones yn 1948, Jeffrey Gantz yn 1976, Patrick K. Ford yn 1977, a Sioned Davies yn 2007, y mae ei fersiwn i Oxford World’s Classics wedi’i ysgrifennu i’w ddarllen ar goedd, fel y bwriadwyd y chwedlau. I ddarllenwyr Cymraeg, ailadroddodd Dafydd a Rhiannon Ifans y chwedlau mewn Cymraeg diweddar yn 1980.
Y chwedlau heddiw#
Nid yw’r chwedlau erioed wedi peidio â chael eu hadrodd. Gwnaeth Saunders Lewis Blodeuwedd yn ddrama fydryddol fawr, a ddechreuwyd yn y 1920au ac a orffennwyd yn 1948. Gosododd Alan Garner The Owl Service, a enillodd Fedal Carnegie yn 1967, mewn cwm yng Nghymru lle mae stori Lleu, Blodeuwedd a Gronw yn chwarae ei hun allan eto ymhlith tri pherson ifanc. Adeiladodd yr awduron Americanaidd Evangeline Walton a Lloyd Alexander gyfresi cyfan o nofelau ar y Pedair Cainc. Mae beirdd, arlunwyr, cyfansoddwyr a gwneuthurwyr ffilm yng Nghymru wedi mynd yn ôl atynt dro ar ôl tro, ac mae plant ledled Cymru’n eu dysgu yn yr ysgol o hyd.
Ac mae’r tir yn eu cofio o hyd. Mae Bedd Branwen yn dal i sefyll ar lan afon Alaw ym Môn. Mae creigiau Caer Arianrhod yn dal i ddangos ar drai oddi ar Ddinas Dinlle. Mae Llyn y Morwynion yn dal i orwedd ar y rhos uwchben Ffestiniog, lle boddodd morynion Blodeuwedd, ac mae afon Cynfal yn dal i lifo dan y llethrau lle mae’r chwedl yn gosod Llech Ronw, y maen a ddaliodd Gronw rhyngddo a gwaywffon Lleu. Cerdded y Pedair Cainc yw cerdded ar draws Cymru.
Pwyll Pendefig Dyfed a oedd yn arglwydd ar saith cantref Dyfed.
Geiriau cyntaf y Gainc Gyntaf
Y Mabinogion: pob chwedl, gyda thywysydd i bob un → Dechrau â’r Gainc Gyntaf: Pwyll Pendefig Dyfed → Llyfrau mawr Cymru → Yr Arglwyddes Charlotte Guest → Llenyddiaeth Cymru → Trioedd Ynys Prydain → Bendigeidfran → Yr Hen Ogledd: yr Hen Ogledd →
Lluniau





Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 11 munBendigeidfran
Cawr-frenin Ynys y Cedyrn, a orweddodd yn bont i’w fyddin ac y gwarchododd ei ben Brydain o’r Gwynfryn yn Llundain. A thraddodiad Cymru iddo ddod â ffydd Crist adref o Rufain, a dyna pam y’i gelwir yn Fendigaid.
Erthygl · 20 munYr awduron a gofnododd Gymru gynnar
O Gildas yn Llanilltud Fawr hyd Gerallt Gymro ar y ffordd yn 1188: y mynachod, yr ysgolheigion a’r storïwyr a ysgrifennodd hanes y Brythoniaid, bucheddau’r saint, gweithredoedd y brenhinoedd a’r chwedlau cyntaf am Arthur, a’r copïwyr a gadwodd y cwbl.
Erthygl · 15 munY Brutiau: croniclau Cymru
Brut y Brenhinedd, o Frutus hyd Gadwaladr, a Brut y Tywysogion, o Gadwaladr hyd y tywysog olaf: y croniclau mawr lle ysgrifennodd y Cymry eu hanes fel un stori hir, a sut y daethant i lawr atom.
Yr oes · 1100 – 1282Oes y Tywysogion
Cestyll, barddoniaeth a thywysogion Gwynedd a Deheubarth yn erbyn grym y Normaniaid a Lloegr.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf