Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

Cymru Glyndŵr

Castell y Waun

Castell y gororau o’r 1290au ar ymyl Dyffryn Ceiriog, cartref teulu Myddelton am dros 400 mlynedd o 1595. Mae rhan o Glawdd Offa yn rhedeg drwy’r parc.

Llun: Tyrau crwn a bylchfuriau Castell y Waun · DeFacto, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1295 52.936° N, 3.090° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Ystyr yr enw

Castell y Waun: castell y waun

Castell y Waun

  • Castell castell
  • y y fannod
  • Waun gwauno gwaun (treiglad meddal: g → –)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Mae Castell y Waun yn gwarchod mynedfa Dyffryn Ceiriog, yn agos at y ffin. Fe’i dechreuwyd yn y 1290au yn gastell y Mers, a thyfodd yn blasty mawr, â Chlawdd Offa’n rhedeg drwy ei barc a maes brwydr Crogen gerllaw.

DechreuwydY 1290au
Gatiau Davies1719
Parc a gerddiGradd I; Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ers 2011

Crogen ac Adwy’r Beddau

Yn 1165 cododd Owain Gwynedd lu Cymreig unedig yng Nghorwen, gyda Rhys ap Gruffudd, Iorwerth Goch ac Owain Cyfeiliog, ac ymosododd milwyr Cymreig ar fyddin Harri II yn Nyffryn Ceiriog; rhoddodd Harri’r gorau i’w ymgyrch. Mae Derwen Adwy’r Beddau, 300 llath o’r castell, yn nodi safle brwydr Crogen.

Clawdd Offa

Mae Clawdd Offa yn mynd o fewn 200 llath i’r castell, ac mae’r parcdir wedi helpu i’w gadw: cafodd cloddio gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys olion sylweddol o’i ffos a’i glawdd yma, a dyddiwyd un rhan yn y Waun i rhwng 430 a 652.

Castell y Mers

Dechreuodd Roger Mortimer y castell wedi i Edward I roi arglwyddiaeth y Waun iddo, ar gynllun tebyg i Harlech a Biwmares, â thyrau crwn ar y corneli a thyrau hanner crwn ar hyd y muriau. Roedd y cynllun yn fwy na’r hyn a godwyd, ac nid yw ei dyrau’n codi’n uwch na’r muriau.

Gatiau Davies

Erbyn 1719 roedd gan y blaengwrt gatiau a sgrin haearn gyr godidog, a wnaed gan y brodyr Robert a John Davies o’r Bers. Maent yn arbennig o gywrain, ac fe’u symudwyd ers hynny o’r blaengwrt i un o fynedfeydd y parc.

Plasty

Prynodd Syr Thomas Myddelton y castell am £5,000, a bu ei deulu’n byw yma hyd 2004. Y tu mewn mae oriel hir a gerfiwyd gan Thomas Dugdale yn 1678 a gwaith diweddarach gan A. W. N. ac E. W. Pugin. O cyn y Rhyfel Byd Cyntaf hyd wedi’r Ail fe’i prydleswyd gan yr Arglwydd Howard de Walden, noddwr nodedig i’r celfyddydau a hyrwyddwr diwylliant Cymru.

Ymweld

Mae’r castell, y gerddi a’r parcdir, a luniwyd gan William Emes o 1764, yng ngofal yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Mae’r parc, 308 hectar, yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf